сыһ. Сиирэ, тас өттүнэн, тас кырыытынан. ☉ Вскольз, поверхностно, по краю чего-л.
Иккис хайыһара тас кырыытынан кыратык хабыры ыстаммыт. Амма Аччыгыйа
Оскуолак түһэн, мин саам маһын хабыры ыытта. Т. Сметанин
Буулдьа уллугум уҥуоҕун кыратык хабыры охсон ааспыт. А. Бэрияк

аат., эргэр. Кытарбыт тимири балталыырга ыстаҥалыыр кыымнар. ☉ Искры, отлетающие при ковке железа
[Ат] түүтүн баһыттан үтүө уус болгуо тимирин сирэһинин курдук уот кыым сырдьыгыныы таммалаан иһэр. ПЭК ОНЛЯ VII
Сити кэмҥэ ханна эрэ туох эрэ кыҥкыныы түһэр да — оскуолак уонна тимир сирэһинэ, кумах курдук, сирэйбин таһыйар. В. Быков (тылб.)

аат., анат. Киһи буутун кэннинэн суон иҥиирдэрдээх улахан быччыҥа. ☉ Большая приводящая мышца бедра
Афоня сурата тардан, соһуйан уһугунна. Сэмээр Баһылай
[Дьөгүөссэ] оскуолакка хаҥас атаҕын суратын быһа тэптэрэн кэлэн, билигин хаамара-сиимэрэ бытааран сылдьар. «ХС»
Ураҕаһынан тайыыланан хомураҕы үрдүнэн ойон эрдэҕинэ, атаҕын сурата аһыйа түспүт. «ХС»
ср. монг. сур[ан] ‘ремень’

тыаһы үт. туохт. Уһуннук тыаһыыр сытыы иһиириини таһаар (хол., уута оргуйдаҕына чуһуурар чаанньыгы этэргэ). ☉ Издавать протяжный, резкий, тонкий свист (напр., о чайнике)
Иннибэр траншеяҕа сэнэрээт дуу, миинэ дуу дэлби барда, оскуолактар чыһыырдылар. НТГ СУоС
Судьуйа свистога чыһыырда. «ЭК»
Маамыкта өрө чыһыыран тиийэн кэнники бөрө моонньугар хатылла түстэ. Тэки Одулок (тылб.)
ср. тат. ыжгыру ‘гудеть; выть; шипеть’

даҕ. Томточчу халыҥ, көп. ☉ Неплотный, рыхлый
Көм хаар. — Оҕонньор улар түөһүн көм этин хадьырыйан ылан ыстаан мотуҥнатар. И. Никифоров
Луохтуур ытыһын көм өттүнэн кыһыл көмүс манньыаты кумуччу тута охсон ылар. Л. Толстой (тылб.)
◊ Көм саары — халыҥ гынан баран сымнаҕас сылгы тириитэ. ☉ Толстая, но не жесткая лошадиная кожа. Күрүөҕэ көм саарыны ыйаабыттар. Көм эт анат. — 1) көҕүс эбэтэр түөс бөлтөҕөр быччыҥнара. ☉ Большие спинная и грудная мышцы
Өстөөх оскуолага …… сүрэҕин үөһээ көм этин дьөлөн, иһирдьэ киирэн хатанан хаалбыт. Суорун Омоллоон
Карчагин уҥа түөһүн көм этин оскуолак илдьэ барбыта. И. Никифоров; 2) удьуҥах. ☉ Ягодица
Микиитэ кэннин көм этэ бүтэйдии ньүөлүйэн барда. Амма Аччыгыйа
Ыт Түүлээхтэн арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. көн ‘выделанная кожа’

туохт. Тугу эмэ курдары үүттээн аһаҕаста, хайаҕаста оҥор. ☉ Просверлить, пробить отверстие в чем-л., продырявить что-л. Кини боруонтан улаханнык баас ылан кэлбит: өстөөх оскуолага агдатын курдаттыы тайан баран, сүрэҕин үөһэ көп эти дьөлөн иһирдьэ киирэн хатанан хаалбыт. Суорун Омоллоон
Аалай өҥнөөх буолбут этэ, Буулдьа дьөлбүт бэлиэтэ. С. Тарасов
Троянецтар, куорат истиэнэтин дьөлөн [сүүнэ улахан көҥдөй мас] аты иһирдьэ соһон киллэрбиттэр. КФП БАаДИ
тюрк. тел

сыһ.
1.
тэһэ диэнтэн хат.-күүһүр. Ампаарбытыгар кутуйах үгүс, ону-маны тэһитэ кэбийэн эрэйдииллэр. Далан
Мин холбуйабын миинэ оскуолактара, буулдьа дэлби тэһитэ, хайыта көтүөлээн кээспит. Багдарыын Сүлбэ. Огдооччуйа лэппиэскэтин субусубу эргитэн биэрэр, биилкэнэн тэһитэ кэйэр. С. Маисов
2. көсп., кэпс. Биирдэ эмэ, дөрүндөрүн. ☉ Изредка, время от времени, временами. Быйыл тэһитэ ардыыр
□ Уол киһи быһыытынан соччо куһаҕана суох гынан баран, тэһитэ мэнигилээн ылаттыыр. С. Никифоров
Үгүстэрэ, киһи дьиктиргиэн иһин, бэрт сотору сахалыы өйдүүр, тэһитэ кэпсэтэр буолбуттара. «Чолбон»
♦ Тэһитэ астар — эмискэ тугу эмэ оҥоруоххун, айыаххын баҕаран кэлитэлээ. ☉ Временами быть охваченным неудержимым желанием делать, творить что-л. Тэһитэ астарар кыдьыктааҕым, Тэбэнэт, дьээбэ, мэник этим. Агидель к. Тэһитэ (дьөлүтэ) кэйэр көр кэй II
Ити санаа чыычааҕы сытыы бүргэс буолан тэһитэ кэйиэлээбитэ. И. Гоголев
Кутуруу [Нуоралдьыма] сүрэҕин бүргэһинэн тэһитэ кэйбитэ. Р. Кулаковскай. Тэһитэ түһэн — онтон-мантан талан ылан. ☉ Местами, выборочно
Наадалаах кэрчиктэри кыра-кыратык тэһитэ түһэн ааҕыы уруогу киэргэтэр. СЛСПҮО
Мин хаһыаттары тэһитэ түһэн, ол эрээри элбэх оройуоннары хабарга дьулуһан көрдүм. «ХС»

туохт.
