наглухо закрытый, накрытый крышкой; сүүһүгэр түптүрдээх погов. у него на лбу покрышка (говорится о скряге и о человеке, не отзывчивом к чужому горю и нужде).

нареч. наглухо; саалынан тумнары баан = обвязаться шалью так, чтобы не было видно лица; оҕону тумнары сабыма не накрывай ребёнка с головой (одеялом) # тумнары үөх = (или мөх=) осыпать кого-л. бранью.

нареч. 1. ыксары, кытаанахтык; плотно утрамбовать дорогу суолу ыксары чиҥэтэн биэр; 2. (вплотную) ыга; ыксары (наглухо); окна плотно закрыты түннүктэр ыксары сабыллыбыттар; 3. разг. (сытно) ыга, ыксары; плотно поесть ыга аһаа.

сыһ. Көстүбэт гына, тумнары (сап). ☉ Наглухо, с головой (накрыть)
Тогойкин тохтуу түһэн, көрөн турбахтаан баран, былааты ылан бэрт сэрэҕинэн Соловьева төбөтүгэр бүрүннэри ууран кэбиһэн ааста. Амма Аччыгыйа
Икки хараҕын көстүбэт гына, төбөтүн бүтүннүү ыга кэлгийэн кээспиттэрэ, ип-итии баҕайы чугууну бүрүннэри кэтэппит курдук. Н. Якутскай
«Тукаам, аатыҥ кимий?» — диэн оҕонньор, кыыһы кумуйан бүрүннэри саба-саба, ыйыппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап

сыһ. Айахтары-муннулары саба, тумнары (хол., тугунан эмэ баан, эрин). ☉ Наглухо, закрывая рот и нос (напр., завязать шарф)
Төбөтүн сонунан тууна сууланан баран, Микиитэ ороҥҥо охтон түстэ да саҥата суох ытаан барда. Амма Аччыгыйа
Таһыттан биир кылгас сонноох, саал былаатынан тууна бааммыт намыһах киһи дөгдөкүс гынан киирдэ. Болот Боотур
Хос иһигэр хас да маҥан халааттаах эр дьон уонна сиэстэрэлэр харахтара эрэ көстөр гына маарыланан сирэйдэринэн тууна баанан тураллар. Н. Якутскай
[Апанаас] ханнык да тымныыга бэргэһэтин тууна бааммат, төбөтүгэр сэгэччи уурунар. Н. Абыйчанин

сов. 1. что (вбить) саайан киллэр, киллэр,саай; забить гвоздь тоһоҕону саайан киллэр; забить мяч в ворота спорт, мээчиги боруотаҕа киллэр; 2. что (закрыть наглухо) бүөлүү саай, саба саай; забить окна түннүктэри саба саайталаа; 3. что (заткнуть) бүөлээн кэбис, сим, хаалаа; забить щели хайаҕастары бүөлээн кэбис; забить льдом мууһу сим; 4. кого (замучить побоями) кырбаан өлөр, илдьи сынньан кэбис; 5. кого, перен. (запугать) хам баттаа, атаҕастабылга илдьэ сырыт; 6. кого (на бойне) өлөр; 7. (напр. о фонтане) тыган бар, күүскэ сүүрэн бар; 8. (начать ударять) охсуолаан бар, сырбаталаан бар; забить в барабан барабааны охсуолаан бар, барабааннаан бар; 9. (напр. о часах) охсон бар, тыаһа-тан бар; # забить голову кому-л. чем-л. тугунан эмэ киһи өйүн сыс.

тыаһы үт. т. Бүтэҥи гынан баран, дуораһыйан иһиллэр улахан тыас (хол., туох эмэ ыарахан үөһэттэн түһэр эбэтэр туохха эмэ охсуллар тыаһа). ☉ Глухой, но сильный шум, стук (напр., от удара какого-л. тяжёлого предмета обо что-л.)
Онноманна саалар тыастара «кип», «тиҥ», «ньир», …… гыналлара улам аҕыйаан барар. П. Тобуруокап
Кыыһырдым да мин «Молчать!» — диибин. Остуол тыаһа «тиҥ». Муоста тыаһа «лиҥ». И. Гоголев
«Тиҥ!» — хойуу талахха саа тыаһа кэлэн охсуллар. М. Шолохов (тылб.)
◊ Тиҥ курдук — 1) кытаанахтык, ыга (хол., ааны сап, хатаа). ☉ Плотно, наглухо (напр., закрывать дверь)
Ааннары тиҥ курдук, үчүгэй аҕайдык сабыталаан кэбиһиэххэ. Куобахчыттар сыакаардар аһан балыыҥкалыахтара. В. Титов; 2) бөҕөтүк, туохха да бэриммэккэ (хол., тур). ☉ Крепко, не подвергаясь никаким воздействиям (напр., стоять, сохраняться)
Быданнааҕыта тутуллубут тутуулар тиҥ курдук тураллар, [тиит] бэрэбинэлэрэ муос курдук кытаатаннар биилээххэ бэриммэт буолааччылар. ГКН КК; 3) этэҥҥэ, кыһалҕата суох. ☉ Спокойно, без проблем
[Тыа сиригэр] дэлэччи соҕус от оттоотуҥ да, ол аата дьылы тиҥ курдук тахсаҕын. «ХС»
Хотоҥҥо турар уонна сыһыыга сылдьар баай барыта сопхуос бас билиитигэр тиҥ курдук хамсаабакка турар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. тики ‘звук, шум, журчанье’, тиҥ тур ‘стоять прямо’, хак. тинтин ‘звукоподражание дзинь-дзинь’, узб. тинг ер ‘плотная, утрамбовавшаяся земля (на к-рой ничего не засевают)’

