муҥутахсый диэнтэн хай
аата. «Төрөөбүт тыл» диэн хоһооҥҥо олоҕу кыараҕастык көрөн, кыратык да муҥутахсыйыы күлүгэ көстүбэт. П. Аввакумов
Бүрүкүрээт буолбут дьон бэйэлэрин муҥутахсыйыыларын уларыта тутуу муҥур уһукка киирбитин курдук көрдөрө сатыыллар. «Кыым»

ж. саараҥнааһын, муҥутах быһыы, муҥутахсыйыы; быть в нерешительности саараҥнаа.

аат. Барыстанаары, сүүйээри кими эмэ албыннааһын, сыыһа үктэтии. ☉ Жульничество, мошенничество
Бу эн киэҥ уоругуҥ, сүөһүҥаһыҥ барыта үс дойдуну сүүлүктээһининэн булуллубута буолбат дуо? С. Никифоров
Олоххо муҥутахсыйыы, бэйэ иннин эрэ көрүнүү, уоруу, сүүлүктээһин курдук араас түктэри кэмэлдьигэ ылларан киһи үтүө мөссүөнүн сүтэрии биһиэхэ суох буолбатах. П. Аввакумов

туохт.
1.
тууй диэнтэн атын. туһ. Дьэ, доҕоттоор, бултуйан кэллим, туһахnар аарыма лөкөй тууйуллан сытарын эһэ булбут. И. Гоголев
2. көсп. Өйүҥ-санааҥ тутахсыйан, улаханнык мунчаар, муҥутахсый. ☉ Впасть в уныние, быть в угнетённом, подавленном состоянии, грустить
[Сөдүөт] өйөсанаата тугу да быһаарар кыаҕа суох буола тууйулунна. Д. Токоосоп
Онтон сиэттэрэн кыыс атын киһини хоонньугар сытыарбытын санаат уол өссө тууйулунна. Дьүөгэ Ааныстыырап

хааччахтан диэнтэн хай
аата. Киниэхэ үлэ бириэмэтинэн хааччахтаныы эбэтэр үлэлиир сиргэ хаайтарар диэн суоҕун курдук буолбута. В. Яковлев
Бэйэни сөптөөхтүк хааччахтаныы, эрэсиими тутуһан аһааһын олоххо киллэриллибит быраабыла буолуохтаах. АН БЭХСКТ
Урукку култуура сиэрдээх ситиһиитигэр харыстабыллаахтык сыһыаннаһыы, ону пропагандалааһын — бу муҥутахсыйыы, хааччахтаныы буолбатах. «Кыым»

эй-мэй бар (буол) көр өй-мэй
Аччык киһи өйө-санаата муҥутахсыйар, эй-мэй барар эбит. И. Федосеев
Арыгылаан төбөлөрө эй-мэй буолан кэлбит дьон, биллэрин курдук, куруутун куһаҕан хаачыстыбалаах бородууксуйаны биэрэллэр. «ХС»
Кини эмиэ нэдиэлэни нэдиэлэнэн, ыйы ыйынан дьыалатын дүбдүргэниттэн эй-мэй барара. М. Горькай (тылб.)

аат., зоол. Ойуурга олохтоох дьоҕус көтөр, бэйэтин өҥө бороҥ, кыната, кутуруга кугас, баһа күрэҥ. ☉ Кукша (вид сойки)
Кугас кукаакылар, чаабырҕаччы саҥарбытынан, элээриһэн тиийэннэр охтон сытар тиит мутугар хатана түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Арыт кугас кукаакы, Атас буолан тыа быыһар Оту-маһы аахпыппын Ойомсайам санатар. Р. Баҕатаайыскай. Маннык соҕотохсуйан, муҥутахсыйан мунчаара турдаххына, өтөр буола-буола, арай кукаакылар, чычып-чааптар хантан эрэ кэлэн көрө-истэ түһэн баран, мэлис гынан хаалаллар. Я. Семенов. Тэҥн. сыамсах
эвенк. күкээки, күкэки, күкэвки

