I
туохт.
1. Үөһэ үрдүккэ эрчимнээхтик көт, өрө сурулаан таҕыс (хол., көтөр, сөмөлүөт). ☉ Стремительно взлететь вверх, взметнуться ввысь
Чыркымай эмискэ өрө кыырайан тахсыбыт уонна аллара супту сурулаан түһэн субу оҕолоругар чугаһаан эрэр эһэ сүүһүгэр саайыллыбыт. Софр. Данилов
Көтөр [мохсоҕол] букатын аллара түһэн, уол саатыгар кэтиллэ сыһан баран, эмискэ өрө күөрэйэн, халлаан сабарайын диэки кыырайда. Н. Габышев
Саха сирин дэлэгээссийэтин тиэммит үрүҥ көмүс лайнердар күөх халлааҥҥа өрө кыырайан тахсыталаабыттара. АҮ
2. Өрө ыстанан ыраах ой, ыраах өрө көтөн таҕыс (күүскэ охсууттан, быраҕыыттан, тэбииттэн уо. д. а.). ☉ Отлететь далеко в сторону (напр., от сильного удара)
Тоҥ эттэр бырдаҥалыыллар, остуол анныгар кыырайан кэлбиттэрин Микиитэ, сулбу тардан ылан, ытыһыгар үрбэхтээн баран, айаҕар уган кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Эшелон диэкиттэн кыранааталар кыырайаллар. С. Никифоров
Волейбол былассааккатын төһө эмэ ааһан кыырайан иһэр мээчиги, өрө ыстанан, ытыһынан төттөрү саайан кэбистэ. Тулхадыйбат д.
3. кэпс. Күүскэ сүүр, ойуолаа. ☉ Быстро бежать, мчаться, нестись
Суол ортотунан буур таба кыырайан иһэр! В. Гаврильева
[Хаппытыан] дьиэтин диэки барар дьоллооҕо буоллар, төһө эрэ кыырайар этэ! А. Сыромятникова
Оскуола диэки, аны тохтотон кэбиһиэхтэрэ диэбиттии, кыырайа турда. Ф. Софронов
4. көсп. (үксүн поэзияҕа). Ыраахха диэри тарҕан, тэний (ырыа, санаа). ☉ Широко, далеко распространиться, разнестись (о песне, мысли)
Кыырай эрэ, кыталык буолан, Кырдалы, сыһыыны үрдүнэн Кыайыы ырыата! С. Васильев
Сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт Кыталык кыыл буолан кыырайдын. Күннүк Уурастыырап
Арҕаска кыырайан ылардыы, Уо, иэйии, үөһэтик күөрэй эн, Уус-уран тыл иннин ылардыы. Р. Баҕатаайыскай
II
кыырай халлаан поэт. — үрдүк халлаан. ☉ Далекое, высокое небо
Кыырай маҥан халлаантан Кыырпах кыраһа кыыдамныыр. С. Васильев
Кындыа маҥан кыталык үөрдэрэ Кыырай халлааҥҥа кыҥкынастылар. Таллан Бүрэ
Күнүскү ыам кэмэ буолан, күн кыырай халлаан оройугар тахсыбыт этэ. И. Никифоров
ср. алт. кыр ‘край, кромка, шов, грань’