сыһ.
1. Салгын киирбэт гына, бүтүннүү сабан, саптан. ☉ Так, чтобы не было доступа воздуха, плотно (напр., прижать к груди)
Эмээхсин куталыы күөгэҥнэс түөһүгэр уолу тумнары харбаан ылла да, икки чанчыгын үргээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Онно туох бары таас буола Тумнары тоҥор, ньимийэр. Суорун Омоллоон
Хараҕым уутун ким да көрбөтүн диэн, аҕам сонугар тумнары сууланан сытынан кэбиспитим. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Туох да көстүбэт гына саба (бүрүй). ☉ Толстым слоем, так, чтобы не оставалось отверстий, полностью, наглухо (завалить, накрыть сверху)
[Эһэ] тииттэри үлтү кулаан, хаар бөҕөнү тумнары түһэрэн …… киһи диэки ыстаммыт. Далан
[Табалар] хаар тумнары түспүт суолун омоонун сытырҕалыы-сытырҕалыы, хаамар-сиимэр икки ардынан тамаһыйдылар. Үлэ үө. Халлааны былыт тумнары бүрүйбүт. П. Ламутскай (тылб.)
3. көсп. Киһини баттыыр, сабырыйар, самнарар гына. ☉ Оказывая сильное психологическое давление на кого-л.
Тима тумнары кыыһырда быһыылаах. А. Софронов
Вася итэҕэтиилээхтик, эрэллээхтик көрөн олороруттан тумнары бэрдэрэн, «тугу этэн эрдиҥ буолла» диир санаа туора ыстанна, сүтэ симэлийдэ. ИИА КК
♦ Тумнары үөх (мөх) — кими эмэ олус күүскэ, иннин-кэннин билбэт буолуор диэри саҥар-иҥэр. ☉ Осыпать кого-л. бранью. Ити киһи дьону тумнары үөҕэртэн атыны билбэт
□ Итирэн кэлэн баран, биригэдьиири тумнары үөхтэ. НАГ ЯРФС

аат.
1. Урут сахалар балыгы уган хаһаанар туос иһиттэрэ. ☉ Берестяной сосуд, где раньше якуты хранили рыбу впрок
Барчаны улахан туос түктүйэлэргэ (холлоҕосторго) ыга симэн, хаппахтыы тигэн баран, таһынан уу киирбэт гына ыаһыыллара уонна күөл ортотугар дьаакырдаан тимирдэллэрэ. «ХС»
2. итэҕ. Былыр сахаларга: өлбүт киһи үөрүн ойуунунан туттаран, хаайан илдьэ сылдьарга аналлаах бүтэй тигиилээх туос иһит. ☉ В старину у якутов: наглухо зашитый берестяной сосуд, в котором в старину хранили пойманный с помощью шамана дух умершего (үөр)
Маныаха дьахтар биирдэ тиит мутугар түктүйэҕэ угуллубут уол оҕо ыйанан турарын булан ылан оннугар кыыс оҕотун уган быраҕан кэлэр. Саха сэһ. I
Буоба эмэгэти түктүйэтигэр төттөрү симэн баран, таһырдьа таһааран саһаан быыһыгар кистии анньан кэбиспит. Күрүлгэн
◊ (Туос) түктүйэ таҥара эргэр. — былыргы сахалар аһыйар киһилэрэ өллөҕүнэ, үөрүн дьүһүнүн ойууҥҥа оҥорторон уктаран баран ытыктаан дьиэлэригэр туруорар түөрт муннугунан сиэллээх, ойуулаах бүтэй тигиилээх туос иһиттэрэ. ☉ Изображение духа (үөр) почитаемого покойника (покойницы), зашитое шаманом в берестяной коробке (түктүйэ), украшенной по четырём углам конскими волосами и покрытой орнаментом, которое якуты хранили дома как икону
Түүн үөһэ буолуута түктүйэ таҥара ыйанан турар хаппахчытын иһэ сыыйа көҕөрө сырдаата. И. Гоголев
Ол [өлбүт] кыыстарын салгын кутун туос түктүйэ таҥараҕа дьүһүйтэрэн илдьэ сылдьаллар. «ХС»
ср. эвенк. тукту, туктуе ‘круглый берестяной короб для рыбы’