м. сатирик, сатира суруйааччы.

прил. в разн. знач. сатирическай, сатира; сатирический журнал сатира сурунаала.

с. 1. иннэ; жало пчелы ыҥырыа иннэтэ; 2. перен. өргөс, уһук, бии; жало сатиры сатира өргөһө.

туохт.
1. Силис ас, силистээх буол. ☉ Дать корни, укорениться
Ийэ буордарыгар Энчирээбэт силистэнэн, Киил мастар Кэккэлэһэн тураллар. Л. Попов
Обургу кумааҕыга фломастерынан туох эрэ сурааһыннары тардыалыыр. Кэнникинэн онто мас курдук силистэнэн, умнастанан, лабааланан таҕыста. «ХС»
2. көсп. Төрүттэн, олоҕур. ☉ Уходить корнями, брать начало
Уус-уран айымньылар норуот бүгүҥҥү олоҕуттан, үлэтиттэн силистэнэн үүнэллэрэ чахчы. «ХС»
Сатира олоххо дириҥник силистэммит омсолоох быһыыны-майгыны …… күлэр. ВГМ НСПТ

1. тирэн 1 диэн курдук. Дьырыбына Дьырылыатта барахсан Тас уорҕатынан Таһыллан иһэн, Тиэргэниттэн тирэҕирдэ, Өлөр буоруттан өрүһүннэ. П. Ядрихинскай
2. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ олоҕур, тугу эмэ тирэх оҥоһун. ☉ Основываться на чём-л., опираться на кого-что-л. [Ньукуу атыыһыт:] Уобалас сэбиэтэ мин курдуктарга тирэҕирэр. И. Гоголев
   Сатира мэлдьи норуот өйүгэр-санаатыгар тирэҕирэн сайдар. ВГМ НСПТ

аат.
1. Дьээбэлэһэн үөрүү-көтүү, күлүү-салыы. ☉ Радостное настроение, веселье, шум, смех, сопровождаемые различными проделками, выходками
Били хотон иһигэр айдаарбат баҕайы диэн баран, бэйэлэрэ айдааны, көрү-күлүүнү таһаардылар. В. Яковлев
Серго кэллэр эрэ дьиэ иһигэр айдаан, көр-күлүү бөҕө буолара. ОТК
2. лит. Литератураҕа олох көрдөөхкүлүүлээх, комическай көстүүлэрин ойуулуур айымньы. ☉ Юмор. Күн Дьирибинэ Саха сэбиэскэй литературатыгар көркүлүү, үгэ курдук уустук жанры төрүттээбит поэт. Күн Дьирибинэ
Сүүрбэһис-отутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы бэйэтин сорох кэпсээннэригэр эмиэ көр-күлүү, сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
3. Кими-тугу эмэ оонньоон, көр-элэк гынан ойуулаан көрдөрүү. ☉ Шарж. Доҕордуу көр-күлүү