1. Сөллөн, үрэллэн хаал (өрүллүбүт, хатыллыбыт, баайыллыбыт туох эмэ туһунан этэргэ). ☉ Распускаться, развязываться, расплетаться
Хатыллыбыт иҥиир сап утахтара, сылаас ууга улам сиигирэн, синньигэс төбөлөрүттэн саҕалаан өһүллэн, үөһэ-аллара түллэҥнэһэн бараллар. Н. Якутскай
Өһүллүбүт суһуоҕу имэрийэ Үөрэммэтэҕэ биһиги муусабыт. П. Тулааһынап
△ Төлөрүйэн хаал, төлө бар, төлөрүтүлүн (тимэх о. д. а. тустарынан этэргэ). ☉ Расстёгиваться, развязываться (напр., о пуговицах, вязках)
Түөс симэҕэ төлөрүйдэ, Өттүк симэҕэ өһүлүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу мин, Үөһээ уолун кытта Үс түүннээх күн охсуһан Үрүт үүдэһиммин өһүллэрэн, Алын тирэхпин алдьаттаран олоробун. С. Васильев
2. көсп. Мөлтөө, мүлүй, мүлүрүйэ быһыытый (тымныы күүһэ мөлтөөһүнүн этэргэ). ☉ Ослабевать (о морозе, холоде)
Кэлин кэмҥэ тымныы арыый өһүллэн, нэдиэлэ тухары хамсаабакка, аймаммакка, ньиргиччи дьэ үлэлээбиттэрэ. В. Яковлев
Хатааһын өһүллэн Ириэһин дьэ кэллэ. Болот Боотур
♦ Күүһэ өһүллүбүт (өһүллэн) — мөлтөөбүт, урукку кыаҕын, күүһүн сүтэрбит (ыалдьан, ыараханнык эчэйэн). ☉ Он ослаб, потерял былую силу (напр., в результате болезни, тяжёлой травмы)
Сыыры өрө дабайан иһэн, эмискэ күүһэ өһүллэн, атахтарын босхо-босхонон үктэнитэлээн, тэлиэс-былаас дайбаталаан ылбыта. Күннүк Уурастыырап
Софрон ойоҕоһун оскуолак үлтү көтөн, тыҥатын таарыйбыт этэ, хаана олус барбытыттан сирэйэ кубарыйан, күүһэ өһүллэн сытара. ССС. Өйдөрө (өйө) өһүллүбүт — буккуллубут, кыайан өйдөөбөт, тобулбат буолбут. ☉ Он ослаб умом
Саныыр санааҥ сайҕаннаҕа, өйдүүр өйүҥ өһүлүннэҕэ, мэйиилээх бэйэҥ мэнэрийдэҕэ. ПЭК ОНЛЯ II
Уулуссаҕа оҕунна, Хаарга таралыйда, Киҥэ-наара кэбэлийдэ, Өйө-санаата өһүлүннэ, Иһэри эрэ ирдэстэ. А. Софронов. Өрөөбүт уоһа (өһө) өһүллүбүт (хоммут уоһа хоҥнубут) — кэпсээнэ-сэһэнэ, ырыата-тойуга тобуллубут, ыпсаран кэпсиир күнэ буолбут. ☉ Отличиться красноречием
Өрөөбүт уоһум өһүлүннэ, Дьэбиннийбит күөмэйим дьэҥкэрдэ. С. Васильев
Этэрикээн баччааҥҥа диэри кимиэхэ да быктарбатах чып кистэлэҥин умнан, өрөөбүт уоһа өһүллүбүт, хоммут уоһа хоҥнубут. П. Филиппов. Өһүллүбэт өс (өс-саас) — хаһан да уҕарыйбат, мөлтөөбөт, уурайбат өстүйүү. ☉ Смертельная вражда, ненависть
Үтүө доҕотторо эдэр саастарын үгэнигэр кыргыһыыга охтон, доҕотторун бу оҥорбуттары утары өһүллүбэт өс-саас уота кини [Дайыыла] сүрэҕин уматта. Д. Таас
[Ииппит суорун оҕотун] өлөрөр айыыта бэрт буолуо, суор аймахха өһүллүбэт өскө-сааска барабын. И. Федосеев. Үүдэһинэ өһүллүбүт кэпс. — кырдьан буорай, бэйэни аанньа кыаммат гына мөлтөө. ☉ Сильно одряхлеть, стать беспомощным (букв. связки его развязались)
Хаар бөҕө баттаан, түөрт үүдэһин өһүллүбүт киһитэбин. Күннүк Уурастыырап

1. туохт.
2. Илиигэр тутан тураргын ыһыгын, төлөрүт. ☉ Выпустить из рук, отпустить от себя кого-что-л.
   Оҕо дьарапалаанын ыытан кэбиспитэ, ыраах көтөн тэлээрэн, ампаар аанын диэки баран түһэр. Күндэ
   Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын биир кырдьаҕас эмээхсин, илиититтэн ылан баран, төрүт ыыппат. Амма Аччыгыйа
   Уйбаан таастыганын ойбоҥҥо түһэрэн баран, илимин ыытан биэрэ истэ. «ХС»
3. Тутуллан, хаайтаран, баайыллан турар кими, тугу эмэ босхолоо, көҥүлгэ таһаар. ☉ Освобождать, отпускать на свободу кого-что-л.
   Лэглээрдэр кунаннарын тоҕо көлүйбэккэ, көҥүл ыыттыгыт? Амма Аччыгыйа
   Босхо ыыппыт эрэллээх ата иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, …… киһитин тиэрэ бырахта. И. Гоголев
   Дырбаах эмээхсин күөл диэки дьулуһарын төрүт ыыппаттар. Эрилик Эристиин
   △ Туох эмэ убаҕас сүүрэрин бопсубакка, бүөлээбэккэ эбэтэр бопсуутун аһан көҥүл сүүрт. ☉ Не препятствовать свободному течению чего-л. жидкого. Быһыты аһан, ууну бааһынаҕа ыыт
4. Кими, тугу эмэ ханна эмэ барар курдук дьаһай, соруктаа. ☉ Отправлять, посылать кого-что-л. на какое-л. задание
   [Өксүүнньэ:] Оҕолору маарын отонното ыыппытым, киэһэ дагдаҕа кутаары. Күндэ
   Өссө биир тыраахтары оттор мас тиэйтэрэ ыыппыттар. П. Егоров
   Чоочо чаччыыналарын ыытан, Манчаарыны туттаран ылан, туоһулаһа сатаабыт да, киһитэ билиммэтэх. МНН
5. Ким эмэ олорор сириттэн, дьиэтиттэн-уотуттан ыраах барарын, олохсуйарын курдук оҥор, оннук дьаһалла ыл. ☉ Отправлять кого-л. куда-л. далеко от места жительства, принять такое распоряжение
   Кытаанах түһээни кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга күһэлэҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
   Оҕолорун үөрүүнү кытта үөрэттэрэ ыыталлар. И. Федосеев
   Уолларын …… Москваҕа огурунуом үрдүк үөрэҕэр ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   △ Ким эмэ ханна эмэ барарын, киирэрин көҥүллээ, бопсума. ☉ Не препятствовать, разрешать кому-л. пойти куда-л. Кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   «Миигин ийэм оскуолаҕа ыытыах буолла!» — диэн хаһыытаабытынан киирэр. Н. Якутскай
   Аармыйаҕа ыытарга көрдөһөн сайабылыанньа биэрбитин, үлэ боруонугар манна сылдьаҕын диэн ыыппатахтара. «Чолбон»
6. Тугу эмэ ханна, кимиэхэ эмэ илтэр, тириэрт, тиксэр. ☉ Доставлять, передавать что-л. кому-л.
