спорт, жетон; маҥнайгы степеннээх жетон жетон первой степени; жетонунан наҕараадалан = быть награждённым жетоном.

аат. Ханнык эмэ түмсүүлэр чилиэттэрэ бииргэ хомуллан мунньахтааһыннара, көрсүһүүлэрэ. ☉ Собрание членов какой-л. организации, слёт
Оройуон сүлүөтүгэр үөрүүлээх мунньахха биһиги үһүөн Бочуотунай кырааматаларынан наҕараадаламмыппыт. «ХС»
Аны аҕыйах хонугунан манна өрөспүүбүлүкэ эдэр табаһыттарын сүлүөттэрэ ыытыллар. ИИА КК

кыдый диэнтэн хай
аата. Стрелковай батальону сатабыллаахтык хамаандалаабытын уонна тус бэйэтэ буойуннарга өстөөҕү кыдыйыы үтүө холобурун көрдөрбүтүн иһин эписиэр А.А. Филатов Александр Невскэй орденынан наҕараадаламмыта. ИИФ УС
Олус чаастатык туох да сиэрэ суох кыдыйыы түмүгэр туһалаах дьиикэй кыыллар ахсааннара тосту аҕыйыыр. ББЕ З

туохт.
1. Бокуой биэрбэккэ, түргэн-түргэнник, тиэтэллээхтик үүр. ☉ Гнать, погонять быстро, спешно
Кини [Байанай] быһый атахтаах кыыллары үүрэ-түрүйэ сылдьар буолан, сүрдээх тиэтэллээхтик, омуннаахтык сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Кирилэ ынахтары үүрэн-түрүйэн аҕала эрэ охсубута баар буолааччы. Н. Заболоцкай
[Бырдах] үөр табаны алыыттан булан, үүрэн-түрүйэн куһугураппыт. П. Ламутскай (тылб.)
2. Былааскын көрдөрөн киэбир, киэмсий, тойорҕоо. ☉ Выказывать, демонстрировать свою власть
Наҕараадаламмыт, Наһаа хайҕаммыт Тигиниирэп, ардыгар, Тэрилтэтин дьонугар Үүрэр-түрүйэр үгэстэммит. Р. Баҕатаайыскай
Арай надзиратель Илья Свинобоев тойомсуйар, дьорҕойор, дьону үүрэр-түрүйэр. П. Филиппов

аат. Киһини ытыктаан дьон иннигэр үрдүктүк тутуу, ытыктабылы биллэрии. ☉ Оказание кому-л. чести, большого уважения обществом, окружающими, почет
Норуодунай тыйаатыр артыыһын аатын сүгэн сыанаҕа тахсыы — улахан чиэс уонна бочуот. АҮ
Бочуоту да билбитиҥ, баай-талым олоххо олорбутуҥ уонна өссө туох нааданый? Г. Угаров
◊ Бочуокка сырыт — дьоҥҥо ытыктат эбэтэр улаханнык сөбүлэт, сыанабылга сырыт. ☉ Быть в почете, пользоваться популярностью
Бу кинигэ устудьуоннарга улахан бочуокка сылдьар. Мэлдьи илииттэн илиигэ, хостон хоско эргийэр. Н. Лугинов. Бочуот дуоската — үлэ бастыҥнарын мэтириэттэрин дьон көрүүтүгэр ыйыыр битириинэ, оҥоһуулаах муннук. ☉ Доска почета
Кини үрдүк көрдөрүүтүн иһин «эргиэн туйгуна» значогунан наҕараадаламмыта, хаста даҕаны бочуот дуоскатыгар тахсыбыта. «ХС»

