көр кыһамньылаах
Сиинэккэ, эн төһө да хоһуйа сатаа, Аркаша хайҕаныан сөп, кини ордук кыһаллыгас. У. Нуолур
Оок-сиэ, биир оҕо, баара эрэ биир оҕону таҥара биэриэхтээх эбээт! Өйдөөх, сэмэй, ийэтэ эрэйдээххэ кыһаллыгас баара эрэ биир оҕону! Э. Соколов

I
туохт. Туорааҕы хомуй, итигэстээ. ☉ Собирать зёрна, шишки. Тииҥ туораахтаан сиир
□ Урут аҕата тыа быыһыгар оонньото ыытара, онно уол бэс туораахтыыра, арыт дьэдьэнниирэ. «ХС»
II
туораа диэнтэн атаах.-аччат. Дьылы нэһиилэ туораахтаабыта. Өрүһү кыл тыына эрэ харбаан туораахтаабыт
□ [Оҕонньор:] Оок-сиэ, бу үрэх баһын сиһигэр ханнык эрэ эрэйдээх олорсон иһэн өлөн туораахтаатаҕа. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Бутугаһы (утаҕы) оҥор. ☉ Приготовлять напиток из воды, молока или пахты (заправляя его мукой или съедобными травами). Эбэм сүөгэй уутугар бутугастыыр этэ. Сүөгэй уутугар кыа угун, кииһилэни, бурдугу холбуу ытыйан бутугастаата
2. Бутугаһы (сэлиэйдээх, миини) оҥор. ☉ Приготовлять похлебку, болтушку. Эттэрин тобоҕунан бутугастаан сиэтилэр
3. көсп. Туох эмэ бэрээдэгин ыс, бутуй, булкуй. ☉ Нарушить порядок чего-л., путать, запутать. Оок-сиэ, бу оҕо, дьэ, үчүгэй аҕайдык бутугастаабыт ээ

I
аат. Балык ууһууругар ыыр сымыыттара. ☉ Икра (рыбы)
Ийэ ууларга Иһитэн кэбиспит Искэхтээх балыга …… Искэҕин ыан, Ирбэнньик ыччаты элбэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньортон сүрдээх искэхтээх обургу балыгы ыллыбыт. Баһылайбыт ол балыгы астыы-үөллүү, искэҕин туустуу, лууктуу оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кыһын кини эйигин таба этинэн, чоҥкутунан, туустаах искэҕинэн, балык өрөҕөтүнэн, курупааскы миининэн, моруоска отонунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
ср. тюрк. ички, ичек, ишэк 'внутренность, кишки'
II
аат., эргэр. Кыра тугу эмэ (үксүгэр көннөрү тарбаҕынан таба тутуллубаты) ытыртаран ылар сэп. ☉ Щипчики для извлечения занозы, пинцет
Аҕыйах бытык онон-манан үүммүтүн искэҕинэн үргүү турда. Болот Боотур
Оок-сиэ, искэҕинэн тардан ылар... Н. Заболоцкай
ср. тюрк. искек 'маленькие щипцы'

туохт.
1. Тугу эмэ тус-туһунан бөлөхтөрүнэн наардаа, бөлөхтөргө араартаа. ☉ Разбивать кого-что-л. на группы, группировать, разгруппировывать. Үлэлээбит дьону толорууларынан үс аҥыы бөлөхтөөтүм. Айымньы геройдарын ырытарга табыгаһа суохтук бөлөхтөөбүккүн
2. Сыалга доруобунньугу ыспакка, чөмөхтөөн түһэр (сааны этиллэр). ☉ Бить, стрелять кучно (о ружье)
«Оок-сиэ, бөлөхтүүр да саа эбит», — диэн бары сөҕөбүт. Н. Якутскай
3. кэпс. Бөлөхтөс, холбос, бииргэ түмүс (үксүн сыһ. туохт. ф-гар). ☉ Собираться вместе, скучиваться, объединяться (большей частью в деепр. ф.)
Итинэн дьиэрэйэн ааһаллар Элбэх дьикти ырыалар, Үмүөрэн бөлөхтөөн бараллар Үөрэн-көтөн ыччаттар. С. Васильев
Маҥан сотолорун өҥнөн, Манна тураллар бөлөхтөөн, Сэҥээриҥ диирдии чапчараас Сэбирдэхтэрэ суугунас [хатыҥнар]. Ф. Софронов
◊ Бөлөхтөөн эмнэрии — ньирэйдэри биирдии ынахха хастыыны да холбоон эмнэрэн иитии. ☉ Выращивание телят путем группового подсоса. Бөлөхтөөн эмнэриини тэрийиэххэ

