салыннар I диэнтэн төхт
көрүҥ. Мөдөөннөрү, бытааннары Мөҕөн-этэн дьаһайталыыр. Саарбаҕалыыр саҥнаахтары Сааныытынан салыннартыыр. Күннүк Уурастыырап

даҕ., түөлбэ. Мөдөөн, бытаан, саҥата-иҥэтэ суох. ☉ Медлительный, неразговорчивый
Дөйүө киһиттэн тугу эмэ ыйыттахха, саҥаран-иҥэрэн биэрбэт. СГФ СКТ

даҕ. Нэс, мөдөөн, хоһууна суох. ☉ Медлительный, нерасторопный, неповоротливый. Сыылба киһи
□ Оттон үһүспүт — оскуола остуораһа Дьуона диэн, эдэр эрээри, аҕыйах саҥалаах сыылба, тоҥкуруун киһи. Н. Габышев
Ити иннигэр быһыйдар бастаан, сыылбалар хаалан, булчуттар өттүгэлээн испиттэрэ. И. Данилов
Хонооһой — мөдөөн, сыылба көрүҥнээх уол — тэйиччи соҕус кулуһуҥҥа чаанньык оргутан букунуйар. Саһарҕа
ср. алт. дьылбас ‘неповоротливый, неподатливый’

кыбык-ибик тутун — сыыдам, сымса эрээри мөдөөн, көнтөрүк буолан көһүн. ☉ Производить обманчивое впечатление скованности, стесненности в движениях, но при этом быть достаточно ловким и проворным
Кыраабыллаах Кынаачай кыбык-ибик туттунан, Сыһыы отун оргууйдук Сыыгыначчы тарпыта. С. Тимофеев

дьүһ. туохт.
1. Суон, кэтит атахтаргынан туора-маары үктээн мөдөөннүк сыҕарый. ☉ Делать медленные неровные шаги, будучи толстоногим
Саҥардыыҥҥыта эһэ сылдьыбыт эбит. Бу төттөрү-таары бадаалаабыт, сыппатах, торҕоннообут күтүр буоллаҕа. Суорун Омоллоон
2. көсп., кэпс. Бөдөҥ буукубаларынан туора-маары суруйан адаарыт (үксүгэр кыра үөрэхтээх киһи туһунан). ☉ Писать размашисто большими буквами (обычно о малограмотном человеке)
«Суох, маннык сылдьар табыллыбат»,– дии санаата Даша уонна тэтэрээт илииһин сулбу тардан ылан суруйан бадаалаата. М. Попов

аат.
1. Улахан алдьархай, үлүгэр. ☉ Большая беда, бедствие. Иэдээн-куудаан буолбут: охсуһуу тахсыбыт
2. Тиэтэл-ыксал; араллаан-аймалҕан. ☉ Спешка; суматоха, суета
[Модун күүстээх массыына үйэтигэр олоробут.] Итинник олох тымырын тэбиитэ-тэтимэ биир кэм мөдөөн, намыын буолуоҕун ханан да сатаммат, итинник олох тэтимэ эмиэ ити быһыытынан өрө-таҥнары күөрэҥнэс. Иэдээн-куудаан, түргэн, битиргэс буолар. Күндэ
3. Дьиксинии, долгуйуу. ☉ Тревога, волнение
Үлэлии барар сопхуоһа - бэйэтин төрөөбүт сирэ. Саамай табыгаһа суоҕа, иэдээнэ-куудаана ити этэ. «ХС»