   Тойон ыраахтааҕы миэхэ кыһыл көмүс мэтээл наҕараада ыыппыта. Н. Неустроев
   Мин бу түүн дьыаланы оҥоруом, тэлэгирээмэнэн уонна суругунан ыытыахпыт. М. Доҕордуурап
   Аҕата хортуоппуй, икки куобах, харчы сыыһа ыыппыт. «Чолбон»
   △ Кимиэхэ эмэ туһаайан тылгынан эппитиҥ тиийэрин курдук гын. ☉ Передавать словами что-л. кому-л.
   Лариса Кээчэнэн хайдах да илдьит ыытыах туһа суох. А. Фёдоров
   Эн оҕолоргор алгыс тылларын ыытаҕын. Т. Сметанин
   Үөлээннээх доҕоро киниэхэ Иһирэх эҕэрдэ ыыппыта. А. Абаҕыыныскай
7. кэпс. Тырааныспары урууллаан салай, айаннат. ☉ Управлять транспортом, рулить, водить
   Өссө кини миигин тыраахтары хайдах ыытарга үөрэтиэх буолбута. И. Никифоров
   [Ойуурап:] Үөрэхтэн хаалбыт оҕолору тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт, онтукаларбыт ол сэптэрин ыытыахтарынааҕар, алдьаталлара элбэх. С. Ефремов
   Ырычаах тимирин тарпыта, Тыраахтары салайан ыыппыта. Күннүк Уурастыырап
8. кэпс. Тугу эмэ суох оҥор, көстүбэт гын (хол., кири, бээтинэни). ☉ Выводить (напр., грязь, пятно)
   Синтиэтикэттэн оҥоһуллар сириэстибэлэр арыысыа бээтинэтин ыыталлар. ХОДь
   Мыыла кини сирэйин, илиитин кирин ыраастык ньылбы ыыппыта. ФНС ХБС
9. көсп. Тугу эмэ тэрий, салай, тэрийэн, салайан оҥор. ☉ Организовывать, проводить какое-л. мероприятие
   Киэһэ миигин көһүтээйэҕин, нэрээттэри кэмигэр ыытаар. Н. Якутскай
   Өлөксөй нэһилиэк устун мунньах ыыта сылдьан, Хоруйан диэн сайылыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
   Мин бу дойдуну тула өссө чинчийэр үлэни ыытыам. С. Ефремов
10. көсп., кэпс. Тутун, ороскуоттаа (хол., үбү-аһы, харчыны). ☉ Тратить, транжирить (напр., деньги)
    Төһө да аһы ылбыттарын иһин, өр ыыппаттар. А. Софронов
    Киргиэлэй улаханнык сүүйтэрбит, бэйэтин үбүн барытын ыыппыт. Болот Боотур
    Нээстэр оҕонньор тойон бэригэр, наай гыннар, аҕыйах тыһыынчаны ыытаа ини. Бэс Дьарааһын
    △ Туһата суох атаар, бараа (хол., күнү-дьылы, бириэмэни). ☉ Тратить впустую, непродуктивно (напр., время)
    Үйэбитин онно ыыппаккабыт, туох эмэ туһалааҕы эбии айбыт буолуо этибит. Суорун Омоллоон
    Бириэмэни ыытымыахха, киллэртээн ыйыталаан иһиэҕиҥ. С. Ефремов
    Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнү-дьылы ыытан кэлбитэ, эмээхсинэ буоллаҕына, хатыылаах тылынан аала сылдьааччы. М. Доҕордуурап
11. көмө туохт. суолт.
12. Кылгастык, соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
    Онуоха айыы да бухатыыра мүччү ыыппат киһи буолан биэрбит. П. Ойуунускай
    Оскуолак түһэн, мин саам маһын хабыры ыытта. Т. Сметанин
    «Эмтээх от!» — Күөрэгэй үөрүүтүгэр куһун төлө ыыта сыста. «Чолбон»
13. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершённость, исчерпанность действия
    Биир үөр уйалаах сиригэр атын хаас кэллэҕинэ, кыйдаан ыыталлар. Н. Якутскай
    «Өлүөскэҥ баатыр эбит, эһэни кыайан, куттаан ыытта», — диэн Пуд Ильич Нинаҕа тылбаастыыр. Далан
    Тойон дьадаҥы ыалын манньалаан, кэһиилээх баайын мэлитэн ыытар. Суорун Омоллоон
    ♦ Аат (ааты) ыыт көр аат I
    Ол баайдар холуннараннар аат ыыппыттара. Күндэ
    Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
    Эйигин ынахпын уларыппыт диэн аат бөҕөҕүн ыыппыта ыраатта. М. Доҕордуурап
    Аат-суол ыыт — аат (ааты) ыыт диэн курдук (көр аат I). Чэ, аатысуолу ыыта таарыйа, үчүгэйдик тэринэн, сиэрин-туомун ситэрэн, от үлэтин иннинэ ынахсытта тартарыахха. Болот Боотур
    Интэринээккэ үлэлии сырыттаҕына, сымыйанан уоруйахтаан, аат-суол ыытан турардаахтар. С. Никифоров. Босхо ыыт — наһаа, аһара үрдэт (хол., сыананы). ☉ Завысить, отпустить (напр., цены)
    Ырыынакка сыананы босхо ыыппыттар, ас-үөл наһаа ыараабыт. Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар. Ону көрөн Дьулус: «Букатын малааһын курдук», — диэн табаарыстарын быара суох ыыталаата. Күрүлгэн
    Дьылга ыыт көр дьыл. Ыалларбыт оҕустара күрүөһүт буолан, быйыл сүөһүлэрбитин дьылга ыытар буолла. «Чолбон»
    Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) көр ийэ-аҕа. Бандьыыттар кими баҕарар ийэтигэр-аҕатыгар ыыталларын кэрэйбэт буолбуттар быһыылаах. «Чолбон»
    Көҥүл ыыт көр көҥүл. [Баһылай:] Өндөрөй да оҕонньор уола ойоҕун көҥүл ыытара бэрт. А. Софронов
    Аччыгый киһийдэх түптээхтик үлэлээбэт, хата, көҥүл ыытар буоллар, иһиэ-аһыа эбит. М. Попов
    Күлүүгэ ыыт көр күлүү. Таанньалаах балаҕаннарын таһыгар тиийэн бүдүрүйэн умса түһэн, киһини күлүүгэ ыытаайаҕын!? Эрилик Эристиин
    Торуой уола Кууһуманы көрсөн баран эттэ: «Киһини күлүүгэ ыыттыҥ». Н. Павлов
    Күнү-дьылы ыыппакка көр күн-дьыл. «Чэ, тоойуом, күнү-дьылы ыыппакка тахса оҕус», — диэтэ Болугур оҕонньор. Н. Якутскай
    [Күөх Көппө:] Хата, ыл, күнү-дьылы ыыппакка оонньуох. Суорун Омоллоон
    Сорох кутугунас хаһаайкалар манна күнү-дьылы ыыппаккалар, таҥас сууйан илигирэтэллэр. И. Никифоров
    Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Урукку курдук күммүтүн ыыта сатаан, тылга тииһии тохтоото. Н. Лугинов