аат.
1. Спортивнай күрэхтэһиилэргэ кыайбыттарга бириис быһыытынан туттарыллар, үксүгэр киэргэтэн оҥоһуллубут хороҕор чорооннуҥу быһыылаах иһит. ☉ Кубок (спортивный приз)
[Сидор Павлов] элбэх дипломнарынан, жетоннарынан, куубактарынан наҕараадаламмыта. Хапсаҕай
Былааҕы былырыыҥҥы сүлүөт кыайыылаахтара таһаараллар уонна былырыын ылбыт куубакатарын туттараллара. ҮөАЧҮ
2. Арыгы иһэргэ аналлаах ыарахан, халыҥ былыргы иһит. ☉ Кубок (чаша для вина)
«Халбаһы мас» аһыттан олохтоохтор чааскылары, куубактары оҥороллор, араҕас кыраасканы ылаллар. ДьДьДь
Долбуурдарга муннук ахсын иһит-хомуос эгэлгэтэ: …… венецианецтар, туурактар, чэркиэстэр оҥорбут кыһыл көмүс дуйдаах чааркалара, быһан оҥоһуллубут ойуулаах үрүҥ көмүс куубактар кэчигирэспиттэр этэ. Н. Гоголь (тылб.)
Олороллор үс эр бэртэрэ; Имньимнэр, хомуос иччитэх, Иҥнэйбэт куубак иһиттэрэ. А. Пушкин (тылб.)

аат. Наҕараада быһыытынан туттарыллар, түөскэ иилиллэр анал ойуулаах тимир бэлиэ. ☉ Медаль
Харытыан оргууй аҕай туран икки тобугун тэбэннэ, сонун ылан сахсыйда уонна онтун эҥээригэр били мэтээллэри и и л итэлээтэ. Л. Попов
Сортуохап кулуба куортугун анньынна, былыр ыраахтааҕыттан ылбыт мэтээлин иилиннэ. А. Сыромятникова. Байыастар сүүс бырыһыан бырабыыталыстыбаттан мэтээлинэн наҕараадаланнылар. Саллааттар с. 1967
♦ Мэтээл тутун сөбүлээб. — туох эм э би ир ү т ү өн ү оҥ ор бу к ку на н өр ү ү ө ҥ ү н. ☉ Постоянно кичиться своей прежней заслугой
Мунньах аайы хаһан эрэ биирдэ бириэмийэ ылбытын мэтээл туттан тахсар. «ХС»

даҕ.
1. Бочуоттааһын, улахан ытыктабыл бэлиэтигэр талыллар эбэтэр ананар. ☉ Избираемый или назначаемый в знак большого уважения, почета. Бочуотунай академик. Бочуотунай президиум
△ Улахан ытыктабылы, кэриэстэбили бэлиэтиир аналлаах. ☉ Являющийся выражением большого уважения, почета или почтения чьей-л. памяти. Бочуотунай харабыл
□ Иккилии чаас буола-буола бочуотунай харабылга кыһыл хаалтыстаах пионердар тураллар. Н. Якутскай
2
көр бочуоттаах. Нэһилиэк баар эрэ соҕотох бочуотунай кырдьаҕаһын, быыпсай кулубаны, өлүүтүттэн матарар сатаммат. Болот Боотур
Арай Мундербек Муссерен эрэ садыгар барарга бастаан ылбыттаах, онтон ыла бастыыр бочуотунай миэстэ киниэхэ сааһыгар түбэһэ илик. Эрилик Эристиин
◊ Бочуотунай грамота — правительственнай уорганнар эбэтэр общественнай тэрилтэлэр киһини эбэтэр кэлэктииби туох эмэ үтүөтүн иһин наҕараадалыыр оҥоһуулаах суруктара. ☉ Почетная грамота. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай Грамотата
□ Сүүрбэ аҕыс киһи «Якуталмаз» трест Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыттара. «Кыым»