1. аат.
2. Туохтан эмэ, тугу эмэ араарар быыс, кыраныысса (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Граница, линия, разделяющая что-л. [Айыы Тойон] Сэттэ халлаан кирбиитигэр дьиэлээх
   Саха фольк. Үтүрүйсүүлээх үс сир дойду Үлүскэннээх үрдүк кирбиитигэр …… Иэйэхсит Эдьээн ийэ хотуну анаабыттар. П. Ойуунускай
   Ленинградскай уонна Калининскай уобаластар кирбиилэригэр …… өстөөҕү утары хабыр хапсыһыыга сэбиэскэй буойуннар килбиэннээх хорсун быһыыны оҥорбуттара. П. Егоров
   △ Хайа арҕаһа, сис үрдэлэ. ☉ Горный хребет, возвышенность, перевал
   Букатын суола суох хайа кирбиитин устун тустаабычча баран истибит. А. Софронов
   Сис кирбиититтэн ыла биһиги да айаннатан иһиэхпит. Эрилик Эристиин
   △ Өрүс, үрэх тардыыларын араарар арҕас, үрдэл сир. ☉ Водораздел
   Дьэ бу сирбит икки үрэх кирбиилэрэ, ууларын үллэстэр сирдэрэ. Далан
   Икки өрүс кирбиитигэр сытар алаастары, үрэхтэр сүнньүлэрин утахтарын ханнарыахха. В. Титов
   Маҥнай утаа Токо, Олоохуна өрүстэр кирбиилэригэр саарбаны ыытыы үчүгэй түмүгү биэрбэтэҕэ. «ХС». Тэҥн. кындаа
3. Кэм-кэрдии арахсар быыһа. ☉ Временной рубеж
   Үйэлэр кирбиилэрин үлүскэн буомугар үөскээбит …… Үрдүк киһи өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Сүүрбэрисотутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы бэйэтин сорох кэпсээннэригэр …… сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
   △ Кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэм. ☉ Знаменательная дата
   Алта уон сааһы туолуу — киһи олоҕор бэлиэ кирбии. «Кыым»
4. көсп. Туох эмэ үлэҕэ үрдүкү көрдөрүү, кэрдиис. ☉ Высокий рубеж в достижениях
   Өрөспүүбүлүкэҕэ …… суоппардар ортолоруттан бастакынан мөлүйүөннээх кирбиини аһары түспүтэ. С. Федотов
   [Дьүөгэлиилэр] бары да кыаллыа суоҕа диэбит кирбиилэрин ылбыттара. ОТК
   Бу урут хаһан да ситиһиллибэтэх үрдүк кирбии. «Кыым»
   ◊ Инники кирбии — туох эмэ быһаарыылаах муҥутуур быыһа. ☉ Решающий, передовой рубеж чего-л. [Чокуурап:] Саллаат инники кирбиини таптыыр. И. Гоголев
   Михаил Иванович үгүс сыранан наука инники кирбиитигэр ыкса кэллэ. Н. Лугинов
   Охсуһуу инники кирбиитигэр киирбиппит биэс хонно. Т. Сметанин
5. даҕ. суолт.
6. Аһаҕас намыһах сири араара үтэн киирбит эбэтэр туора сытар. ☉ Пограничная линия (или лес), разделяющая открытые низкие местности
   Сотору кирбии тыаны мүччү түһэллэр. Күннүк Уурастыырап
   Коля бэйэтин дьонунуун …… кирбии тыаны быһа түстүлэр. Эрилик Эристиин
   Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ. С. Васильев
   Алаас икки өттүттэн утарыта кирбии тумустаах. Багдарыын Сүлбэ
7. Тугунан эмэ бэлиэ кэрдиис (кэм). ☉ Знаменательный, событийный (о моменте)
   Бу күнү, …… олоҕун биир кирбии күнүн, кини бэрт үчүгэйдик өйдүүр. Софр. Данилов
   Атааннаах кирбии кэмҥэ үөскээммин Арааһы даҕаны билбитим мин. «ХС»
8. Биир субурҕа буолан сытар (хайалар). ☉ Растянутые в одну линию (о горах)
   [Аан дойду] кирбии таас хайаларынан сиксиктэммит. Саха нар. ыр. I
   Таас кирбии хайалар Дьарҕаа курдук көҕөрдүлэр. Н. Степанов
   △ Биир субурҕанан сытар (окуопалар). ☉ Рубеж (окоп)
   Биһиги инники сэриилэрбит өрүһү туораан, өстөөх иккис, үһүс кирбии окуопаларын ылан эрэллэр. Т. Сметанин
   ср. тюрк. кыр ‘плоскогорье, возвышенность’