1. аат.
2. Киһи-сүөһү холун төрдүн ис өттө, агдатын кытта ыпсыыта. ☉ Подмышка, пазуха
   Кинигэлэрин …… хонноҕор кыбыммытынан, Микиитэ таһырдьа ыстанна. Амма Аччыгыйа
   Хонноҕун анныгар диэри кэһэн баран, Дьөгүөрдээн харбаата. Амма Аччыгыйа
   Кэнчээри олбуор аанын тахсан Октябрина хаҥас хонноҕуттан ылла, ыга сыһынна. М. Попов
3. көсп. Иһирдьэ диэки киирбит булуҥ сир. ☉ Обособленная часть леса, реки, озера
   Молтой балааккатын хайа хонноҕор туруорара. И. Федосеев
   Бүгүн сарсыарда ыам кэнниттэн, тыа хоннохторугар от оҕуста. А. Федоров. Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турара. И. Федосеев
4. даҕ. суолт., бот. Сүрүн уонна туора лабаа икки ардынан үүнэн тахсар умнас (хос сэбирдэх). ☉ Пасынок растения
   Хоннох лабаалары нэдиэлэ ахсын суох гынан иһиллиэхтээх. КЮС ОАПТЭ
   Хоннох салаалар үүнэн таҕыстахтарын ахсын, маҥнайгы сибэккилээх салаа анныгар үүнэр хоннох салааттан уратыларын сонно тута тоноон ылыллар. САССР КОА
   ♦ Хонноҕо аһыллар — тугу эмэ бастаан бытааннык, хорутуута суохтук саҕалаан баран, кэлин кыахтаахтык, кыайыылаахтык оҥорор. ☉ Преодолев скованность, делать что-л. с азартом, увлечённо, раскрыться в полной мере
   Киэһэнэн сөрүүдүйэн, отчуттар хоннохторо аһыллан, хотуурдарын тыастара кууһурҕас. Кэпсээннэр
   [Зоотехник] Уол хонноҕо аһыллан, холуон-холуоннук хамсанан киирэн барда. С. Федотов
   Кэлин улам эрдийэн, сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн …… үксээн барда. Р. Баҕатаайыскай
   ср. др.-тюрк., тюрк. холтых, колтук ‘подмышка’

