Якутские буквы:

Якутский → Русский

сарыысса

разг. царица; тоҕо сарыысса курдук олороҕун что ты расселась царицей (т. е. бездельничаешь).

Якутский → Якутский

сарыысса

аат., кэпс.
1. Ыраахтааҕы хотуна, кэргэнэ. ☉ Жена царя, царица
[Долгунуоп:] Миэхэ ыраахтааҕы мэтириэтэ баар. Сарыысса хотунунуун, оҕолорунуун. Амма Аччыгыйа
△ үгэрг. Туохха эмэ муҥур хотун курдук сананар, көстөр дьахтар. ☉ Женщина, кажущаяся полновластной в чём-л.
Бу ураһа хотуна — мин …… Абыраамап этэринии, мин манна сарыыссабын! Л. Попов
2. Атын ааты кытта тардыы форматыгар ситимнэһэн «(туох эмэ) бастыҥа» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательном сочетании с другим именем существительным употребляется в значении «самый лучший из чего-л.»
Кылааннаахтартан саамай сарыыссалара — киис. «ББ»

Еще переводы:

царица

царица (Русский → Якутский)

ж. дьахтар ыраахтааҕы; ыраахтааҕы ойоҕо, сарыысса.

сарыабыс

сарыабыс (Якутский → Якутский)

аат., фольк. Ыраахтааҕы уола. ☉ Сын царя, царевич
Улуус быраабатын саалатыгар баар саар, сарыысса, сарыабыс мэтириэттэрин устан ыламмыт сиргэ умса бырахтыбыт. П. Ойуунускай

чиччиктии

чиччиктии (Якутский → Якутский)

сыһ. Чиччик курдук, чиччик быһыылаахтык. ☉ Дурно, безобразно, уродливо
Ырыа чыычаах Чиччиктии күлээт, Дьирибинии көттө. Т. Сметанин
Ол үрдүк кыараҕас таас дьиэҕэ Халлаан аанньалыныы бэрт кэрэ Чиччиктии киҥ киэптээх, албастаах Тамара сарыысса олоорто. УуУЛ

махчай

махчай (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Такыппыт атаххын аччаччы тутун (туох эмэ ыараханы көтөҕө, тардыһа сатаабыттыы туттан). ☉ С усилием тянуть, поднимать что-л., упираясь широко раставленными и согнутыми в коленях ногами в землю
[Ыстапаанап] сарыыссаны ылла да, көтөҕөн махчайан кэбистэ. Бу сордооҕуҥ кыайбат курдук. Мэтэччи түһэн баран, дулҕалаан бадьаахтаата. П. Аввакумов
Мин тардан махчайдым да, кы ылым төбөтүн эрэ чолоҥнотобун. Олох сибиниэс курдук чиҥ-чаҥ эттээх-сииннээх быһыылаах. Я. Семёнов
ср. калм. бакцээ ‘быть коротким и толстым’

балаата

балаата (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Балыыһаҕа ыалдьааччылар сытар хосторо. ☉ Отдельная комната в больнице, палата
Александр Сергеев балаататыгар киирдэ, аанын иһиттэн олунна уонна холбуйалаах кэһиини түргэн туттуунан аһа баттаата. М. Доҕордуурап
Сытар балаатабытыттан Суруйар кыахтанным, Олоҕу таптыырбынан Тыыннаах ордон хааллым. А. Твардовскай (тылб.)
2. эргэр. Элбэх хостоох киэргэтиилээх улахан дьиэ. ☉ Большая, роскошная комната, палата
Санаабытын хоту Сарыысса буолан Балаатаҕа эмээхсинэ Бастыҥ остуолга олорор. А. Пушкин (тылб.)
II
аат.
1. Судаарыстыба сокуону таһаарар үрдүкү уоргана. ☉ Название представительных органов или их составных частей, палата. Бэрэстэбиитэллэр балааталара. Федерация Сэбиэтин үрдүкү балаатата
2. Судаарыстыба сорох тэрилтэлэрин ааттара. ☉ Название некоторых государственных учреждений, палата. Кинигэ балаатата. Эригистирээссийэлиир балаата