күл I диэнтэн хай
аата. Оонньуу оонньообуттар, күлүү бөҕөтүн күлбүттэр, кэпсэтии былатын кэпсэппиттэр. Саха фольк. Эмиэ тэбэнэттээх күлүү иһиллээт, ким эрэ быһа охсубутунуу «эх» гынан хаалла. Н. Босиков
Күлүү — бу аан дойду улуулара бас бэринэргэ күһэллибит күүстэрэ буолар. ЭБЭДьА
2. Кими эмэ элэк гыныы, хаадьылааһын. ☉ Насмешка, глумление над кем-л.
Хара буолтум тапталбар Хаадьы, күлүү буолбатах, Хата дьиҥнээх аналбар Хара көмүс быһыылаах. Н. Босиков
Сатира олоххо дириҥник силистэммит омсолоох быһыыны-майгыны төрдүттэн түөрэн, …… өһөхтөөхтүк өлөрө күлэр буоллаҕына, юмор — сымнаҕас, эйэ-дэмнээх, элэктээх күлүү. ВГМ НСПТ
♦ Күлүүгэ барда (киирдэ) — сыыһахалты быһыыланан ким эмэ күлүүтэ, элэгэ буолла. ☉ Стать посмешищем для кого-л.
Хата, дьонум көрбөтөхтөрө үчүгэй, көрбүттэрэ буоллар күлүүгэ барыа эбиппин. Далан
Бэйэм аатырбыт умнуган киһибин. Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэккэм. С. Никифоров
Ама үс куобаҕы уон икки киһиэхэ эттээн үллэрэ турдахпыный — сүрүн да, күлүүгэ барыахпыт. Н. Габышев. Күлүүгэ ыыт — кими эмэ, бар-дьон ортотугар күлүүгэ киллэр, элэк оҥортор. ☉ Сделать кого-л. посмешищем, выставлять кого-л. на посмешище
Чээбий уус тыллаах буолан, Өндөрүүһү — үрүҥ ыстаабын боломуочунай сололоох тойонун — ити курдук күлүүгэ ыытан турардаах. Күннүк Уурастыырап
◊ Күлүү гыммыкка дылы — элэктээбит курдук. ☉ Словно насмехаясь, будто в насмешку
Күлүү гыммыкка дылы, утута охсон кэбиһэллэр ээ! Бэйэм даҕаны, көлөөк киһи, сылаас дьиэни булаат, утуйан умса сытыйбытым түргэнин! Амма Аччыгыйа
Ходоровтаах «хотонноругар» итиччэ көстөн турар дьаабы үлэҕэ — бастакы, оттон биһиэхэ, күлүү гыммыкка дылы, биһирэбил эрэ бириис. Н. Лугинов
Күлүү гыммыкка дылы, кэнниттэн кэлэн доруоптаама, доҕор. Р. Кулаковскай. Күлүү гыммыттыы — элэктээбиттии. ☉ Словно насмехаясь, издеваясь
Кыҥнайакыҥнайа, тахсан ыларгын көрүллүө диэн күлүү гыммыттыы, одуулаһан тэһэ көрөн сытта. Болот Боотур
Наташа, тоҕотун бэйэтэ билбэккэ эрэ, княжна Марья диэки күлүү гыммыттыы көрдө. Л. Толстой (тылб.). Күлүү гын (оҥоһун) — ким эмэ итэҕэһин-быһаҕаһын эбэтэр тугу эрэ олуонатык оҥорбутун туһанан, элэктээ, хаадьылаа. ☉ Насмехаться, издеваться над кем-чем-л., осмеивать кого-что-л.
Бииргэ үөрэммит доҕотторум, манна бааллара эбитэ буоллар, миигин күлүү гыныахтара этэ. А. Софронов
Күөрт ыт курдук Күлүү оҥостоннор, Эриэн ыт курдук Элэк гынан бардылар. П. Ойуунускай
«Доҕоор, куһуҥ аһаран биэрдэ, куйбас гыммытын көрбөтүҥ дуо?» — мин кинини күлүү гынабын. Далан