    Кырдьаҕастар кураанахха көлөһүнү тоҕоҕут, күн ыаһаҕын ыытаҕыт диэн биһигини сэмэлииллэрэ. И. Артамонов
    Михаил Иванович ааҕар-суоттуур кииҥҥэ диэри күн ыаһаҕын ыыта таарыйа, эмиэ сатыы барда. «ХС»
    Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Тоҕо саҥарбаккын, Аргыылаптары күөрт ыт күлүүтүгэр ыытаары гынаҕын дуо? Софр. Данилов
    Улууһугар баппатах, кулубатын хомпуустаан эриэн ыт элэгэр ыыппыт. П. Филиппов
    Кыыл ыыт көр кыыл. Ол кинилэр да буоллаллар, хайа сирэйдэринэн киһини кыыл ыытыахтарай? Күрүлгэн
    Саакка киллэр (ыыт) көр саат II. Ээ, айдаараайаҕын, киһини саакка ыытан, хас да буоллун, сах сиэтин. В. Гаврильева
    Кини хотторуоҕа, онон саакка ыытыаҕа. «Чолбон»
    Саҥата суох ыыт көр саҥа I. «Сыыһа!» — диэн суос-соҕотох тылынан саҥата суох ыытта. Н. Лугинов
    «Ол эн бырааскын дуо?» — диэн саҥата суох ыытта. Г. Нельбисова
    «Кимиэхэ да үҥэр-сүктэр санаа суох», — диэн биирдэ саҥата суох ыытта. «ХС»
    Сурахта ыыт көр сурах. [Баһылай:] Дьоҥҥо араас сураҕы ыытан, киһини хобулаан, куһаҕаны оҥорор наадата буолар. А. Софронов
    Өрүүскэ, бандьыыттар эйигин холуннараннар сүрдээх куһаҕан сураҕы ыыппыттарын истэ-истэ, сүрэҕим ыалдьар. Күндэ
    Хараҥа буруйдаахтар ханна да саһан, хайдах да кубулунан, араас сураҕы ыытан куотуохтара суоҕа. Т. Сметанин. Тыла суох ыыт I — төрүт саҥардыма, саҥарыах бокуой биэримэ. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильными аргументами)
    Сөдүөт этэн көрбүтүн, бары саба түһэн, тыла суох ыыттылар. Амма Аччыгыйа
    «Чуумпуруҥ!» — Даша дьоннор саҥараары гыммыттарын тыла суох ыытта. М. Доҕордуурап
    Тыла суох ыыт II көр тыл II. Булчут ыллык суолга киирэн биэрбит саһылы тыла суох ыыппыт. «Чолбон»
    Тылла ыыт (тарҕат) көр тыл II. [Баһылай:] Кийиитим баҕайы, биһиэхэ өстөнөн, тыл ыытыах бэйэтэ буоллаҕа. А. Софронов
    Баайдар, кулаактар холуннараннар ол-бу диэн тыл ыыппыттарын үгэ-хоһоон гына сылдьар туох баҕайыный? Күндэ
    [Өрүүскэ:] Эһиги тыл ыыта олороҕут. «ХС». Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга былдьат. ☉ Подвергать что-л. затоплению, затоплять
    Кини дьиэтин маһын ууга ыыппытын, акылаатын көтүрбүтүн саныы биэрдэ. М. Доҕордуурап
    Аҕам Торкуопка бостууктуу сылдьан муус тостон, биэс табаны ууга ыыппыт. Н. Габышев
    Суох, кини бүтүн биир сүөһүнү ууга ыытар санаата суох. Н. Заболоцкай
    Уунан ыытар көр уу I. Икки-үс хоноот, ньирэйдэрэ хара кутурук буоллулар, уунан ыыттылар. С. Федотов
    Ыал устун ыыт көр ыал. Сорохторун хамначчыт оҥостубуттар, ыал устун ыыппыттар. Болот Боотур
    Куорат баайдара обургулар биир түүн иһигэр Ньукулай сиэбин тэбээн, ыал устун ыыталлар. ФЕВ УТУ. Ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум кэпс. — быстах-остох наадаҕа, сорукка сылдьар, көмө буолар баар-суох киһим (үксүгэр уол оҕону этэргэ). ☉ Так говорят о своём незаменимом помощнике (обычно о юноше — букв. пускаемый мой кречет, бьющий мой сокол)
    Аҕата уолун туһунан баар-суох хоһуун киһим, ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум диэн астына кэпсээччи. «ХС»
    ◊ Босхо ыыт — умса тутун (хол., төбөҕүн); аллара диэки санньылыт, ыһыктынан кэбис (хол., илиигин, атаххын). ☉ Опускать вниз (напр., голову); расслаблять (напр., руки, ноги)
    Кини илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
    Тобуктарын босхо ыытан, оргууй хааман накыҥнаталыыр. «Чолбон»
    △ Санньылытан, намылытан түһэр (хол., быаны). ☉ Свесить, опустить что-л. вниз (напр., верёвку)
    Мойот күөгүтүн босхо ыытан, аллараа уоһун төлө түһэрэн, ити дьикти ырыаны иһиллии олордо. Т. Сметанин. Кумалааҥҥа ыыт эргэр. — үбэ-аһа эстибит, үлэни кыайбат буолбут киһини нэһилиэк иитиитигэр биэр. ☉ Назначать кого-л. неимущего, немощного на общественное содержание
    Баара эрэ биир ынахтаах, ону ылаа инигин, кэргэттэрин кумалааҥҥа ыытыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап. Кый ыыт көр кый III. Былыргы баайдар сүөһүлэрэ аһара элбээтэҕинэ, кый ыыталлара эбитэ үһү. Саха сэһ
14. Мух-мах ыыт — кими эмэ ыган-түүрэн, этиэҕин да кыайан эппэт курдук оҥор. ☉ Заставить кого-л. растеряться
    Итинник дьорҕойон, кини оҕонньорун мух-мах ыытара. «Чолбон»
    Уот (уоту) ыыт көр уот II. Хагдаҥынан уоту ыыттахха, күөхтэри кытта салаан барыа. Амма Аччыгыйа
    Элбэх киһини илдьэ киирэн, уоту ыытыах баара. М. Доҕордуурап. Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга түһэр, уунан уһуннар (хол., бэрэбинэни). ☉ Отправлять вплавь по течению, сплавлять (напр., брёвна)
    Бу суоруллубут бэрэбинэлэри боротуокаҕа сууллартаан, ууга ыытыахха. М. Доҕордуурап
    Сүөдээх түүн остуолбаларын хаһан ылан, ууга ыыта сырыттаҕына Друзьяновтар түбэһэннэр, кэһэтэ түһэн биэрбиттэр. «Чолбон»
    Дьиэ маһын ууга ыыппыттар, акылаатын быһа кэрдибиттэр, дьэ, сүрдээх дьон эбит. «ХС»
    ср. др.-тюрк. ыд ‘посылать; распускать (о волосах)’, тюрк. ыт ‘отпусти’, тув. ит ‘отпусти, посылай’

I
1. туохт.