бырааба

бырааба (Якутский → Якутский)

аат., эргэр.
1. Былыр (өрөбөлүүссүйэ иннинэ) улуус киинэ, улуус салалтата. ☉ Управа (орган местного, улусного управления в дореволюционной Якутии)
Эн ол курдук үтүөнү оҥоруоххун баҕарар буоллаххына, оттон бырааба харчытыттан ылан биэрэн көр ээ. Н. Неустроев
— Ньукулай, кэпсиэ, туох сонун баарый? — Кэпсээн баар — сибилигин быраабаҕа ыраахтааҕы бүрүстүөлүттэн уһуллубут диэн кэпсээн буолла. Бэс Дьарааһын
2. Бырааба дьиэтэ. ☉ Здание управы
Улуус быраабатын саалатыгар баар саар, сарыысса, сарыабыс мэтириэттэрин сиргэ умса бырахтыбыт. П. Ойуунускай
Былыргы бырааба олбуорун уҥа ааныгар үрүҥ былаах анньыллан турарын көрөн баран эмиэ кириэстэннэ. Суорун Омоллоон
Быраабатыгар киирдэҕинэ улуус суруксутун мөҕөн маргыйара, биир да киһини кытта үчүгэйдик, наллаан кэпсэппэт, биир да дьыаланы быһаарбат буолбута. Н. Якутскай

илэ бодото

илэ бодото (Якутский → Якутский)

аат. Сирэй бэйэтэ; дьиҥнээҕэ (билигин дэҥҥэ тут-лар). ☉ Внешний вид, облик; истинное лицо, сущность
Хайа уонна сыты сыттан араара, кыыллар илэ бодолорун көрө үөрэниэ этэ [ыт]. И. Федосеев
Саха киһитэ хаһан өрүс түгэҕин киирэн көрбүтэ баарай? Өрүс түгэҕэ кини санаатыгар хаһан да бэйэтин илэ бодотун арыйан көрдөрүөх туһа суох, онно туох эрэ киһи билбэт кистэлэҥэ, сааһын тухары арыллыбат таабырын баар курдук. В. Яковлев
♦ Илэ бодоҕун тардын көр бэйэ бодоҕун тардын
Литература сайдан, илэ бодотун тардынан истэҕин аайы ити ньыманан муҥурданыы уурайан, хартыына уларыйан иһэрин прозаическай айымньылартан дьэҥкэтик көрөбүт. ФЕВ УТУ
Дьэ, хата, өрөччүчөрөччү туттан, илэ бодоҕун тардынан ис. Билигин Валентина сарыысса дыбарыаһыгар киириэхпит. «ХС»

сулумаасы

сулумаасы (Якутский → Якутский)

сулумаасы буол кэпс. — туох эмэ мунаахсыйар санааҕа ылларан тырыта тыыттар, толкуйга түс. ☉ Мучиться, терзаться сомнениями
[Уол] ол үс түүн олус иччилээхтик киниэхэ түүлүгэр көстүбүт кэрэ кыысчаана кимин-тугун туһунан сааһын тухары сулумаасы буолара. Далан
Быыкаанныыр быһа сулумаасы буолан: «Оо, хоргутуохтарын хоргуттулар ээ, быһыыта», — диэн, быһа санааргыы хонно. Н. Павлов
Намы ааһан Бөтүҥҥэ тиийиэхпэр диэри дьэ доҕор, сулумаасы бөҕө буоллум ээ. «ЭК»; сулумаасыга түс — сулумаасы буол диэн курдук
Уйбааскы: «Бу сарыыссабыт туох сулумаасытыгар түстэ?» — диэтэ. П. Ойуунускай
Дьэ, итигирдик, сулумаасы бөҕөҕө түһэн баран, суругу куоракка илдьэ кэлбитим. Р. Баҕатаайыскай
Милииссийэ тахсан барбытын кэннэ, Иэнньэ уруккутааҕар ордук сулумаасыга түстэ. Д. Таас