аат.
1. Соттоххо, бистэххэ, иҥэрдэххэ араас өҥү биэрэр бэссэстибэ. ☉ Краска (красящее вещество)
Күөх кырааска. Акварель кырааска. Кырааска харандаас. Муоста кырааската. Кыраасканан сот.  Үрүҥ кыраасканан сотуллубут өстүөкүлэ аан таһыгар оҕолор үмүөрүһэн тураллар. Н. Лугинов
△ Косметика арааһа. ☉ Косметика
Хос аана аһылынна. Начаалынньык сэкирэтээрэ Ада, бүтүннүү пуудара, кырааска сирэйэ ааҥҥа быган көһүннэ. В. Протодьяконов
2. Туох эмэ ураты өҥнөнөн көстүүтэ. ☉ Цвет кого-чего-л.
Оксана сирэйэ кыһыл кыраасканан тэтэр гына түспүтэ. Суорун Омоллоон
Дойдум сонуна, дойдум сыта Хоспор халыйа уһунна, Хойуу күөҕэ, кырааската — харахпар арылынна. Н. Босиков
Кырдал-кырдал иэнэ Кырааската ситтэ, Олбох курдук тэлгэнэ Оһуор сирэм үттэ. А. Кондратьев
△ нор. поэз. Кыһыл (кэрэ, чаҕылхай) өҥ. ☉ Красный (яркий, красивый) цвет
Кырааска атахтаах Кырыылаах тумустаах кылдьыылаах харахтаах Кынатын төбөтүгэр кыркахтаах кыталыктыыр кыылым. Саха нар. ыр. I
Туппутум туллугу: Кырааска тумустаах, Кырпахтаах кынаттаах Кылбаарар кыталык курдугу. П. Тобуруокап
3. көсп. Туох эмэ сүрүн көстүүттэн ураты дэгэтэ, толбоно. ☉ Оттенок, нюанс, колорит
Норуокка киэҥник биллэр драматическай артыыс бу сырыыга ырыаһыт быһыытынан көрөөччүлэргэ куолаһын эгэлгэ кырааскатын, …… баай кылыгырас кылыһаҕын өссө төгүл көрдөрдө. С. Тарасов. Сүүрбэһис-отутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы Суорун Омоллоон бэйэтин сорох кэпсээннэригэр эмиэ көр-күлүү, сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
Тыл экспрессивнэй-эмоциональнай кырааската лексическэй суолтатыгар предметнэй суолтатын кытта компонент курдук киирсэр. «ХС»
4. харыс т. Хаан (үксүгэр дьахтар ыйданарын, хаана барарын туһунан). ☉ Кровь (обычно о менструации, маточном кровотечении)
Өлбүт оҕо түһэрин кытары Өлөксөөс кырааската өрүһүлтэтэ суох барда. Н. Түгүнүүрэп
♦ Күн кырааската — улахан суолтата, туһата суох, көрүнньүк (үксүгэр баай туһунан). ☉ Что-л. показное, преходящее, видимость чего-л., мишура (обычно о богатстве)
[Бүөтүр:] Баай — күн эрэйэ, күн кырааската ээ, чэ, ол хааллын. А. Софронов. Кырааската барбыт (хамсаабыт) харыс т. — хаана барбыт (үксүгэр дьахтар төрүүрүгэр хаана барарын этиигэ). ☉ Обильное кровотечение (напр., при родах)
Дьиэлээх хотун отуччалаах эрэ дьахтар. Налык диэн ааттаах. Оҕо куоттарар эбит. Оҕолонно да, кырааската барар. И. Гоголев. Кырааскатын хойуннар калька. — үлүннэр, эп-сап, сүрдээ-кэптээ (хол., тугу эрэ кэпсииргэ). ☉ Сгущать краски
Барытын ынырыктаан, кырааскатын хойуннаран кэпсээтим. Болот Боотур
Пал Палыч төһө даҕаны кырааскатын хойуннардар, сорох өттүн сөптөөхтүк сырдатта. ПН ДЫ
Кыраасканы олус хойуннарыы да буолбатах, баар балаһыанньаны үлүннэрэн көрдөрүү да буолбатах. «Кыым». Кырыылаах (кылыс) тимир кырааската буол (оҥор) фольк. — биилээх-уһуктаах сэптэн эмсэҕэлээ (өл); биилээх-уһуктаах сэбинэн (өстөөххүн) хаанын тох (өлөр) диэн этэр фольклор көһөр олуга. ☉ Пострадать от холодного оружия; ранить (убить) противника холодным оружием (букв. быть (сделаться) краской для железа с лезвием (клинка или сабли); фольк. формула)
Кылыс тимир Кырааската оҥордоҕум, Үөрбэ тимир Үөрэҕэһэ гыннаҕым. ТТИГ КХКК
Кытыан ыччат дьоммут Кырыылаах тимир Кырааската буолар Кырыыстаах күнэ тирээтэ. Саха нар. ыр. III. Тыл кырааскатыгар — эгэлгэлээн, киэргэтэн эбэтэр ордук кыһыылааҕы этээри. ☉ Для красного словца
Тыл кырааскатыгар этэн кэбиспитин кэмсинэ олордо. Абааһы оҕонньоро …… ханна эмэ тиэртэҕинэ да көҥүлэ. Айталын
◊ Кырааска балык түөлбэ. — кыһыллыҥы эттээх ойоҕосторугар кыһыл чуоҕурдаах күөл балыга. ☉ Зубатка (один из видов лососей).

