послелог, упр. осн. п. в течение, в продолжение (короткого отрезка времени); чаас быстыҥа в течение часа; күөс быстыҥа за час (букв. за время варки мяса); мүнүүтэ быстыҥа иһиллээтэ он слушал с минуту; ср. быһа II.

аат дьөһ. Хайааһын ханнык эмэ кэм кэрчигин устатыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении отрезка времени, в течение которого совершается действие (за, в течение, на протяжении)
Сыл аҥаарын устата мас кэрдэн, бириискэлэр устун сылдьыбыта. И. Гоголев
Кини икки сайын устата Туркулаах мантан чугас эргин тоҕойдорун, тумулларын барытын кэрийдэ. С. Никифоров
Норуот муудараһын, үтүө майгытын этигэр-хааныгар иҥэринэн, элбэх сыл устата илдьэ сылдьыбыта. И. Данилов

сыһ. дьөһ. Кэм сыһыанын көрдөрөн, хайааһын син балай да уһун кэмҥэ буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении продолжительного отрезка времени, в течение которого совершается действие
Давид Бакланов утаа соҕус саҥата суох таалан олорбохтоото. Н. Якутскай
Утаа соҕус ону-маны тиҥсирийэн, оһох холумтанын тула хаампахтаата. «ХС»
Өлөксөөс утаа соҕус саараан турбахтаан баран, Лариса Александровна балааккатыгар тиийэр. «Чолбон»

аат дьөһ. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын ханнык кэм устатыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении временного отрезка, периода, в течение которых совершается действие (в течение)
Күн былаһын таһырдьа үлэлээтэххинэ, эн да хараараа инигин. «ХС»
Бу ааспыт сылларга Михаил Иванович киһи быһыытынан атын кэрдиискэ ытынна. Эмискэ буолбатах, сыыйа, түөрт сыл былаһын тохтоло суох өй-санаа күүрээннээх үлэтин түмүгэр. Н. Лугинов

I
сыһ. Куруук, куруутун. ☉ Постоянно, всегда
Манна мэлдьи сиккиэр тыаллаах, чэгиэн-чэбдик салгыннаах эбит. Амма Аччыгыйа
Үтүө санаалаах мэлдьи дьоллоох буолар. А. С ыромятникова. Урут улуу киһи этэ, мэлдьи дуоһунастан дуоһунаска көһөрө сыл дьаллара. Н. Габышев
ср. селькуп. мэлты ‘всегда’
II
сыһ. дьөһ. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык кэм устата тилэри буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется для обозначения отрезка времени, на всём протяжении которого совершается действие
Ү с т ү ү ннээх күнү мэлдьи айаннаатыбыт.  Үс сылы мэлдьи. «ХС»

сыһ. Кылгас кэм ааһарын кытта, өтөр, утаакы буолаат. ☉ По истечении короткого отрезка времени, вскоре, скоро
Сотору Талкы оҕонньор Түөрэҥэй ойууну аҕалла. Күндэ
Сотору буолаат, Туруору хайата тунаарыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Сотору хомуур үлэтэ саҕаламмыта. И. Гоголев
△ Түргэнник, начаас, уһаппаккакэҥэппэккэ. ☉ В короткий срок, скоро, быстро
Сотору да көстөр сордообут (өс ном.). Ити бэрт сотору туттуллар харчы. С. Ефремов
Сордоҥу киһи сотору да күөгүлээн ылар буолара, оттон бөрөнү? Т. Сметанин

дьөһ.
1. Хайааһын ханнык эмэ кэм устатыгар тилэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении какого-л. отрезка, периода времени, на всём протяжении которого совершается действие (на всём протяжении, за, в течение)
Биһиги айаммыт устатын тухары наар саха дойдутун, норуотун туһунан сэһэргэһэбит. Амма Аччыгыйа
Улуу поэт Некрасов олоҕун устатын тухары бэйэтин кэминээҕи өрөбөлүүссүйэ туһугар охсуһааччылары кытта ыкса сибээстээҕэ. Софр. Данилов
Ол саас устатын тухары Манчаары, ханна да барбыта биллибэккэ, сүтэн хаалбыт. МНН
2. Уста кээмэйдэрин кытта туттуллан, хайааһын туох эмэ ырааҕын устатыгар тилэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении мер длины и расстояния, на всём протяжении которых совершается действие (на всём протяжении)
Балтараа килэмиэтирдээх боруон устатын тухары саллааттар өстөөҕү үлтү сынньан босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа. Днестр өрүскэ сирэйинэн турдахха — уҥа өттө застава учаастагын устатын тухары үрүҥ таас хайа. Н. Якутскай

служебный гл., входит в состав аналитической ф. видообразования 1) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает начало продолжающегося действия: баран эрэбит мы уходим; ааһан эрэллэр они проходят; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в ограниченных отрезках времени: миигин күүтэн эрээр ты меня подождёшь (пока я не приду или нек-рое время); манна олорон эриэм я тут поживу (до поры до времени); манна туран эр ты пока постой здесь.