1. аат.
2. Бастаан иһээччи, инники иһээччи; аан бастаан кэлээччи. ☉ Тот, кто идет впереди, в переднем ряду
   Боруукай оҕонньор бүгүһүн били мин аатырар бэриэтчиппин, Муҥур Кулгааҕы, уларсан ылан баран бөрөҕө туттаран, үс атах оҥорбута. Болот Боотур
   Көҕөн. Кустар бэриэтчиттэрэ, бастакы булт буолан, кэпсэлгэ киирэр, өрүкүнэһии бөҕө буолар. Багдарыын Сүлбэ
   Хотоҕойдоох бииһиттэн туналы маҥан туллук барахсан — бэриэтчит. «Кыым»
3. Туох эмэ буоларын, кэлэрин бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Приметы, признаки наступления чего-л.
   Үрдүк сыыр Тахсыытыгар Сүүһүнэн сыллар Аттарын туйахтара, Ынахтарын ыыраахтара Ыллыкка кубулуйан, Буору кытта булкуһан Ааспыт олохпут Кэрэһитэ, Кэлэрбит бэриэтчитэ Буолбуттар. «ХС»
4. даҕ. суолт. Бастакы, инники иһэр, бастаан иһэр (үксүгэр ыт, таба көлө туһунан). ☉ Передовой, идущий впереди (обычно о собаке или олене в упряжке)
   Дьиэтигэр төннөрдүү бэриэтчит ытын салайда, ыттарын таһыйталаан орулатта-сарылатта. Болот Боотур
   Настя кыһаммат. Кини туманнааҕар буолуох буурҕаҕа ылларара да бэриэтчит ыта Күөртэй баччааҥҥа диэри муннара илигэ. Н. Якутскай
   Оок-сиэ, сүрүн ньии! Саатар, бэриэтчит ыт кулгааҕа көстүбэт буоллаҕа. Бу буурҕа таҥнары сатыылаан, сири-дойдуну, үрүҥ тумарыгынан өрүкүттэ. Эрчимэн

даҕ.
1. Киһи туттарга үөрүйэҕэ суох, хаҥас илиитинээҕи. ☉ Непривычный, неудобный для пользования (о стороне, руке), левосторонний
Хахсаат Буурай хара сордоох Дьэгин өттүнэн дьиэгэнийэн Халарыктаан ылла да, …… Халаахтыы көтө турда. П. Ядрихинскай
Мин нэһиилэ бөҕүөстэн тураммын дьэгин илиибинэн сирэйбин илитинним. И. Никифоров.
△ Хаҥас илиитинэн (бэрт дэҥҥэ атаҕынан) уҥатынааҕар ордук сатаан туттар. ☉ Пользующийся левой рукой (в редких случаях ногой) более умело, чем правой
Улахан мээчиги атаҕынан тэбэ оонньуур олус көрдөөх буолааччы. …Маннык оонньууга дьэгин оҕолор киллэриллибэттэр. Мээчик уҥа атаҕынан эрэ оонньуурга аналлаах. И. Никифоров
2. көсп. Уопсай үөрүйэхтэн, сиэртэнмайгыттан атын, тосту-туора, олуона, түктэри (итэҕэлтэн төрүттээх). ☉ Отличный от общепринятого, совершенно непривычный, неудобный; предосудительный, неприличный
- Оок-сиэ, доҕоттоор, тиийбит сирэ - дьэгинин ньии, тохтообут сирэ - олуонатын ньии!.. Н. Якутскай
Бу сир олоҕо барыта Чыҥха атын, дьэбис-дьэгин, Мин манна көрдөөн булбатым Сүрэҕим сүүдүйэрин. С. Данилов
Мичил санаатыгар бу күтүрдэр [ороспуойдар] аһыыллара да дьэгин. Г. Колесов
п.-монг. дьегун

1. аат.
2. Иннэлээх сабынан таҥаһы тигии. ☉ Шитье (соединение, скрепление краев ткани посредством иглы и ниток)
   Оок-сиэ, бу иис быйыл кыһын бүтэр да үһүө. А. Софронов
   Кини иискэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Заболоцкай
   Эмээхсиним ииһин бүтэрээри үлүмнэһэн, таһырдьа быкпатах. И. Федосеев
3. Туох тигиллибитэ эбэтэр тигиллэ турара. ☉ Шитье (сшитое изделие или изделие в процессе шитья)
   Бүгүҥҥү ииһи бары хайҕаатылар.  Хайа, аҕал эрэ ити иискин, хайдах дьаабылаан тигэн эрэҕин, көрүөх. А. Софронов
   Хобороос ойон кэлэн чаанньыгын үөһэ тарта уонна хаҥас ороҥҥо олорон, ииһин ылан оргууй тикпитинэн барда. А. Бэрияк
4. даҕ. суолт. Таҥаһы тигэргэ аналлаах. ☉ Относящийся к шитью, швейный, пошивочный
   Кыргыттар сорохторо иис комбинатыгар, телеграфка ананнылар. Софр. Данилов
   Эбэм өрдөөҕүттэн куоракка олорор, иис артыалыгар уһуннук үлэлээбитэ, билигин уурайан биэнсийэҕэ тахсыбыта. Н. Габышев
   Дьокуускайдааҕы иис фабрикатын кэлэктиибэ бэйэтин үбүлүөйүн үлэҕэ бөдөҥ ситиһиилэрдээх көрсөргө дьулуһар. «Кыым»
   тюрк. из, ииз