аат., эргэр.
1. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: нэһилиэк, аҕа ууһун баһылыга (ыстаарыста, чаччыына). ☉ Наслежный староста, родовой старшина
Нэһилиэк кинээһэ эттэ. Саха нар. ыр. II
Чаччыына кинээспит Дайыыла …… элбэх сири бас билэр. М. Доҕордуурап
Нэһилиэк кинээһэ, чаччыыналар …… бары мустубуттар. Д. Таас
2. Феодальнай нуучча сиригэр: сэрии баһылыга, уобалас салайааччыта, тойоно. ☉ В феодальной Руси: князь (предводитель войска, правитель области)
Бастакы бибилэтиэкэни Киев кинээһэ Ярослав Муударай …… тэрийбитэ. ДьДьДь
Сирдьиттэр — кинээстэр — аттаах дружинаны салайаллара. АЕВ ОҮИ
Сэрииһиттээх Кэрэ акка биирдэ кинээс испиттээх. А. Пушкин (тылб.)
3. Былыргы нуучча феодальнай кинээстэрин удьуордара ыраахтааҕы ыйааҕынан наҕараадаланан нэһилиэстибэ быһыытынан бэриллэр үрдүк сололоро; итинник сололоох киһи. ☉ Князь (наследственный титул).
◊ Улуу кинээс — Россияҕа ыраахтааҕы кэргэннэрин үрдүк сололоро, оннук сололоох киһи. ☉ Титул членов царской фамилии России, лицо, имеющее этот титул
Улуу кинээс Константин Романов …… эргинэр сүбэни булбута. Эрилик Эристиин

1. аат.
2. Алтан хорҕолдьуну эбэтэр сорох атын металы кытта холбуу уһаарыллыбыта. ☉ Сплав меди с оловом или некоторыми другими металлами, бронза
   Оччолорго боруонсаны үс суол ньыманан ыла сылдьыбыт эбиттэр: бастакыта, алтаҥҥа бэрт кыратык хорҕолдьуну холбуу уулларан; иккиһэ, алтаҥҥа кыратык хаа-дьаа көстөр мышьягы булкуйан; үсүһэ, алтаҥҥа кыратык хорҕолдьуну уонна мышьягы иккиэннэрин холбуу кутан.БИГ ӨҮөС. Скульптордар статуялары мыраамартан суоран, боруонсаттан кутан, мастан кыһан оҥороллоро. КФП БАаДИ
3. Боруонсаттан уус-уран оҥоһуктар (хол., статуя, мэтээл). ☉ Художественные изделия из бронзы, бронза (собир.)
   Биһиги баарбыт айылҕаны айааччылар, сир киэбин уларыта тутааччылар …… Биһиги сүппэт дьүһүммүтүн Холустаҕа ойуулууллар; Биһиги модун мөссүөммүтүн Боруонсаҕа куталлар. Л. Попов
   △ кэпс. Спортивнай күрэхтэһиигэ үһүс миэстэлээххэ тиксэр мэтээл. ☉ Медаль за третье место в спортивных соревнованиях.
4. археол. Киһи аймах былыргы историятыгар дьон, боруонсаны уһаарарга үөрэнэн, онон сэп-сэбиргэл оҥостуулара. ☉ В древнейшей истории: овладение людьми плавкой бронзы и преимущественное использование ее для изготовления орудий труда и оружия, эпоха бронзы. Боруонса үйэтэ
   □ Алма-Ататтан хотугулуу арҕаа Чу-Илийскэй хайаҕа боруонса эпохатын кэминээҕи храм көһүннэ. «Кыым»
   Туймаадаҕа боруонса үйэтинээҕи дьон олорбут уонна көмүллүбүт сирдэрэ, туттубут сэптэрэ, киэргэллэрэ көстүтэлээн тураллар. БИГ ӨҮөС
5. даҕ. суолт. Боруонсаттан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из бронзы, бронзовый. Боруонса бюст
   □ Эпэрээссийэ оҥорорго туттуллар боруонса инструменнар билиҥҥээҥҥэ диэри ордон хаалбыттар. КФП БАаДИ
   Онно дьон диэки хайыспыттар Кыһыл көмүс солотуулаах Уон алта боруонса кыргыттар. Дьуон Дьаҥылы
   △ Спортивнай күрэхтэһиигэ үһүс миэстэлээххэ тиксэр. ☉ Присуждаемый за третье место в спортивных соревнованиях, бронзовый (о медали, награде). Боруонса наҕараада
   □ Роман Дмитриев боруонса мэтээлинэн наҕараадаланна. КИС АаДЧ