аат.
1. Маһы сүгэнэн кэрдиистии охсуу, оҥо охсуу. ☉ Зарубка, надруб, надрубка (обычно топором на дереве)
Охтороору кэрдэн молуойдаабыттара — хотутар, олук таһаарар аат суох. В. Протодьяконов
Буруустар, муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
2. Сүгэнэн маһы кэрдэргэ мас ойута ыстаммыт кэрчиктэрэ. ☉ Щепки, щепа
Кини [Кэбигирэй Миитэрэй] санаатыгар, маһа ордук кытаанахха, оҕустаҕын аайы тимир курдук чаҥыргыырга, сүгэтин олуга ордук ыраах ыстанарга дылы буолар. Амма Аччыгыйа
Чэгиэн мастан тэйиэлии Тэрээк сүгэ кыыраҥныыр. Уҥа-хаҥас тэйиэлии, Олук ойон кылбаҥныыр. Р. Баҕатаайыскай
3. Хаамыы, сүүрүү тэтимэ; хардыы. ☉ Темп ходьбы, бега; ширина шага
Сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн, хардыыта улам сыыдамсыйан барда. Р. Баҕатаайыскай
Үҥэр ааттаах Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап
Уйатыгар айаннаабыт тот тииҥ олуга кыараҕас, суола бахчаҕар буолар. ФВН ТС
△ Хаарга, бадарааҥҥа олорон хаалбыт суол. ☉ Следы, оставленные на снегу, по грязи
Кэлбит олукпунан төннүбэккэ, бэркэ сэрэнэн, иннибин-кэннибин көрүнэ-көрүнэ, сурпутугар төннөрүм. Н. Абыйчанин
Кыыл табалар биир олугунан лабырҕаччы үктээн ааспыттарынан көрөн, кыылдьыттар төһө кыыл ааспытын эндэппэттэр. В. Протодьяконов
4. Кэрдиис кэм, кэм кэрчигэ. ☉ Отрезок времени; какая-л. часть жизни
Оттоку олукка Соноон иһэрин «Суо хотун дэтээри Сонургуур этэ». Өксөкүлээх Өлөксөй
История олугар сөп түбэһэн, икки иллээх норуоту уруйдуу, үөскээн тахсыбыта ити күнтэн үтүө тыл: «Найрамдал — Доҕордоһуу». И. Федосеев
5. лит. Силлабо-тоническай хоһоон систематыгар, холобур, нуучча хоһоонун тутулугар, охсуулаах уонна охсуута суох сүһүөхтэри биир кэм наардааһын кэрдиитэ. ☉ Стопа (в силлабо-тоническом стихосложении). Баал Хабырыыс хайдах эрэ чуолкай ритмикаҕа дьулуспат, холобура, Күннүк Уурастыырап олугун курдук буолбатах. Н. Тобуруокап
♦ Олук ааҕар кэпс. — кэтээ, кими эмэ кэтээн көр; кэтээн күүт. ☉ Зорко следить за кем-л.; подстерегать кого-л.
Биригэдьиири бэркэ олук ааҕан эрэр. НАГ ЯРФС II. Олук уопсар (уурсар) — кимиэхэ эмэ туоххунан эмэ баһыйтарбат буол, тэҥнээх буол. ☉ Ни в чём не уступать кому-л., быть на равных с кем-л.
Билигин да бултаан, кадровай булчуттары тиҥилэх үктэһэр, олук уопсар. «ХС»
Үһүс табаарыһым Николай Иванович Ефимов мин бу кэпсээбит үтүөкэннээх дьоннорбуттан кыратык да хаалсыбат, тэҥҥэ олук уурсар дьулуурдаах киһи. «Кыым». Олук үктэс (үктэһэн ис) — кими-тугу эмэ кытта тэҥҥэ сайдан ис. ☉ Идти в ногу с кем-чем-л.
Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэһэн тупсар, ситэр. «Кыым»
Бу да чахчы саха литературатыгар үгэ уонна сатира жанрдара атыттартан хаалсыбаттык сыһа олук үктэһэн сайдарга тугу эмэ оҥорон иһэллэрин бигэргэтэр. «Кыым». Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэнэн тупсар, ситэр. «Саха с.». Олук үктээ — туохха эмэ бастакы буол, саҥаны арыйааччы буол. ☉ Быть первопроходцем в чём-л., прокладывать дорогу первым. Д.П. Коркин саха тустуута аан дойдуга тахсыытыгар олук үктээбит киһинэн буолар. «Саха с.»
ср. др.-тюрк. олух ‘выдолбленное дерево, корыто’, тюрк. олук ‘жёлоб’