1. Тугу эмэ илиигинэн тутан бэйэҥ өттүгэр илт, бэйэҕэр илдьин, уурун. ☉ Брать в руки, хватать что-л. Иитиэх уол үөттүрэҕи ылан баран ааҥҥа турар. Н. Неустроев
Ымсыыран, харбаан ылаары [мундуну] сарбас гына түспүтүм, уу тыаһа булдьугур-балдьыгыр гынна. П. Ойуунускай
[Көстөкүүн] сүүрэн тиийэн сүгэни ылан хатыылаах дьааһыгы үлтү-хампы сынньан эрдэҕинэ, ойоҕо эрин моонньугар эриллэ түстэ. Күндэ
2. Тугу эмэ бас бил, бэйэҥ киэнэ гын. ☉ Приобретать, получать в обладание что-л. Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, кинини манна илии-атах оҥостон, сир ылаары гынар. П. Ойуунускай
«Чэ-чэ, саҥарыма, эмиэ саҥаран киирэн барда эбээт, ол кыбыыгын аны кэлэн төттөрү ылыаҥ суоҕа», — диир ойоҕо. Күндэ
«Бу үчүгэй ыт тахсыах ыта сылдьар эбит. Үтүрүм-хатырым туппакка, маанылаан иитиҥ. Эбэтэр миэхэ аҕалыҥ», — диэн Куутук мичээрдии олорбута. Ону Надя улгум үлүгэрдик: «Ыыл-ыл. Билигин да илдьэ бар», — диэбитэ. Р. Кулаковскай
3. Тугу эмэ атыылас. ☉ Покупать что-л. Килиэптэ ылан кэлээр.
□ Оттон эн [оҕуһу] хаска ылаары гынаҕын? Баттаабакка сыаналаан ыллаҕыҥ дии. Эрилик Эристиин
[Уйбаан:] Чэ, хата, ыалтан оҕустаах сыарҕата уларсан, ааттаһан-көрдөһөн, отто ылан аҕал, — диэбит. МНН
4. Ирдээн туран төлөт (хол., нолуогу). ☉ Взыскивать, взимать с кого-л. что-л. Нолуокта ыл. Иэскин ылан кэлээр. Ыстыраабын ыл
□ Кулуба биһикки, хата, иэспитин ылан баран, атаарар барахсаттарбыт
Үс оруосканан таһыйыахпыт үһү. Үс сүүстэ охсуохпут үһү. Суорун Омоллоон
Икки төгүллээн алта мөһөөх солкуобайы ыстараабар ылан баран мэлдьэһэн кэбиспит, иккиһин ирдээн ылаары тэринэн эрэр үһү. Күндэ
5. Бэйэҕин кытта илдьэ бар. ☉ Уносить, увозить с собой кого-что-л.. Үлэбин дьиэбэр ыллым. Бүөтүр улахан уолун ылан, төрдүө буолан тайахтыы бардылар. Арахсыы суолга куоластаабытыгар биир массыына ылан барда
□ Биир уолу доҕор ылан, …… олус эрэйдээхтик айаннаатарбыт да, байыаннай сорудаҕы толорбуппут. ГСС
Билигин от үлэтигэр дьоммут аҥаарын эмиэ ылыахтара, оччоҕо биэс-түөрт эрэ буолан хаалабыт. С. Ефремов
Биир буомбалааһыҥҥа мин түөспэр иилинэ сылдьар бүнүөкүлбүн, полушубогум уолугун оскуолак ылан ааста. «ХС»
6. Бэйэҕэр быстах туһанарга анаан харчыга тугу эмэ наймылас. ☉ Брать во временное пользование за плату, нанимать кого-что-л.. Таксита ыл. Биллэриинэн куруусчутта ыл. Атта эттэһэн ыл
7. Кими, тугу эмэ күүскүнэн баһылаа, бас бэриннэр, сэриинэн кыай. ☉ Захватить, завоевать кого-что-л.. Иркутскайга былааһы ороспуонньуктар ылбыттар
□ Тайҕа улууһун бандьыыттар ылаллар. Амма Аччыгыйа
Румыннар 1918 сыллаахха Бессарабияны күүстэринэн былдьаан ылбыттара. Н. Якутскай
Берлини биһиэттэрэ ыллылар! Т. Сметанин
△ Саба түһэн күүскүнэн тутан аҕал. ☉ Поймать кого-л.. Уонча ньиэмэһи билиэн ылбыттар
□ Дьэ, арай биирдэ «тыл» ыла барар
Ол күн ньиэмэстэр үс-түөрт төгүл атаакалаан баран төттөрү оҕустарбыттар. Т. Сметанин
8. Сир анныттан хостоо (туһалаах баайдары). ☉ Извлечь что-л. откуда-л. (напр., о полезных ископаемых). Старателлэр бу үрэхтэн быйыл балачча элбэх көмүһү ыллылар. Алдан көмүсчүттэрэ быйыл хаһааҥҥытааҕар да элбэх көмүһү ыллылар
9. Туохтан эмэ (хол., ньиэптэн) атын хаачыстыбалаах тугу эмэ (хол., бэнсиини) оҥорон таһаар. ☉ Из чего-л. произвести что-л., качественно совершенно другое (напр., бензин из нефти), переработать что-л. Таас чохтон коксаны ылаллар. Биһиэхэ ньиэптэн бэнсиини ылар собуоту тутуохха наада
10. Тугу эмэ үүннэрэн эбэтэр оҥорон таһаар. ☉ Выращивать или производить что-л. Биһиги гааттан уон биир сэнтиниэри ыллахпыт сыл, кинилэр [Калинин аатынан холкуос] сэттэ-аҕыс сэнтиниэри ылаллар. Эрилик Эристиин
Биһиги биригээдэлэрбит солооһун сиртэн ортотунан хас биирдии гаатыттан сүүс алта уоннуу буут бурдугу ыллылар. М. Доҕордуурап
Дьокуускайдааҕы килиэп кэмбинээтэ араас көрүҥнээх бурдук аһы оҥорон ылан, нэһилиэнньэҕэ хамаҕатык атыылыыр. «Кыым»
11. Кими эмэ ханна эмэ киллэр (хол., үөрэххэ, үлэҕэ), туох эмэ оҥор. ☉ Принимать кого-л. куда-л. (напр., на учёбу, работу)
«Бассабыык баартыйа — үчүгэй баартыйа, …… ылаллара буоллар мин бэйэм да киириэм этэ», — диэтэ. П. Ойуунускай
Манна «Холбостон» кэлэн үөрэнэ сылдьар дьону билистим, кинилэр миигин куоракка үлэҕэ ылыах буоллулар. М. Доҕордуурап
12. кэргэннэн, ойохтон диэн курдук. Уолуҥ кими ылбытый? Нуучча кыыһын ылбыт
□ [Баай Байбал — Балыксыкка:] Эн оҕоҕун, Марыыҥканы, Бассабыык Баһылай ылаары гынар дииллэр, ол, мин санаабар, сыыһаҕа дылы. П. Ойуунускай
13. Мөлтөт, ахсат (хол., киһи күүһүн, сэниэтин) эбэтэр бириэмэтин бараа (туох эмэ үлэ туһунан). ☉ Забирать (напр., силы), занимать (напр., время). Буор хаһыыта киһи сыратын ылар. Дьиэ тутуута элбэх эрэйбин ылла. Хас да күммүн ылар үлэ буолууһу