туохт.
1. Киһиэхэ үөрэн, сыһын, киһини атыҥыраабат буол (үксүн дьиэ сүөһүтүн туһунан). ☉ Привыкать к человеку, не бояться человека (о домашних животных)
Субан сүөһү, хайы-үйэ иччитийэн, дьиэ, түптэ аттыттан арахпат буолла. Н. Заболоцкай
Сылгылар да, маҥнай утаа саҥа сылгыһыты атыҥырыах курдук туттан иһэннэр, аны уйуһуйбат, көрсүөтүк көрсөр буолбуттара, иччитийэн барбыттара. И. Федосеев
Устунан көтөрө киниэхэ убанан, иччитийэн барбыта. Куттаммакка утары көрөн дьэрэлитэрэ. М. Попов
2. Туох эрэ биллибэт күүстээх, иччилээх курдук буол; ынырыктыйан, суоһуран көһүн. ☉ Быть населенным, кишеть духами (о чем-л.); казаться угрожающетаинственным, страшным
Оок-сиэ, хоргус киһи көрүөн кырдьык даҕаны суоһар хартыыната этэ... Хараҥа барык түүн аан дойду иччитийбит, илэтийбит курдук буолан, эргиччи барыҥныырга, сарбаҥныырга дылы буолара. П. Ойуунускай
Онон-манан тумуллуу үүммүт одор-додор тиит мастар иччитийэн, бэриһэн, куугунаһа-хааҕынаһа боруор хараҥаҕа күлүгүрэн тураллара көрүөххэ тоҕо баҕас куһаҕанай?! Бэс Дьарааһын
3. Үөскэхтэн, үөскэхтээх буол (сымыыт туһунан). ☉ Иметь зародыш (о яйце)
Иччитийэн эрэр сымыыты тото сиэн абыранан, айаннарыгар турдулар. Амма Аччыгыйа
Сымыыт сыыйа иччитийэн Итии тыыннаммыта, Ириэнэх эттэммитэ! Суорун Омоллоон

I
аат. Киһиэхэ төрөөбүт аҕатын бииргэ төрөөбүт убайа. ☉ Дядя (старший брат отца — независимо от пола говорящего)
Баһылай оҕонньор, абаҕам буоллаҕыҥ, биһиги аһыырбыт быһынна, оччугуй да буоллар тарда бэрис эрэ. МНН
Ол ампаар аттыгар бэрт былыр Баар этэ куһаҕан балаҕан, Ол онно үрүҥ күн сырдыгар Кэлбиттэр аҕалаах абаҕаҥ. С. Данилов
Ама аҕыйах этэ дуо? Аймах, кэргэн иһиттэн Аҕа, абаҕа, убай, уол Арахсыһан тэйбитэ?! Баал Хабырыыс
ср. тюрк. абаҕа ‘дядя по отцу’
II
даҕ., кэпс. Туох эрэ куһаҕана, сириллибитэ (үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Самая низкосортная, бракуемая часть чего-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
Оок-сиэ, мас абаҕата түбэһээхтээбит дии. П. Аввакумов
Арыылаах хааһыбыт да ас абаҕата эбит — Аһыйбыт сытынан аҥылыс гынна. Р. Баҕатаайыскай
III
аат., харыс т. Эһэ. ☉ Медведь
Эһэни өлөрөн кэллэххэ оҕолор: «Хаарыан эһэбитин, абаҕабытын өлөрбүккүт», — диэн ытаһыах тустаахтар. Болот Боотур
IV
түөлбэ. Бүүчээн. ☉ Кабарга.
◊ Сиһик абаҕата — сииктээх сиргэ, өрүс кытылыгар үүнэр хатыҥныҥы сэбирдэхтээх сэппэрээк. ☉ Ольха; ольшаник, ольховник
[Тириини] Хара өҥҥө кубулутууга сиһик абаҕатын чоҕун тутталлара. АНП ССХТ. Сугун абаҕата — сииктээх, мутукчалаах тыаларга, муохтаах маардарга үүнээччи үрүҥ сибэккилээх намыһах сэппэрээк. ☉ Багульник болотный
Сорохторо сугун абаҕатын, сииктэ угун төбөлөрүгэр абыртабыр үүннэринэн, илдьирийбит сукуна хортууһу сүүстэригэр умса тардыммыт дьон курдук бүүппэҕирэн тураллар. Амма Аччыгыйа
Нуучча сугун абаҕатын курдук үчүгэй баҕайы сыттаах ноһумуой былааты ылан, муннун ньухханар. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. абаҕа ‘папоротник’