туохт.
1. Ыалдьыбыт, мөлтөөбүт көрүҥнэн. ☉ Иметь болезненный вид
[Кинээс] хараҕын көрүүтэ хайдах эрэ умуллубут, өлүгүрбүт курдук, бэйэтэ чахчы баҕарарын да үрдүнэн, хараҕа үөрүүлээхтик, сэргэхтик чаҕылыҥнаабат буолбут. Л. Толстой (тылб.)
[Егор] сирэйэ букатын хамсаабакка мастыйан, мээнэ өлүгүрэн хаалбыкка дылы. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Айар эрчимҥин, кыаххын сүтэр. ☉ Утратить, потерять творческую активность, энергию
Тус бэйэ кэмин иннинэ педагогическай өттүнэн муҥутахсыйан, тыыннаах сылдьан өлүгүрэн, уостан хаалбыт буоллаҕына, педагогическай үлэ дьиҥ-чахчы дьоллоох түмүккэ тиэрдэр үһү дуо? «ХС»

I
туохт.
1. Быыһынан сап, быыһынан хаххалат. ☉ Занавесить, отгородиться занавеской. Биллэрик орону сиидэс быыстаатылар
2. кэпс. Быыс (кыра эмэ иллэҥ кэми) бул. ☉ Уделить (время, внимание)
Сарсын барыан иннинэ хайаан да быыстаан көрүс. Эн муҥутахсыйыма, көрүстэргин эрэ бэйэтэ кэпсэтиэҕэ. Н. Якутскай
3. Туохтары эрэ араартыыр быыс, кыраныысса буол. ☉ Служить границей, межой
Ходуһаҕа охсуллубут тараҕайдар улам кэҥээтэр кэҥээн иһэллэр. Күһүөрү быыстаан хаалларбыт оттор эрэ субуруһан хаалаллар, тыһыынчанан хойуу бугуллар бачыгырыыллар. Амма Аччыгыйа
Икки Талбаны [сир аата] быыстаан турар арҕас хайа нөҥүө өттүгэр этэрээт дөбөҥнүк түстэ, уһун тиһилик хайалары эргийэ сүүрэн, кэрэ Талба өрүс барахсан иннилэригэр нэлэһийэ сытта. Амма Аччыгыйа
II
туохт. Ботуруоҥҥа быыһы ук, сим. ☉ Забить патрон пыжом
Эмиэ лигийэн-лигийэн, биир хаһыатынан бүтүннүү быыстаан «тэргэнин» иитэн биэрэр. И. Гоголев

туохт.
1. Үчүгэйдик быспат, хотуппат буол (туттар сэп-сэбиргэл мүлүрүйбүт биитин, өргөһүн этэргэ). ☉ Становиться тупым, тупиться (об острие, о лезвии какого-л. инструмента или оружия)
[Сүөдэр] бастаан утаа хотуура сыппаатаҕына, …… ийэтэ сытыылаан биэрэрэ. П. Аввакумов
2. көсп. Мөлтөө, сымсаа (туох эмэ дьоҥҥо тириэрдэр, дьайар күүһүн туһунан). ☉ Терять остроту, яркую выразительность (напр., о каком-л. мастерстве)
Киһи тылын ылыннарыан олус баҕардаҕына, ардыгар, кыһайбыт курдук, тыла-өһө мөлтөөн, сыппаан хаалааччы. Софр. Данилов
Итинтэн биирэ эмэ табыллыбат түбэлтэтигэр театрализованнай оонньуу, сценическэй көстүү дьоҥҥо тиийиитэ өһүллэн, сыппаан хаалар. К. Уткин
Василий Ойуурускай бөрүөтэ билигин да сыппыы илик. «Кыым»
3. көсп. Мөлтөө, ахсаа (ким эмэ көрөр-истэр, хаамар-сиимэр, өйдүүр дьоҕура). ☉ Слабеть, терять силы, сдавать
«Өй-санаа улам сыппаан иһэр», — диэбитэ эмээхсин. Д. Таас
Ол иһин кини дьэ мөлтөөбүт, Омуна-төлөнө намтаабыт, Сырайдыын-харахтыын сыппаабыт. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Тугу эмэ ситиһиэххин, муҥутахсыйан, бытааран, мөлтөөн биэр. ☉ Проявлять нерешительность, медлительность, упуская возможность достижения желаемой цели
Бэйэм сыппаан, мөлтөөн биэрдим диэн кини улаханнык курутуйа санаата. В. Протодьяконов
Итэҕэһи-быһаҕаһы кытта эйэлэһэр табыллыбат — сыппаан биэрэр табыллыбат, тоҕоостоох түбэлтэҕэ хадьырыһыахха даҕаны наада. «ХС»