м. дьиэк, эҥкил, омсо.

м. (недостаток) дьиэк, эҥкил, омсо.

м. 1. (недостаток) омсо, дьиэк; 2. (разврат) кыдьык, содур быһыы; # порок сердца мед. сүрэх бобуллуута (клапаннарын дьиэгириитэ).

аат., эргэр. Туох эмэ итэҕэс, омсолоох көстүү. ☉ Недостаток, порок
Бодорустахха бодоҥ биллэр, кэргэннэстэххэ кэмэлдьи биллэр (өс хоһ.). Руфов көрдөөх-күлүүлээх хоһоонноро дьон сиэр-майгы өттүнэн бодоҥнорун күлэллэр. ОГГ СМ
Мин өрүү өйдүүрүм Олох ыар оонньуутун! Дьон намтыыр, дьон үрдүүр Сиэр араас бодоҥун. С. Данилов. Тэҥн. омсо, бодоҕон

удьуордаа диэнтэн хай
аата. Удьуордааһын, утумнааһын улахан суолталааҕын сахалар былыргыттан билэллэрэ уонна онно улахан болҕомтону уураллара. В. Кондаков
Удьуордааһын диэн оҕо төрөппүттэрин үлэлэрин интэриэһиргээн, кинилэргэ көмө-ньыма буола сылдьан идэҕэ үөрэниитэ буолуон сөп. ОАП ОДьТС
Биэни эмиэ атыыр курдук талаллар, удьуордааһынынан уонна тас көрүҥүнэн омсото суоҕа ууһатыыга хаалларыллар. ҮБНьТ

сыһ. Баарынан ааттаан, кимин-тугун ыйан туран. ☉ Прямо, конкретно называя когочто-л., являющегося ответственным за то или иное неблаговидное деяние
ГПТУ дириэктэрэ: «Биһиэхэ сорох үлэһиттэрбит саарбахтык ыалдьаллар», — диэтэ. Онуоха кими да сирэйдээн-харахтаан ыйбата. Р. Баҕатаайыскай
Матаҥныырабы омсотун, дьиэгин, суобаһа суох кыдьыгын сирэйдээн-харахтаан ыйан туран, кытаанах сэмэҕэ түбэһиннэриэххэ. В. Протодьяконов
Мунньах сорох үчүгэй ситиһиилэринэн уоскуйбакка, баар итэҕэстэри сирэйдээн-харахтаан, аһаҕастык кэпсэтии быһыытыгар-майгытыгар барда. «Кыым»

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, чэ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: чэп-чэгиэн, чэп-чэмэлкэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на чэ-: чэп-чэгиэн ‘совершенно здоровый; абсолютно свежий; чистыйпречистый’, чэп-чэмэлкэй ‘очень ясный, радостно смотрящий (о глазах)’. Оҕом чэп-чэмэлкэй харахтаах
□ Киэһэ үлтү сылайаммыт Нэһииччэ орону буларбыт, Өлбүт курдук утуйаммыт Эмиэ чэп-чэгиэн турарбыт. П. Тобуруокап
Мин хаһан эрэ чэп-чэгиэн, омсото суох доруобай этим диэтэхпинэ соһуйуоҥ. Н. Лугинов
ср. туркм. еп ‘препозитивная усилительная частица, присоединяемая к словам, начинающимся на букву е-’

1. аат. Кыҥынайа соҕус сөбүлэспэти биллэрии, төттөрүлэһии. ☉ Плаксивое выражение недовольства, каприз, прихоть. Хас оҕом кыҥкыйын уйабын, Ардыгар аҕалыы ааттыыбын… Р. Баҕатаайыскай
   Эдэр дьон диэн, дьэ бу …… Киһи тылын истибэттэр, Кырдьаҕастар ол-бу Кыҥкыйдара диэччиктэр. С. Тимофеев
   Дьиэ иһигэр кыҥкый, отур-ботур саҥарсыы ханна барыай. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Сөбүлэспэттии туттар, киҥир-хаҥыр саҥалаах. ☉ Плаксиво выражающий свое недовольство, распускающий нюни, капризный, привередливый
   Кыыһынан кырдьыбыт дьахтар кыыһырымтаҕай, кыҥкый, онтон да атын омсолоох диэн дьоннор кэпсэтээччилэр ээ. Р. Баҕатаайыскай
   Ити тыраахтардара эҥин кыҥкый кыыс оҕо курдуктарын оҕонньор истэр. И. Федосеев
   Ийэҥ, эһэҥ аах бука бары чэбэр, чиҥ бөҕө, ону ааһан өссө наһаа бириинчик, дьоҕус да омсону туора көрбөт кыҥкый бөҕө дьон этилэр дии. «ХС»