хампаанньа

хампаанньа (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Иллэҥ кэми, бириэмэни бииргэ атаарар дьон бөлөҕө. ☉ Группа лиц, проводящих вместе время, общество, компания
Тоҕо кини итиччэ чэпчэкитик куһаҕан хампаанньаҕа киирэн биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Биһиги хампаанньаттан Өлөксөй уонна Володя эрэ табахсыттар. Я. Семёнов
Бу сүүрбэ биэстээх хотууска — бөҕөстөр хампаанньаларын сарыыссата. У. Ойуур
2. Атыы-эргиэн эбэтэр бырамыысыланнас тэрилтэтэ, урбаанньыттар атыылаһар-эргинэр, бырамыысыланнай холбоһуктара, түмсүүлэрэ. ☉ Торговое или промышленное предприятие, торгово-промышленное объединение предпринимателей, компания. Ньиэп хампаанньата. «АЛРОСА» хампаанньа
□ Алмаастаах хампаанньа үлэһитэ буолар кыах билигин түбэһиэх киһиэхэ дэбигис кыаллыбат буолан турар. «Кыым»
II
аат. Уочараттаах улахан суолталаах уопсастыбаннайбэлитиичэскэй эбэтэр хаһаайыстыбаннай соруктары толорорго аналлаах дьаһаллар. ☉ Совокупность мероприятий для осуществления очередной важной общественнополитической или хозяйственной задачи, кампания
[Ганя] Олустуугут даҕаны эбээт. Ама, ыһыы хампаанньата буоллаҕа ини. С. Ефремов
Быыбар хампаанньата бибилэтиэкэ үлэтигэр эмиэ саҥа сүүрээни киллэрдэ. «Кыым»
Төрөтүү — таба иитиитин биир эппиэттээх хампаанньата. ТСА ТС

ыһыахтаа

ыһыахтаа (Якутский → Якутский)

I
1. туохт. Туох эмэ убаҕаһы биитэр бытархайы (илиигэр ылаыла биитэр тугунан эмэ баһа-баһа) ыһыалаа, тугу эмэ бырдаҥалат. ☉ Разбрызгивать, рассеивать что-л. жидкое или сыпучее вокруг, окроплять.
□ Аҕабыыт кылаастары кэрийэ сылдьан сибэтиэй уунан ыһыахтаата. И. Гоголев
Ыһыахха алгыырга кымыһы ыһыахтыыллар уонна иһэллэр. Багдарыын Сүлбэ. Балысхан баалынан ытыллан Баргыйа ыһыахтыы дьалкыллар Күрүлгэн күүгүнүү суугунуур. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Өрүкүтэ, тарҕата ыспахтаа (хол., кыымынан, сардаҥанан). ☉ Выбрасывать, раскидывать вокруг, вверх (напр., искры, лучи)
Кутаа хаппыт маһы өрө салаан бачыгырайар, төлөнүнэн ыһыахтыыр. Н. Заболоцкай
Ыкса киэһэ ырбыт, сылайбыт дьон кыымынан ыһыахтыыр үөлэстээх дьиэҕэ тиийбиттэрэ. В. Тарабукин
Кытаран кыымынан ыһыахтыы сылдьар итии болгуону тимир уһаарар оһохтон тэйиччи төкүнүтэн кэбиһэллэрэ. МАП ЧУу
Чуумпу сырдык сарсыарда Күн толбонун ыһыахтаатын. Чэчир-68
II
туохт. Ыһыахта ыс; ыһыахха сырыт. ☉ Проводить, устраивать ысыах; быть на ысыахе
Урукку сайыннарга ыһыахтыыр үрдүк хордоҕойго биир-биир мустан, элбээн испиттэрэ. В. Иванов
Сарыысса ыһыахтыы да барбыт буоллаҕына көҥүлэ. Лоһуура
Эр дьон бэс ыйыгар уоппускаҕа бараллар, дьиэ-уот тутталлар, ыһыахтыыллар, оттон сайын оттууллар. ПИО ТС