14. Эбиллэн, улаатан киһиэхэ ордук биллэн ис (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни). Эмтэнэбин да, ыарыым ылан иһэр. Тымныы ыллар ылан истэ
15. Үөрэтэн, ханнык эмэ түмүктэри оҥор, чинчийэн, уопуттары оҥорон, ханнык эмэ түмүктэргэ кэл. ☉ Вследствие или в ходе чего-л. выработать, получить что-л. (напр., научный результат). Интэриэһинэй түмүгү ылбыттар. Саха учуонайдара соторутааҕыта көстүбүт уу оҕуһун чинчийэннэр наукаҕа сонун түмүгү ылбыттар
16. Үрдүк сыанабылга (хол., ааккасуолга, наҕараадаҕа) тиксэргэ сөптөөх, тоҕоостоох буол. ☉ Быть достойным какой-л. награды. Эксээмэҥҥэ «5»-һи ыл
□ Дьоруой албан аатын ылан, Ийэ сиргэр бар дьоҥҥор Иитиллибит ытык иэскин Чиэстээхтик төлөөтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Стахановец аатын ылыан ылбыт эбит. «Кыым»
17. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго көрдөбүлү толорон эбэтэр сокуонунан, дьон дьүүлүнэн быһаартаран көҥүллэт. ☉ Получать официальное разрешение на что-л. Массыынаны ыытар быраапта ыл. Тайаҕы бултуурга көҥүллэ ыл
□ Дьахтар аймах биһиги Баттабыллаах олохтон тахсар Бырааппытын ылар күннэрбит Тиийэн кэллэ дэһэллэр. Саха нар. ыр. III
Тыл ылан тырыбынаҕа ойон таҕыстым. П. Ойуунускай
18. Хантан, кимтэн эмэ тугу эмэ оҥорорго дьаһалла, сорудахта, бирикээстэ тут. ☉ Получать от кого-л. распоряжение, указание, приказ. Ыйыыта ыл. Саллааттар атаакаҕа киирэргэ бирикээс ыллылар. Нэһилиэк баһылыга туох баар күүһү уоту умуорурууга быраҕарга ыйыы ылла
□ Бэһиэ буолан туспа сорудах ылан бардыбыт. Т. Сметанин
19. Хааҕын таһынан халый (хол., үрэҕи этэргэ). ☉ Выходить из берегов, разливаться (напр., о реке)
Түҥкүр [үрэх аата] икки хара тыатын саҕатынан ылан турара. С. Тумат
Силээннээххэ сайыҥҥы уу кэлэн, хаатын толору ылан турара. «ХС»
Өлүөнэ уута икки хаатынан ылан сытар, сүүрүгэ күүстээх. «Чолбон»
△ Төһө эрэ иэннээх сири, миэстэни былдьаа, сабардаа. ☉ Составлять часть чего-л. [Ходулов оонньуур оруола] сорох түбэлтэҕэ ол айымньы бүтүн аҥаарын да кэриҥин ылааччы. Суорун Омоллоон
Сэрии иннинээҕи 1940 сылга ыһыы 11,9 эрэ бырыһыанын ылбыт эбиэс, 17,6 бырыһыанын ылбыт ньэчимиэн «бааһына хаһаайыннара» буоллулар. П. Егоров
20. Кими-тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, батар. ☉ Принимать, размещать кого-что-л.. Улуус киинин гостиницата кыра, сүүрбэ эрэ киһини ылар. Оптуобуспут сүүрбэ түөрт киһини ылар, атыттар хаалаҕыт
□ Оройуон киинигэр диэри уон сэттэ киһини ылар чешскэй сөмөлүөт түөрт уон мүнүүтэ эрэ көтөр. Далан
21. Төһө эрэ уоннуулаах (төгүрүк уонунан ааҕыллар) сааскыттан көҕүрэт, алдьат (хол., сэттэ уоҥҥун толору туолан аҕыс уоҥҥар үктэннэххинэ эбэтэр аҕыс уоҥҥуттан төһөтүн эрэ көҕүрэттэххинэ). ☉ Разменять (какойто десяток — о возрасте). Биэс уоммуттан ыллым
□ Сэттэ уоммуттан биирин ыллым. М. Доҕордуурап
Билигин аҕыс уоммуттан ыллым, кырдьаҕаспын. «ХС»
22. Туох эмэ бэлиэ күнү бэлиэтээн атаар. ☉ Отмечать, справлять какую-л. дату. Бырааһынньыгы ыл. Өлбүт киһи хонугун ыл
□ Кириһиэнньэ таҥараны Харатаайаптаахха ылар буолбута. Н. Якутскай
Хоту сир уола мин Сэнэхпин дэнэбин, Алта уон алтабын Аны саас ылабын. Күннүк Уурастыырап
Маай бырааһынньыгын ылан баран, кинилэр икки күн үлэлээбиттэрэ уонна таһаҕастарын эрэһиинэ тыыларга тиэйэн …… биэс-алта килэмиэтири аллара киирбиттэрэ. Н. Босиков
23. Сорох аат тыллары кытта холбоһон: «ол аат тыллар суолталарыгар сөп түбэһэр хайааһыннары оҥор» диэн ситимнэри үөскэтэр. ☉ С некоторыми существительными образует сочетания, которые означают: производить какие-л. действия в соответствии со значением существительного. Болҕомтоҕо ыл. Көмүскэлгэ ыл. Учуокка ыл
□ [Тэрэнтэй:] Манна — үлэ, оттон онно муҥура биллибэт кэпсэтии лахсыыра
Дьэ, ону мин бэлиэҕэ ыла сылдьабын. Пьесалар-1956. Биир кыргыһыыга кини түөһүгэр баас ылар. «ХС»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһ. туохт. кытта ситимнэһэн:
1. Хайааһын кылгастык буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола означает кратковременность действия. Сүүрэн ыл. Бүдүрүйэн ылла. Сынньанан ыл
□ Кыыс бүк түһэн олорон, аргыый тарбахтарын хамсатан ылбыта. Н. Заболоцкай
Кини аҕатын санаат, мичээрдээн ылла. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын ситэритик (толорутук) буоларын көрдөрөр. ☉ Означает результативность действия. Ситэн ыл. Ойо охсон ылла
□ Киһи илиитэ, дорообо биэрэр быһыынан уун-утары ууммута, илиититтэн сулбу тардан ылбыта, атаҕар туруорбута. Суорун Омоллоон
Тойон кыайан испэтэх арыгытын тобоҕо курууска түгэҕигэр хаалбытын ылан биэрдэ уонна кэннин хайыһан көрдө. Эрилик Эристиин
Ийэм инчэҕэй этэрбэспин уһулу тардан ылан, көхсүбүн сабырҕатар. Н. Тарабукин (тылб.)