даҕ.
1. Кир биһиллибит, киртийбит, ырааһа суох. ☉ Грязный, запачканный, нечистый
[Уот Уһутаакы] Тоҕус илии кирдээх Тордохтоох ньоло хара ньуурдаах. П. Ойуунускай
Абдуркулла хара лаҕыыр кирдээх кыра куулу уолун иннигэр быраҕан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Муоста кирдээх. Күндэ
2. Бороҥ өлбөөркөй, будулхай (өҥ туһунан). ☉ Мутный (по цвету)
Бу уу кирдээх. — [Халлаан] хараара лүҥкүрбүт кирдээх өҥнөөх. И. Гоголев
3. көсп. Куһаҕан, чиэһинэйэ суох, сиэри-майгыны утарар, быртах. ☉ Плохой, дурной, нечестный, безнравственный, грязный
Сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ. С. Зверев
Ыпаачый уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан …… хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Кирдээх, чиэһинэйэ суох дьоннор …… аһары сытыы-хотуу, чабыламмыт буолааччылар. ПБН ОПТ
♦ Кирдээх атаххынан (тилэххинэн) тэбис — кими, тугу эмэ улаханнык атаҕастаа, алдьат-кээһэт. ☉ Унижать, подвергать поруганию кого-л., разрушать что-л. (букв. топтать грязными ногами)
Сардаана ыраас таптала, сырдык ыра санаата содур киһи кирдээх атаҕынан тэпсиллибитэ. С. Никифоров
[Гитлер сэриигэ] Омук-омук Куораттарын, Хонууларын Кирдээх тилэҕинэн Тэпсибит. А. Абаҕыыныскай. Кирдээх илиигин ук (уктар) — кимтэн, туохтан эмэ тугу эмэ уор. ☉ Обкрадывать кого-что-л. (букв. запускать куда-л. грязные руки)
[Маайыс:] Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Кирдээх илиилээх — уорар үгэстээх; аньыылаах. ☉ Имеющий привычку воровать; грешный (букв. с грязными руками)
[Дойдубут] Кэрэтин ыһыаҕар Киллэримэҥ бука диэн Кирдээх илиилээҕи. С. Данилов. Кирдээх киһи — өлбүттээх кэргэнтэн сылдьар киһи. ☉ Человек, в семье которого кто-л. умер. Кирдээх киһи муҥхаҕа сырыттаҕына, балык булда ханнан хаалыан сөп үһү. Кирдээх суоллаах — куһаҕан, омсо-лоох, түктэри майгылаах-сигилилээх. ☉ Скверного поведения, порочный, безнравственный. Бу киһи кирдээх суоллаах

I
туохт.
1. Тылгын лаппа таһааран уоскун салан. ☉ Облизывать губы, облизываться. Уоскун салбан
□ Дьөгүөрдээн, үөһээ уоһун икки уһугар бөлүөхсэ үүммүт …… бытыгын салбанан кэбиһэ-кэбиһэ, хоһооно иһиллибэттик тугу эрэ ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Ньирэйдэр үүттэрин бүтэрэн бэрт минньигэстик салбаналлар. Н. Заболоцкай
Куура хаппыт уоһун салбанаат, оҕонньор оронуттан турда. «ХС»
2. көсп. Аска эбэтэр туохха эмэ иҥсэлэн, ымсыыр. ☉ Облизываться на что-л. Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн, сааскы киһи салбаммытынан (өс ном.)
[Куорат кыргыттара] Сасыат оонньууга салаҥнык салбаннылар, Былааччыйалара тыалырда, Тэллэхтэрэ тэлээрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Төлөнүнэн салаа (уоту этэргэ). ☉ Охватить пламенем, слизывать (об огне)
Аҕабыт булбут суруктарын …… билиитэ иһигэр уган биэрбитин уот уһун тылынан салбанан кэбистэ. Эрилик Эристиин
II
даҕ.
1. Салбах курдук хаптаҕай, кэтит. ☉ Плоский и широкий, как лопасть (напр., о человеческом языке)
Илимньит салбан эрдиитинэн Салгыбыттыы эрдинэр. С. Данилов
Салбан тыллаах Сатаан саҥаран Саргытын сататын Салайар кыаҕа суох, Хомоҕой тыллаах Хоһуйан-туойан Ордугун, омсотун булуо суох. С. Зверев
2. көсп. Киэҥ, холку (хол., санаа). ☉ Умный, мудрый (о мысли), масштабный (об уме)
Тоҕо салбан санааҥ санньыйан, санаарҕаабыттыы салбаҕыран, саллан санньылыйдыҥ?.. А. Софронов