даҕ.
1. Хоччорхой, кытаанах эбэтэр олус халыҥ буолан бороҕой (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Жесткий или слишком грубый, толстый, стесняющий движения (обычно об одежде)
Тугу да билбэккэ сыарҕаҕа олорон иһэр киһи …… кэннин хайыһан көрөөрү гыммыта, саҕынньаҕа көһүүнэ бэрт буолан, кыайан эргиллибэтэ. В. Протодьяконов
Кыыс хас да төгүл тыраахтар тиһилигэр атаҕын уураары уунна да, көһүүн таба күрүмэтэ кыайан уурдарбата. Дьолбут к. Таба ыстааным хаамарга көһүүн. «ХС»
2. Көһүйбүт курдук, аанньа токуруйбат (хол., тарбах, илии). ☉ Малоподвижный, неуклюжий, негибкий (напр., о руках, пальцах)
Дьокуускайга биир хаһыат эрэдээксийэтигар …… үөрүйэҕэ суох көһүүн тарбахтарынан бадьахтаммыт ыарахан ис хоһоонноох суругу кытта кичэллэн оҥоһуллубут түөрт-биэс хаартыска тиийэн кэлбитэ. В. Яковлев
Инчэҕэй таҥаһы көһүүн тарбахтарынан ылан, ытын хааннаах түүтүн сэрэнэн сотто, кичэйэн ыраастаата. Н. Борисов
△ Кытаанах, хоччорхой, токуруйбат (хол., түү). ☉ Жесткий, твердый (напр., о перьях)
[Буура Дохсун бухатыыр] үҥүүнү көлүннэри охсубут курдук көһүүн соҕус көҕүс түүлээх …… оҕо хотой кыыл буолан …… улуу халлаан улаҕатыгар олодуйа охсуллан таҕыста. Эрилик Эристиин
Тоҥсоҕой кутуругар эмиэ өйөнөр: кутуругун дороххой, көһүүн куорсуннара мас хатырыгар бөҕөтүк тирэнэллэр. ББЕ З
△ Имигэһэ, сымсата суох. ☉ Неуклюжий, неповоротливый
Көтөр эрэ барыта, көһүүн анды буолбатах. П. Тобуруокап
Хойууктар, уйуктаах буолан баран, нэстэрэ, көһүүннэрэ кэпсэлгэ киирэр. Багдарыын Сүлбэ
3. көсп. Тоҥуй, хаҕыс, тымныы; элэккэйэ суох, тоҥкуруун (киһи, сыһыан). ☉ Черствый, холодный, жесткий, нелюдимый; неприветливый (о человеке)
Баҕар эн, сэгэриэм, миигиттэн, Бу көһүүн, ыарахан киһиттэн, Хоргутан-хараастан ыллаатыаҥ, Кистээҥҥин бүтэйдии ытаатыаҥ? М. Тимофеев
Дьүөгэлэрэ киниэхэ кэнникинэн тоҕо эрэ тоҥкуруун, көһүүн буолан испиттэр. С. Федотов
Кини убайын курдук көһүүн буолбатах. Кыргыттарга сыстаҕас, онон [билсэр кыыс] баара чахчы. П. Аввакумов
4. Бытаан, көнтөрүк. ☉ Неповоротливый, неуклюжий, медлительный
Омос көрдөххө дайылгы, Көһүүн уолчаан ыксал кэмҥэ Оноҕос тэҥэ ойор эбит. Р. Баҕатаайыскай
Наһаа мөдөөн, олус көһүүн курдук да, киниэхэ ким баҕарар ымсыырыах кыыма баар — сүрэх-санаа баҕата. С. Федотов
△ Саҥаны ылынымтыата суох, хаалынньаҥ, унуку. ☉ Косный, рутинный, консервативный
Туох эмэ саҥа үөскээһинигэр онуоха көһүүннэр. Суорун Омоллоон
Сүөһү туһунан өйдүүрэ Сүрдээх тутах, көһүүн. Нуктуу түстэр эрэ Нус-хас олоҕу түһүүр. С. Тарасов
Аныгы ыччат көһүүн буолла, үчүгэй өттүгэр, хайдах эрэ, ыараата дииргэ эрэ тиийиллэр. Э. Соколов
5. Хойуу, сөҥ (куолас). ☉ Грубый, низкий и глухой (голос)
Татаар эмээхсинэ Фатима эр киһилии көһүүн куолаһынан кими эрэ мөҕөр. И. Гоголев
6. Күүттэххэ бараммат, хамсаабат, барбат курдук бытаан (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Двигающийся очень медленно, будто стоит на месте, остановился (о течении времени — напр., при ожидании)
Хараҥа түүҥҥэ хонук сири көрдүүр кэриэтэ, күүттэриилээх дьыл-хонук Көһүүнүн ньии, кэлэрэ! Р. Баҕатаайыскай
Бүтүн көһүүн чаас ааспытын кэннэ кинини иһирдьэ хоско аһарбыттара. Софр. Данилов. Көһүүн күн-дьыл аалыҥнаан Аргыый устар. К. Кулиев (тылб.)