♦ Аат ыл — тугунан эмэ сураҕыр, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться
Биһигини, кырдьаҕас ыанньыксыттары, кыайан аат ылаары чабыланар быһыылаах. М. Доҕордуурап
Айах ыла аҕа көр айах II. Кини миигиннээҕэр сааһынан айах ыла аҕа этэ уонна, манна төрөөбүт-үөскээбит киһи буолан, бэйэтин нэһилиэгин дьонун билбэхтии түһэр быһыылааҕа. А. Бэрияк
Ахсааҥҥа ыл көр ахсаан. Урукку бандьыыттааһын кыттыылаахтарын туспа ахсааҥҥа ылан, туох сибээстээхтэрин, ханна сылдьалларын билэргэ кыһан. Болот Боотур
Өр сылга олорбут кырдьаҕас дьоннору Ол иһин ахсааҥҥа даҕаны ылбаппыт, Кинилэр көрсүбүт сордорундьоллорун «Ыаһахтаан» ырыта даҕаны барбаппыт. Күннүк Уурастыырап
<Биирдэ> олордон ыл көр олорт. Кинилэр бэрт бөдөҥнүк таптаһаллар. Ол, дьиҥэр, таптал буолбатах, кинилэр үһүө буолан (Силээхтэ Сэмэнниин) байар, оҕонньор үбүн олордон ылар иннигэр сөпсөспүт саайкалар. Н. Заболоцкай
Буксуурга ыл көр буксуур. Олорбуппут сыччах! Эмиэ буксуурга ыла истэҕэ, — диэтэ Агафон Дубцов улаханнык кыһыйан. М. Шолохов (тылб.). Буорах сытын ылбыт калька. — сэриигэ кыттыбыт, сэриилэһэргэ үөрүйэхтээх. ☉ Уже бывавший на войне, понюхавший пороху
Хабырыыс Сталинградка …… буорах сытын ылбыт, буулдьа ыйылыырын, буомба эстэрин истибит, өлөр өлүүнү уу хараҕынан көрбүт дьэбир буойун буолан тиийбитэ. А. Данилов
Иилэ хабан ыл көр иил. «Сөпкө эттиҥ!» — диэн онуоха иилэ хабан ылла Николай Барамыгин. «ХС»
Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) көр илии. Хаарты оонньуур этим, ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа — ыт сиэтин, кулаак буолар …… абытай дьыала. П. Ойуунускай
Иннин ыл көр илин I. Уон улуус улуу баайдарын үөрбэҕэ үктэппит, чоххо олорпут киһини, бу мин, акаары, иннин ылыам диэн санаа санаммыт бэйэккэм дуу? П. Ойуунускай
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. «ХС»
Иһэ ылыаҕынан (ыларынан) — иһэ уйуоҕунан (уйарынан) диэн курдук (көр ис IV). Остуолга аата-ахса суох лэппиэскэ, арыы, баахыла элбэх эбит. Онтон иһэ ыларынан симиннэ. Н. Түгүнүүрэп
[Харыйа мутукчатын] дабархайын ыраастыыгын уонна оргутан баран иһиҥ төһө ыларынан иһэҕин. С. Федотов
Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> көр киһи I. [Аанчык] киһи иилэн ылбатынан Эдьиэйэни, артыал бэрэссэдээтэлэ Ньукулай Арамаанап уолугар Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков
Киһи хараҕа ыларынан — харах ыларынан (ыларын тухары) диэн курдук (көр харах). Киһи хараҕа төһө ыларынан аллараа аар тайҕа көстөр. Н. Якутскай
Көрдөөбүтүн ылла көр көрдөө. Кыыс, көрдөөбүппүн ыллым диэххэ айылаах, ытыыра уурайан, бөтүөхтүү, өрө сыҥа сытта. Болот Боотур
Кыраныыссаны ким кэһиэ — Көрдөөбүтүн ылыа! — диэтэ. ДГИ СС
Кыаҕын ыл көр кыах. Бу икки-үс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Нуорматын ылла көр нуорма. Хара Мааска оҕобун сиэбит, сиэбит! Сиэн баран, умуһахха түспүт. Сымалаҕа буспут, сөп нуорматын ылбыт. Суорун Омоллоон
Өй ыл көр өй. Ити эн этэргиттэн өй ыллахха, кырдьык даҕаны мээнэ хаптаһыҥҥа суруллубут киһи мэтириэтин таҥарабыт дии-диибит үҥэрбит улахан олуона баҕайы суол эбит. А. Софронов. Күрүлгэн чугаһаата
Өй ылан, куормалаан иһэр харыйаны күүһэ баарынан туора аста. «ХС»
Саас (баттыыр) ылар көр саас I. Саас ыллаҕын аайытын Оҕотугар түһэн иһэр, Мэлдьи лиирик, романтик Ыһыы дьоннор элбэхтэр. М. Тимофеев
Саас ылан иһэр, доҕоор. Үчүгэй олох боруогар үктэнэн баран, боруогу атыллаан иһирдьэ киирэр кыаллыбат буолаары гынна быһыылаах. «ХС»
Сир (сирдэ) ыла тур көр сир II. Кэбис, мин барыым. Ыраах барар киһи сир ыла турдахпына ордук буолсу. Н. Якутскай
— Тугуҥ ыарыйда? — диэбитим мин. — Сүрэҕим моһуоктуур. Чэ, кытаат, кытаат, доҕоччуок, сирдэ ыла тур. Мин ситиэҕим. «ХС». Сирэйин ыл кэпс. — сирэйгэ оҕус, сирэйгэ биэр. ☉ соотв. набить морду кому-л.. Сэрэн, нохоо! Сирэйгин ылыам
□ Ити хатыҥыр уол модьу баҕайы киһини сирэйин ылан кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Сүрэҕэ ылар көр сүрэх I. Уола киниэхэ этэр: «Аҕам, аһаабатыҥ сүрүн. Сүрэҕиҥ ылар туох аһын аһыаҥ этэй?» — диэн. Далан
Сыт ылла көр сыт II. Тайах биһиги диэки уп-уһун баһын ньолотон сыт ылаары олоотоомохтообута. Далан
Ыппыт тайах сытын ылан ыркый диэки субуруйа турда. «ХС»
Сэттэтин ыл көр сэттэ. Тойоммут, уолун көмүскээн, биһигиттэн сэттэбитин ылара буолуо, — Маайа куттанар санаатын этэр. Н. Якутскай
Дьорҕоот соҕустара астан матан хаалбыттарын этэн көрбүттэрин сэттэлэрин ыла сыстылар. В. Чиряев. Тиил ыл көр тиил. Биир сайын хап-хара уһун суһуохтаах кыыһы тиил ылан, бэркэ доҕордоспуппут
□ Ону мин, хата, тиил ылыа суохпун [уолу] — бииргэм тэбэн ыытабын. Суорун Омоллоон
Тос мааһын (мааскатын) ылла көр тос II. Чэ, бандьыыттар тос маастарын ыллылар быһыылаах. Аны төннүбэт инилэр, уонча эрэ киһи тыыннаах куотта. Болот Боотур
[Өстөөх] Сталинградка тос мааһын ылбыт. ДАЛ УуУоО
Тоһун ылла — тос мааһын (мааскатын) ылла диэн курдук (көр тос II). Бүгүн баҕас тосторун ылаллара чахчы. Н. Босиков
Тоһун ылан, дьэ куотара буолуо диэбиппит, хата, төттөрүтүн, эбии сытайда. Сунтаардар ыл. Тутан ыл (илт) көр тут I
Суут 250 солкуобай ыстараап уурбут уонна атын судаарыстыба туһатыгар тутан ыларга оҥорбут. Күндэ
Өссө бокуонньугум иэстээҕэ үһү. Ол иһин кинээһим соҕотох ынахпын тутан ылыах буолар уонна ханан киһи буолуохпунуй? М. Доҕордуурап. Тылла ыл — мунньаҕы салайар киһиттэн тыл этэргэ көҥүллэт. ☉ Брать слово, выступать где-л. Кыратык кэтэҕэмэйдээн көрөн баран, төһө да толуннарбын, Никифор тылыттан кыһыйбытым-кыдьыгырбытым бэрт буолан — титирии-титириибин тыл ылан, түрүбүүнэҕэ ойон таҕыстым. П. Ойуунускай. Тылын ыл — сөбүлэһиннэр, эрэбил тылын бэрдэр. ☉ Получать чьё-л. согласие; заручаться чьей-л. поддержкой
Арай, аҕам тылын хайаан да бүгүн ыллахпына сөп буолсу. Суорун Омоллоон
[Аҕам] миигиттэн бүтэһик көрдөһүүтүн толорорбор тылбын ылан баран, хамначчытыгар Асяны аҕаларыгар соруйбута. И. Тургенев (тылб.)
