1) приблизительное определение; предположение; 2) первоначальный план, набросок, эскиз; үлэ бастакы барыла первоначальный план работы; кэпсээн барыла набросок рассказа.

м. 1. (предварительный набросок) эскиз, оҥкул, барыл; 2. (рисунок, по которому что-л. создают) эскиз; эскиз костюма көстүүм эскиһэ.

прил. I. (сделанный начерно) харатыгар сылдьар, харалааһын; черновой набросок харалааһын барыл; 2. разг. (предварительный) харалааһын, хара аан; черновая репетиция харалааһын репетиция; 3. разг. (подсобный) хара, мара; домашняя черновая работа дьиэ мара үлэтэ.

аат. Туох эмэ барыла, бастакы торума. ☉ Контур, очертания; набросок, эскиз чего-л. (напр., проекта)
Хайдахтаах да уустук бырайыагы маҥнай толкуйдаан, холоон, ыараҥнатан көрөн баран, бырайыак сүрүн оҥкулун начаас «курдурҕаччы» оҥорон кэбиһэр. Н. Лугинов
Үөрэнээччи [өйтөн] суруйуон иннинэ тиэмэни, сүрүн санааны арыйар боппуруостары туруорунуохтаах, былаан оҥкулун оҥостуохтаах. СОТТҮө

аат. Суругунан оҥоһуллар үлэ бастакы барыла, торума. ☉ Черновая рукопись, набросок, черновик
Бу үлэтин харата эрэ. Дьиҥнээҕэ кэлин буолуо. П. Аввакумов
Ол суругун толкуйдаан, харатыгар суруйан баран үрүҥэр таһааран хас да унньуктаах уһун киэһэлэрин ыытта. П. Филиппов
Роман иккис аҥаарын ааптар харатын бэйэтигэр хаалларбатах, онон рукопись «Хотугу сулус» альманахха киирбит сураҕа эрэ баар. «ХС»

аат. Туох эмэ барылын торумнаан оҥоруу; торумнаан оҥоруллубут барыл. ☉ Предварительный набросок к картине, рисунку, эскиз
Г.М. Туралысов миэхэ анаан-минээн кэнсиэргэ кэтэрбэр оһуобай үчүгэй былааччыйа эскииһин оҥорон биэрбитэ. ӨӨ ДДьДТ
Хамыыһыйа элбэх эскииспитин, оҥоһукпутун быраактаабыта. «Кыым»
Баҕар кэлин, куоракка тиийэн, бу эскииһинэн хартыына оҥоруом диэн санаалаахпын. Сиэн Чолбодук

аат.
1. Туох эмэ тас көстүүтүн уопсай омооно. ☉ Общее, внешнее очертание, контур чего-л.
Өйүн-төйүн булунаары, барар сирин барылын көрөөрү үрдэл сиргэ турар баараҕай маска ытынна. И. Данилов
[Михаил:] Сирин-уотун барылын син билэр буоллаҕым дии. С. Ефремов
Анньыыс суол барылын билээри, түһэн тоҥуу хаары оймоон иннин диэки баран көрөр. Дьону үөр.
2. Туох эмэ бастакы, уопсай торума, былаана. ☉ Предварительный набросок, эскиз, наметки чего-л.
Аҕыйах сылынан бу кумааҕыга ойууламмыт барыл толору ситэн-хотон олоххо киирэн, тааскилиэ дьиэ буолан, тыһыынчанан киһи олоруо. Н. Лугинов
Бу улахан бырайыак сүрүн барыла быһаарыллан бүппүтэ. В. Яковлев
Роман бастакы барылыгар героиня араспаанньата Каренина буолбакка, Гагина, Пушкина диэн эбитэ интэриэһинэй. ЭБЭДьА

I
ой I диэнтэн хай
аата. Бу икки ардыгар Чүөчээскини бандьыыт ситэрэ үс-түөрт эрэ ойуу хаалбыта. Суорун Омоллоон
Кини суолун саһыл суоллаан баран иһэн туора ойбут, үчүгэй ойуу буолбут. В. Иванов
Коля аҕыйах ойуунан таһырдьа баар буола түспүтэ. Эрилик Эристиин
II
аат. Туох эмэ дьиҥ көстүүтэ эбэтэр киһи өйүттэн айбыта үтүгүннэриллэн (хол., тугунан эмэ суруйан, уһанан, тигэн эҥин) оҥоһуллубута, уруһуй. ☉ Рисунок, набросок чего-л.
Оҕолор тула мустан кинигэ тас ойуутун кыҥастаһа турбуттара. Н. Якутскай
Былыр сахалар дьол-үөрүү күнүгэр муоска, маска, туоска даҕаны эгэлгэ ойууну түһэрэллэрэ. А. Сыромятникова
Быһыытын уонна ойуутун бэйэм өйбүттэн оҥорорум. ЧАИ СБМИ
◊ Быһан ойуу — сытыы, уһуктаах тэрилинэн (хол., кирдиэҕинэн) оҥо быһан эбэтэр сиэтэн ойуулааһын. ☉ Гравировка, резьба
Быһан ойуу саха уустара симэҕи киэргэтэр сүрүн ньымалара этэ. ЗФМ ЮИЯ
ср. кирг. оюу, ног. оюв ‘орнамент, гравировка; вышивка, узор’, тур. ойа ‘отделка, бахрома’

