несов. кого санаарҕат, мунчаарт; его что-то печалит кинини туох эрэ санаарҕатар.

унывать, грустить; тугу мунчаараҕын ? что ты грустишь? мунчаарт = побуд. от мунчаар =.

несов., повергнуть сов. 1. кого-что, уст. (свалить) сууллар, охтор; 2. кого, перен. түһэр, киллэр; повергнуть в уныние мунчаа-рыыга түһэр, мунчаарт.

сонньуй диэнтэн дьаһ
туһ. Тус хоту, тус хоту бу айан Миигин эрэ соһутар, Түннүгүнэн аллара көрөрүм Лүөччүктэри сонньутар. Н. Харлампьева
Киһиэхэ кэпсэммэт устудьуон олоҕун бэрт элбэх кистэлэҥэ арыллан, бу туспа кыра куораты долгутара, сонньутара, мунчаардара. ВВ ТТ

хамсан-имсэн диэнтэн хай
аата. Пуд Ильич санаата көтөҕүллэр, уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир. Далан
Ол курдук, кини саҥата суох аҥаардас көрүүтүнэн, хамсаныытынан-имсэниитинэн көрөөччү дууһатын таарыйан, мунчаардара, толкуйдатара, угуйара. «Кыым»

сыһ. Төһө табылларынан, кыалларынан (үксүн хайа, төһө, хайдах, туох диэн күүһүрдэр тыллаах тут-лар). ☉ Насколько удастся, насколько возможно, стараясь изо всех сил (обычно употр. в сочет. с усилительными словами хайа, төһө, хайдах, туох и т. п.). Сатанарынан быһаара сатыахпыт. Сатанарынан тупсаҕай гыныҥ
□ Манна санааны мунчаардыбат, хайа сатанарынан күлэ-оонньуу сылдьар сөп. Амма Аччыгыйа
Кыргыттар биэчэргэ тахсаары бэлэмнэнэллэр, хайдах сатанарынан киэргэнэллэр. М. Обутова-Эверстова

аат. Үтүө сүбэ, ыйыыкэрдии. ☉ Добрый совет, наставление
Кырдьык, төннөн эрэр киһиэхэ, миэхэ, мантан антах сүбэ-ама, көмө, күүс буол. Болот Боотур
Ытык кырдьаҕаспыттан эйигиттэн үөрэттэрээри, сүбэ-ама ылаары кэлэн олоробун. Н. Якутскай
Сардаана хаһан эмэ, санааҕа баттаттаҕына, мунчаардаҕына биитэр туохха эмэ мунаардаҕына, сүбэҕэ-амаҕа наадыйдаҕына, өрүүтүн Людмила Ивановнаҕа сылдьар идэлээх. С. Никифоров

сыһ., кэпс. Кыыһырбыттыы, илгиэлэнэ хамсанан. ☉ Раздражённо, с недовольным видом
Кини кэнники кэмҥэ ыалдьааччыларга түтүө-татыа сыһыаннаһарын итиэннэ дьалаҕайдык көрөрүн туһунан киэҥ сурах-садьык тарҕаммыта. Р. Баҕатаайыскай
[Тыаһыт:] Бэйи, Охоноос, түтүөтатыа буолума, эн даҕаны мунчаардыҥ, мин да син санаалаах сырыттаҕым. Л. Попов
Хобороос түтүө-татыа туттан, таһырдьа тахсан барда. С. Федотов

1. нареч. мунчаарбыттыы, санаар-ҕаабыттыы; 2. в знач. сказ. безл. мунчаар; мне грустно мин мунчаардым.

I
көр хадьай
Борохуот …… хаҥас өттүнэн хадьыйан, улам эргиллиэх курдук быһыытыйан барбыта. И. Никифоров
Оҕолор тэлгэһэҕэ киирэн оонньуу сылдьар Биэрэлээх оҕолорун көрөн, онно хадьыйдылар. «ХС»
Айаннаан иһэллэр. Оттон арыы толооно да көстүбэт. Анньыыс мунчаарда: ама уҥа хадьыйбытым буолуо дуо? Дьолбут к.
ср. п.-монг. хайи ‘уклоняться в сторону’, др.-тюрк. хач ‘избегать; уходить’
II
туохт. Күүскэ ытыр, ытыран ыл; быһа ыстаан сиэ. ☉ Сильно кусать, рвать зубами; пожирать
[Эһэ] Саҕабыттан хам тутан, Саба баттаан өр сытта Уонна икки харыбын Уҥуохтарын хадьыйда. А. Бродников
Оҕуруоттан хаппыыста төбөтүн хомуйан, хоонньубутугар симинэн аҕалан, сиэн хадьыйабыт. Н. Кондаков
Туора үрүҥ туоһахталаах Тойон атыыр оҕуспут Локуоралыыр оппутун Туоракалыы хадьыйан, Лоҥкуначчы айаатаата. С. Васильев
ср. п.-монг. хадьа, бур. хазаха ‘кусать, кусаться’