прил. 1. (у границы) кыраныыссатааҕы, кыраныысса аттынааҕы; пограничный район кыраныысса аттынааҕы оройуон; 2. пограничнай, пограничник; пограничная форма пограничник формата.

туораа 2 диэнтэн х-ччы аата
Чособуойунан турбут пограничник Страшных …… көрөн туран кыраныыссаны туорааччыны куоттарбыт. Н. Якутскай

туруор диэнтэн төхт
көрүҥ. Аттарбытын сыгынньахтаабакка сойута туруортаабыппыт. Далан
Никита Швецов олбуорун тула пограничниктары туруортаабытым. Н. Якутскай
Иккилии-үстүү көс гынагына нүөмэрдээх остуолбалары туруортаан испит. «ХС»

силлиэр диэнтэн дьаһ
туһ. Кини албан аата айаарбыта: …… Чээл-күөх систэри силлиэрдэн чиэрэстээбитэ, Улугурбут уулары уйгуурдан уҥуордаабыта. Эллэй
Баттаммыт, дьайдаммыт аймаҕа, …… Аан дойду сүүһүнэн куората Айманар сататын силлиэрдиҥ! Күннүк Уурастыырап
Пограничниктар …… бүлүмүөттэринэн ытан силлиэрдэллэрэ. И. Федосеев

1. 1) бодрый; кини сэргэх көрүҥнээх у него бодрый вид; кини санаата сэргэх у него настроение бодрое; 2) чуткий; сэргэх кыыл чуткий зверь; сэргэх кулгаах чуткое ухо; 2. перен. бдительность || бдительный; кылаассабай сэргэх классовая бдительность; сэргэх пограничниктар бдительные пограничники; сэргэҕи күүһүрдүөххэ = повысить (букв. усилить) бдительность.

туохт., кэпс. Тугу эмэ элбэхтэн биир-биир ылан көр, мээнэ эбэтэр туох эмэ систиэмэлээхтик наардаталаа, сааһылаа, ырыт. ☉ Разбирая, сортируя, систематизируя, пересмотреть, перебрать что-л. Нина аһаан бүтэн чымадаантан ылан оҕолорун таҥаһын сыымайдыыр. Далан
[Хамандыыр] бэйэтин кытта илдьэ киириэхтээх пограничниктарын сыымайдаата. Н. Якутскай
Татьяна соҕотоҕун хаалан баран араас санааҕа ылларда. Барыны барытын сыымайдаата. М. Попов

холбот диэнтэн дьаһ
туһ. Эмпэрэтэ дириҥэ бэрт буолан, пограничниктар курдарын холботторон, онтон тутуһан ууга киирбитим. Н. Якутскай
Куурай хонтуораҕа кэлэн, куораты сакаастаһан, «Якутрыбзавод» начаалынньыгын холботторон, бу күннэргэ сылдьыталаабыт сирдэригэр туох кэһиилэргэ-туорааһыннарга түбэһэн сэрэтэлээбитин туһунан кэпсээтэ. П. Аввакумов. Интернети холботторон баран, буор-босхо кэпсэтиэхтэрин, араас иһитиннэриини, хаартысканы, видеону ыытыахтарын, атастаһыахтарын сөп. «Саха с.»

туохт. Ханна эмэ, кимиэхэ эмэ дьэҥдьиирдэ оҥор, тугу эмэ көрдөө. ☉ Произвести обыск где-л., у кого-л., обыскивать
Кыраныыссаҕа наада буоллаҕына, пограничниктар ким баҕарар дьиэтин дьэҥдьийэр бырааптаахтар. Н. Якутскай
[Харачааһы] онтон сиэбин, хоонньун хастылар, таҥаһын бүтэйдии кум-хам тутан дьэҥдьийэн хачыгыраттылар. П. Филиппов
Дайыыла өлүктэри дьэҥдьийэн, туох эрэ кумааҕыларын булаттаата. Д. Таас.
△ Кичэйэн көрдөө, ирдээ. ☉ Тщательно искать, обыскивать
Ити бэйэлээх элбэх үрүйэлэри, сээннэри, таас үрэхтэр түһүүлэрин сууйдулар, дьэҥдьийдилэр да, барыта кураанах. И. Бочкарев. Сиэптэрин барытын дьэҥдьийэн Испиискэ уматан табахтыыр. С. Васильев
монг. дэгдьи

аат. Маныырга туруорул лубут киһи эбэтэр дьон бөлөҕө. ☉ Охрана, караул
Көстөкүүн Уйбаныап түүн кыраныысса манабылыгар турдаҕына, дьоппуон самурайдара түөкүннүү саба түһэллэр. Софр. Данилов
Бу күннэргэ бандьыыттар саба түһэр кутталлара ордук улаатар. Онон киэһэ аайы пионердар дэриэбинэни тула манабылга сылдьаллар. Н. Якутскай
Эдэр пограничнигы соҕотохтуу кыраныысса ма набылыгар ыыппакка ыйыы баара. «ХС»
♦ Тыын манабыла — былдьаһыктаах, өлөр-хаалар күҥҥэ туттуллар көмүскэл. ☉ Надёжное средство защиты в какой-л. критической ситуации
Оҕон ньор булка сылдьарыгар арахсыспат аргыһа, тыынын манабыла — сахатын быһаҕа.  Чу луу ыт булчукка …… солбуллубат соҕотох доҕоро …… кини булчут олоҕун сорҕото, тыынын манабыла. «ХС»

туохт.
1. Биллибэт-көстүбэт буола хаптай; бүччүм сири булан сас, бааргын биллэримэ. ☉ Пригнуться, чтобы скрыться от чьих-л. глаз; прятаться в укромном месте, притаиться
Миигин [пограничник] көрбөтөр ханнык диэбиттии, биир киһи кирийэн сытар. Н. Якутскай
[Бочугурас] Сиһик талах быыһыгар Симилэххэ кирийдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
[Кыыс] Байбал аттыгар саҥата суох кирийэн олорор. И. Гоголев
Чээчээнэ куттанан, орон анныгар кирийбитэ. И. Федосеев
△ Туохтан эмэ толун, чаҕый. ☉ Опасаться, бояться чего-л.
Сарсыарда тымныыттан кирийэн ким да өндөйбөт. Болот Боотур
— Боппуруоһу кытаанахтык туруоруохха! …… Кынчаайаптаах эмискэ кирийдилэр. С. Васильев
△ Бүгэн чуумпур. ☉ Притихнуть, стихнуть (о явлении природы)
Түүн тибии да кирийэр. Баал Хабырыыс
Бары-барыта туохтан эрэ саһан кирийбит, иһиллээбит курдук, суостаах чуумпу буолла. Д. Токоосоп
2. көсп. Ханна эмэ түс, көстүбэт буол (күн туһунан). ☉ Опуститься за горизонт, закатиться (о солнце)
Киэһэ уон чааска кып-кыһыл күн саҕах кэтэҕэр кирийэр. Н. Габышев
Киэһээҥҥи күн хайалар кэтэхтэригэр кирийдэ. И. Данилов
3. көсп. Ханна эмэ тиийэн сүт (тыал туһунан). ☉ Утихнуть (о ветре)
Киэһэтигэр сөрүүн тыал Тирэх маска кирийэр. Р. Баҕатаайыскай
[Холорук] соҕуруу кураанах үрэх айаҕар кирийэр. М. Тимофеев
Бэл диэтэр сиккиэр тыал кыбыстан, Куулаҕа кирийдэ. «ХС»
ср. бур. хирүү ‘застенчивый, несмелый, робкий’