аат.
1. Маһы сүгэнэн кэрдиистии охсуу, оҥо охсуу. ☉ Зарубка, надруб, надрубка (обычно топором на дереве)
Охтороору кэрдэн молуойдаабыттара — хотутар, олук таһаарар аат суох. В. Протодьяконов
Буруустар, муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
2. Сүгэнэн маһы кэрдэргэ мас ойута ыстаммыт кэрчиктэрэ. ☉ Щепки, щепа
Кини [Кэбигирэй Миитэрэй] санаатыгар, маһа ордук кытаанахха, оҕустаҕын аайы тимир курдук чаҥыргыырга, сүгэтин олуга ордук ыраах ыстанарга дылы буолар. Амма Аччыгыйа
Чэгиэн мастан тэйиэлии Тэрээк сүгэ кыыраҥныыр. Уҥа-хаҥас тэйиэлии, Олук ойон кылбаҥныыр. Р. Баҕатаайыскай
3. Хаамыы, сүүрүү тэтимэ; хардыы. ☉ Темп ходьбы, бега; ширина шага
Сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн, хардыыта улам сыыдамсыйан барда. Р. Баҕатаайыскай
Үҥэр ааттаах Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап
Уйатыгар айаннаабыт тот тииҥ олуга кыараҕас, суола бахчаҕар буолар. ФВН ТС
△ Хаарга, бадарааҥҥа олорон хаалбыт суол. ☉ Следы, оставленные на снегу, по грязи
Кэлбит олукпунан төннүбэккэ, бэркэ сэрэнэн, иннибин-кэннибин көрүнэ-көрүнэ, сурпутугар төннөрүм. Н. Абыйчанин
Кыыл табалар биир олугунан лабырҕаччы үктээн ааспыттарынан көрөн, кыылдьыттар төһө кыыл ааспытын эндэппэттэр. В. Протодьяконов
4. Кэрдиис кэм, кэм кэрчигэ. ☉ Отрезок времени; какая-л. часть жизни
Оттоку олукка Соноон иһэрин «Суо хотун дэтээри Сонургуур этэ». Өксөкүлээх Өлөксөй
История олугар сөп түбэһэн, икки иллээх норуоту уруйдуу, үөскээн тахсыбыта ити күнтэн үтүө тыл: «Найрамдал — Доҕордоһуу». И. Федосеев
5. лит. Силлабо-тоническай хоһоон систематыгар, холобур, нуучча хоһоонун тутулугар, охсуулаах уонна охсуута суох сүһүөхтэри биир кэм наардааһын кэрдиитэ. ☉ Стопа (в силлабо-тоническом стихосложении). Баал Хабырыыс хайдах эрэ чуолкай ритмикаҕа дьулуспат, холобура, Күннүк Уурастыырап олугун курдук буолбатах. Н. Тобуруокап
♦ Олук ааҕар кэпс. — кэтээ, кими эмэ кэтээн көр; кэтээн күүт. ☉ Зорко следить за кем-л.; подстерегать кого-л.
Биригэдьиири бэркэ олук ааҕан эрэр. НАГ ЯРФС II. Олук уопсар (уурсар) — кимиэхэ эмэ туоххунан эмэ баһыйтарбат буол, тэҥнээх буол. ☉ Ни в чём не уступать кому-л., быть на равных с кем-л.
Билигин да бултаан, кадровай булчуттары тиҥилэх үктэһэр, олук уопсар. «ХС»
Үһүс табаарыһым Николай Иванович Ефимов мин бу кэпсээбит үтүөкэннээх дьоннорбуттан кыратык да хаалсыбат, тэҥҥэ олук уурсар дьулуурдаах киһи. «Кыым». Олук үктэс (үктэһэн ис) — кими-тугу эмэ кытта тэҥҥэ сайдан ис. ☉ Идти в ногу с кем-чем-л.
Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэһэн тупсар, ситэр. «Кыым»
Бу да чахчы саха литературатыгар үгэ уонна сатира жанрдара атыттартан хаалсыбаттык сыһа олук үктэһэн сайдарга тугу эмэ оҥорон иһэллэрин бигэргэтэр. «Кыым». Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэнэн тупсар, ситэр. «Саха с.». Олук үктээ — туохха эмэ бастакы буол, саҥаны арыйааччы буол. ☉ Быть первопроходцем в чём-л., прокладывать дорогу первым. Д.П. Коркин саха тустуута аан дойдуга тахсыытыгар олук үктээбит киһинэн буолар. «Саха с.»
ср. др.-тюрк. олух ‘выдолбленное дерево, корыто’, тюрк. олук ‘жёлоб’