Тыын ыл көр тыын II. Олоро түһэн уоскуйуохха, Табахтаан тыын ылыахха. С. Данилов
Сахаар оҕонньор, тыын ыла таарыйа, санаатыгар эмиэ сыгынахха ыттан, ыттарын иһиллээн көрбүтэ. В. Яковлев
Өндөрөй тыын ылан баран, …… чугаһыы түһэн иккиһин ыппыта. Н. Босиков
Уот ылар курдук (ыла кэлбит кэриэтэ) көр уот I. Арай күһүөрү кыһын биирдэ ол Күүстээх Көстөкүүннүүн уот ылар курдук киирэн тахсыбыттара. С. Никифоров
Уот ылар кэриэтэ киирэн тахсар салайааччылары пиэрмэ дьахталлара бүгүн аан маҥнай эрэ көрбүт буолбатахтар. «ХС»
Хабан ыл — иилэ хабан ыл диэн курдук (көр иил). Бу холобуру оройуон атын кулууптара, бибилэтиэкэлэрэ хабан ылан бэйэлэрин үлэлэригэр туһаннылар. «Кыым»
Харахтан сыыһы ылбыттыы көр харах. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна харахтан сыыһы ылбыттыы ааһан хаалла. «ХС». Ылбат-биэрбэт икки ардынан (кэпсэт) — хайатын да быһаарбат курдук, улахан туһата суохтук. ☉ Без результата, без положительного эффекта (разговаривать с кем-л.)
Бу курдук ылбат-биэрбэт икки ардынан кэпсэтиһэн тарҕаһыах, оттон Туруйалаахха уонна Харгыга промприбордар үлэлээн ньиргийэ туруох бэйэлэрэ дуу? Софр. Данилов
Туох накааспытын накаастыыгыт, ылбат-биэрбэт икки ардынан! Эбэтэр илдьэн ытыалаан кэбиһиҥ, эбэтэр аһатыҥ! В. Яковлев
Ылбат-биэрбэт икки ардынан этиһии буолла. В. Протодьяконов
Ыт иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> диэн курдук (көр киһи I). Икки дьахтар саҥата биир кэм ньааҕынас-ньуугунас буола түстэ. Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Доҕотторун кытта ыт иилэн ылбат гына иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, олус илистибит көрүҥнэнэн, сирэйэ-хараҕа сөллөн турда. П. Филиппов
Эр ылан көр эр. Витя эр ылан [хааһын] эккирэппитинэн барда. Кини ууга даҕаспытынан киирэн, хааһы ситэн ылан, үрдүгэр саба түһэн истэҕинэ, хааһа хаҥынайбытынан халбарыс гынан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ээҕин ыл көр ээх. [Бииктэр:] Фу, чорт! Дьэ, ээҕин ыллым ээ… Оттон муус үтүмэх оҥостоо инибин. Суорун Омоллоон
◊ Кумааҕыга ыл — сурукка ыл диэн курдук
Миигин итэҕэйбэт буоллаххытына, киниттэн [улуус суруксутуттан] да ыйытан көрүҥ. Ити мин эппит тылбын кумааҕыга ылларгыт үчүгэй буолуо этэ. Н. Неустроев
Кэргэн ыл көр кэргэн. [В.М. Ионов] Мария Николаевна Андросова диэн остуоруйаһыт, олоҥхоһут, ырыаһыт саха дьахтарын кэргэн ылбыта. Суорун Омоллоон
Борокуоппай Хобороос диэн икки ынахтаах дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыта. А. Бэрияк
Ойох ыл — кэргэн ыл диэн курдук (көр кэргэн). Үрүҥ Уолан төһө да ойох ылаары сырыттар, маннык кытаанах күөн көрсүүгэ бэлэмэ суох. ПГС МО
Маарыйа диэн кыыһын Маҥдьаһын атыыһыт уола Көстөкүүн диэн хаартыһыт киһи ойох ылбыта. ФГЕ ӨӨСҮҮ. Сурукка ыл — суруйан кэбис, сурукка киллэр. ☉ Сделать запись, записать на бумаге
[Кэлэҕэй Дьаакып:] Мин, кырдьык, кыратык алҕаһаатым. Онон буруйбун билинэбин. Ити мин эппит тылбын сурукка ылларгын бэрт буолуо эбит, тойонуом. Н. Неустроев. Хабан ыл көр хап I. Мээчиги хабан ылла
□ Күөрэгэй [кыыс аата] лабааны тоһута-тоһута бөрөҕө быраҕа, бөрө хайдах ону хабан ыларын, кыыһырарын саатыы олордо. Т. Сметанин
Киириги илиититтэн хабан ылбытын Киирик күүскэ садьыйан кээһэр. С. Ефремов
др.-тюрк., тюрк. ал
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы көрдөһөрүн күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает просьбу говорящего
Чэ, ыл, биирдэ омуртар. Суорун Омоллоон
Кэлиий бэттэх, ыл, Дьэбдьиэ. «Кыым»
2. Саҥарааччы көҕүтэрин, күһэйэрин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает побуждение говорящего
Чэ, ыл, ныхаа, сиэххин кэтэн кэбис. Амма Аччыгыйа
Чэ, ыл, ааҕыах эрэ. Суорун Омоллоон
3. Саҥарааччы дьаһалын, бирикээһин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает распоряжение, приказание говорящего
Ылыҥ, ити ыт хотуурун былдьаан ылыҥ. Амма Аччыгыйа
Ыл, ыл, Токуруйаны ыҥыр манна. Күндэ
Ылыҥ, харахтаахтар ааҕан биэриҥ! А. Сыромятникова