сыһыан т. Саҥарааччы этэр санаатын бэрээдэктииригэр этиллэр түбэлтэ бүтэһигин эбэтэр түмүктүүрүн көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное определение отношения содержания какого-л. отрезка речи к общей последовательности мысли как последнего или заключающего, итогового: в конце
Тиһэҕэр, Сөдүөччүйэ хотторон ытаан бардаҕына, этиһии уурайар. Амма Аччыгыйа
Тиһэҕэр, кыайтарыылаах бэйэтэ буолан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Сергей Петрович, тиһэҕэр, тэйиччи дьыбааҥҥа олорор Мария Ивановна Унароваҕа тиийдэ. Софр. Данилов
◊ Кэлин уһугар (тиһэҕэр) көр кэ- лин I
Кынчалов куота сатаан баран, кэлин тиһэҕэр Джексон тойону кэтиир. Н. Якутскай
Хайаан да кэлин тиһэҕэр кыайыыга тиэрдэр бухатыырдар хорсун быһыылары оҥорууларын курдук ойууланар. Эрчимэн
Кэлин тиһэҕэр бааһынайдар аспыт бүттэ диэн илдьиттииллэр. Дж. Родари (тылб.). Тиһэҕэр тиийэ — бүтүөр, түмүктэниэр диэри. ☉ До конца, полностью
Ийэ сиргэр, төрөөбүт норуоккар тиһэҕэр тиийэ бэриниилээхтик сулууспалыырга. Софр. Данилов
Тиһэҕэр тиийэ доҕордуу буолуох. «ХС»
Младшай сержант Синцову тиһэҕэр тиийэ итэҕэйдиннэр. К. Симонов (тылб.). Тиһэҕэр тии- йэн — бүтэһигэр, түмүгэр. ☉ В конце концов, в конечном счёте
Тиһэҕэр тиийэн, убайдара эмиэ тулуйбатаҕа. Софр. Данилов
[Аркаша:] Тиһэҕэр тиийэн, мин арай эйигин, улуу ырыаһыт байааны, эрэ кууһан хаалаары гынным. С. Ефремов

1. аат дьөһ.
2. Хайааһын ханнык эмэ кэм устата буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (э. ахс. сыһыарыытын ылыан сөп). ☉ Употребляется при обозначении какого-л. отрезка времени, в течение которого совершается действие (за, в течение, на протяжении — может принимать аффикс мн
   ч.). Кымаах Байбал күтүөтэ Бээппэ …… өр сыллар усталарыгар, ханна да барбыта биллибэккэ, сүтэ сылдьыбыта. А. Бэрияк
   Үгүс үйэ устатыгар таастар тустарынан кэрэхсэбиллээх кинигэлэр, уустук остуоруйалар, кэрэ ырыалар сурулуннулар. И. Данилов
   Хара күһүҥҥүттэн кыһыны быһа үөрэнэрим устатыгар бииргэ үөрэнэр оҕолорбун кытта улахан көрдөрүүлэргэ куруук сылдьар этибит. КНЗ ОО
3. Уста кээмэйдэрин кытта туттуллан, хайааһын туох эмэ ырааҕын, устатын тухары оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении мер длины и расстояния, на протяжении которых совершается действие. Үс күннүк сир устатыгар ыал суох буолуо
   □ Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
   Ол устатыгар ханна да туттар сир суох. Эрилик Эристиин
4. ситим т. суолт. Аат туохтуурдары кытта кэм суолталаах бөлөхтөрү, салаа этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ В сочетании с причастиями используется в качестве союзного слова, присоединяющего обороты и придаточные предложения времени к главному (на протяжении того времени, что)
   Түөрт ыйтан ордук кэмҥэ сылдьыбыппыт устатыгар биһиги үгүһү көрдүбүт, элбэҕи иһиттибит. Суорун Омоллоон
   Манна балыктаабытын устатыгар Ньукулаас арай биирдэ табыллыбыттаах. С. Никифоров
   Баһылай оҕонньор өр сылларга бултаабытын устатыгар, маннык дьикти муостаах тайах түбэһэ илик. «Чолбон»