туохт.
1. Борук-сорукка улаатан, үрдээн, күлүк курдук буолан көһүн. ☉ В сумерках выделяться большим темным силуэтом, большой тенью
Оһох чанчыгар, борук-сорукка, Маайыс барыйан олорор. Амма Аччыгыйа
Хараҥа түүҥҥэ барыйан олорор дьиэ үөлэһиттэн оргул кыым өрө хоройон, харыйалар лабааларын үдүк-бадык сырдатан ылар. А. Федоров. Арай үрдүк күүлэ хабыс-хараҥанан субу утары көрөн барыйан турар эбит. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ оҥкулун, торумун оҥор. ☉ Составить в общих чертах предварительный план, сделать набросок чего-л.
Маҥнай санааны толору, киһи өйдүүр гына барыйан суруйуохха наада, дьэ ол кэнниттэн бу барыйыыны улам-улам тупсаран иһиэххэ сөп. П. Ойуунускай
[Чүөчээски] үрэхтэрин, сиэттэрин хаарта оҥорон барыйан баран, соҕуруута, хотута ханан баарын быһаарарга соруммута. Суорун Омоллоон
△ Туох эмэ хайдах, төһө буолуохтааҕын сабаҕалаа, оннук буолуо дии санаа. ☉ Сделать предположение, допускать возможность чего-л.
Үргүүк үрүҥ сүүрүгүн бачча буолуо диэн барыйан көрбөтөҕө үһү. П. Ойуунускай
Туундара көһүнэн-биэрэстэнэн кэмнэммэт, күннүктээх айанынан барыйыллар баҕайыта. «ХС»
3. кэпс., эргэр. Кырдьа, сааһыра быһыытый, сорсуй. ☉ Начинать стареть, стариться, дряхлеть
Барыйан бардым. Эн эрдэ барыйбыккын. ПЭК СЯЯ

аат.
1. Киһи эбэтэр харамай этигэр-сиинигэр тирэх буолар уҥуохтара. ☉ Скелет (кости остова тела человека и животных)
Киһи дьардьамата [симиэт аанньал] хотууру өрө туппутунан ынырыктык ырдьаллан турар. Амма Аччыгыйа
Атын уокуруктартан уу оҕуһун дьардьамата, онтон да атын элбэх зоологичексай экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Дельфин дьардьаматын тутула быдан былыргы өбүгэлэрэ хонууга олорбуттарын, сир устун хаампыттарын уонна «илиилээх» эбиттэрин туһунан туоһулуур. ДьДьДь
2. Туох эмэ тутуу, оҥоһук бэйэ-бэйэтин кытта холбоммут чаастардаах сүрүн тирэҕэ. ☉ Остов, каркас (внутренняя опорная часть какого-л. сооружения, устройства)
Салама бөҕөнү ыйааммыт, бэрик бөҕө бэриллибит барҕа баай тиит анныгар киппэтик оҥоһуллубут отуу дьардьамата турара. Л. Попов
Аҕыйах хоноот биһиги дивизиябыт чаастара ньиэмэс тааҥкаларын умайбыт дьардьамаларын кыргыһыы хонуутугар хааллара-хааллара, тус арҕаа диэки баран испитэ. И. Никифоров
Киэһэ кини били ампаар акылаата дьардьама буолан хаалбыт сиригэр соҕотоҕун олордо. «ХС»
3. көсп. Уҥуоҕа көстө-биллэ сылдьар гына дьүдьэйбит, дьүүкэрбит киһи, харамай. ☉ Скелет (о сильно похудевшем, истощенном человеке)
Итинник дьардьама буолан баран, дьиэтигэр сүгүн да олорбот. Н. Габышев
Букатын муннук ыксатыгар синиэл үрдүгэр, дьардьама курдук саһарбыт дьүдьэх, тыйыс сирэйдээх, сэҥийэтигэр хоруллубатаҕа ырааппыт маҥан бытыктаах кырдьаҕас саллаат Ростову супту одуулаан олорор эбит. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ дьыала-куолу барыла, сүрүн былаана. ☉ План, набросок; основа какого-л. дела
Үлэтин сүрүн дьардьамата баар эбит. Н. Лугинов
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаатыбыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээтибит. АҮ
Бу проблема [лексическэй синонимы үөрэтии] сүрүн дьардьамата быһаарылыннаҕына, Амма Аччыгыйын курдук бөдөҥ суруйааччы синонимы хайдах туһанарын үөрэтии бэйэтэ биир дьоһуннаах боппуруос буолуох этэ. «ХС»