туохт.
1. Быстыбыты холбуу баайан устатын оннугар түһэр эбэтэр туох эмэ устатыгар атыны эбэн уһат, устатын улаатыннар. ☉ Наращивать что-л. в длину, надставлять, удлинять. Быаны салҕаа. Маһы салҕаа. Сон сиэҕин салҕаа. Дьиэни салҕаа
□ Оҕонньор икки хатыһы салҕаан баран хас да хос гына бүк тутуталаата. Амма Аччыгыйа
[Сахалар] уобул муннуктаах ампаар дьиэни, маска маһы салгыыр албаһы эмиэ билэллэр. Б. Лунин (тылб.)
2. Саҕаламмыты, төрүттэммити эбии ситэрэн илдьэн ис, ситэрэн оҥор. ☉ Продолжать начатое, вести, делать что-л. дальше
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Сайыҥҥы үлэни салҕаан, күһүҥҥү үлэлэр күөрэйэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Эһэҥ, аҕаҥ суолларын эн, Эдэр киһи, салгыаҕыҥ, Космоһынан дуу сиринэн Син биир онон барыаҕыҥ. И. Эртюков
Кыахтааҕа эбитэ буоллар өсөһөн да туран билигин үлэтин салгыа этэ. В. Яковлев
3. кэпс. Киһи үбүнэн-аһынан кыһалҕатыгар көмөлөс, кыһалҕатыттан быыһаа. ☉ Помочь кому-л. материально, подсобить деньгами
[Тыҥырах:] Сүрэҕиттэн санаан кыра харчыны салҕаарай диэн кэлбитим. Н. Неустроев
Тойонуом, кыбыыбар отум баранна. Сүөһүм эстэригэр тиийдэ. Биир тиэйии отто эһиилгэ диэри иэс салҕаа. И. Сосин
Оттон бэйэтэ буоллаҕына киһиэхэ тугу эмэ салҕаатаҕа дуу, наар ыларын, албынныырын эрэ саныыр. В. Ойуурускай
4
көр тыынын салҕаа. Дмитрий Иванович айыы кыылын [ыалдьыбыт куосканы] эрэйин кылгатан салгыы охсон кэбиһиминэ диэн сүгэһэр оҥостор санаата арыый урудуйан барбыта. В. Яковлев
♦ Илиитэ салҕаа көр илии. Санаата (күүстэ-күдэхтэ) салҕаа — киһи санаатын күүһүрт, бөҕөргөт. ☉ Подбодрить кого-л., поднять дух кому-л.
Санаабытыгар санаа эбэн салҕаатыҥ. П. Тобуруокап
Мөлтөҕү күүһэт, Мөдөөнү тиэтэт, Саргыта ыллаа, Санаата салҕаа. А. Абаҕыыныскай
[Михаил:] Эн тапталыҥ миэхэ куйах буоллун, эн үтүө санааҥ миэхэ күүс-күдэх салҕаатын! С. Ефремов. Тыынна салҕаа — киһини өлөргө тиэрдимэ, көмөлөһөн тыынын өрүһүй. ☉ Помочь кому-л. остаться в живых, продлить жизнь кому-л., спасти кого-л. (напр., от голодной смерти)
[Хаппыт Суруксут:] Бу эркини көҥү охсубут киһи… һуу! Тыыным хаайылынна… һуу! Тыынна салҕааҥ, көҥүллэ аҕалыҥ. Күндэ
Элбэх киһи махталын ылбыта, элбэх киһиэхэ тыын салҕаабыта. И. Федосеев. Тыынын салҕаа — ыалдьан, оһоллонон өрүһүлтэтэ суох буолбут сүөһүнү, кыылы өлөр, тыына быстарын түргэтэт. ☉ Добить смертельно больное или увечное животное
[Хандыы:] Биир биэбит маска түспүтүн бэҕэһээ тыынын салҕаатыбыт. А. Фёдоров
ср. тат. ялгау, монг. дьалҕа, бур. залҕа ‘соединять, присоединять; сшить’