Якутские буквы:

Якутский → Якутский

сиилэ

аат., поэз.
1. Үлэлиир кыах, сыра-сылба (күүһүрдэн этэргэ тут-лар). ☉ Способность трудиться, сила, энергия (физическая, мускульная — употр. для большей яркости, выразительности)
Маайыстаан баайдарга Сир кэлэн тиэрэрэ, Баарданар чараҥҥа Сиилэтин биэрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Баайдарга сиилэҕин сиэтимээр, Хамначчыт буолар диэн — эрэй суол! Эрилик Эристиин. Соллоҥ баай сиилэҕин сиэн, эһэр, Симиэрдиҥ өлөргүн кэтэһэр… Эллэй
2. Туох эмэ суолтата, дьайар күүһэ. ☉ Значение, действенность, сила чего-л.
Наһаар өйдүүрүгэр, «куһаҕаннык уурума» диэн өс хоһооно билигин да сиилэтин ыһыкта илигэ. Суорун Омоллоон
Тахсыбыт ыйаах сиилэтэ сүтэ, солото сойо илигинэ, түргэнник, тутуу былдьаһан, Халаҥаатта күөлүн көһөрө оҕустаҕына табыллар. Болот Боотур
Туох бэчээттэммит, суруллубут барыта, кини санаатыгар, сокуон сиилэтэ сиилэлэнэрэ. «ХС»
◊ Хары сиилэтэ — киһи илиитин күүһүнэн үлэлиир кыаҕа, сырата-сылбата. ☉ Сила рук человека
[Уйбаан:] Биһиги туоҕа да суох буолларбыт, харыбыт да сиилэтинэн син аһы булан аһыахпыт. А. Софронов
Соҕотох оҕонньор харытын сиилэтэ туох эмээннээх буолаахтыай. Болот Боотур
Бэйэтин харытын сиилэтинэн кыһалҕата суох быр-бааччы олорор кырдьаҕас. В. Яковлев

Еще переводы:

сиилэн

сиилэн (Якутский → Якутский)

сиилээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Бэйэм да сатамматах сырыыбын сэмэлэнэн, сиилэнэн, буруйбунайыыбын барытын баарынан сиһилии билинэн …… олоробун. Н. Борисов
Сүүрэр-көтөр, ыллыыр-туойар буоланнар сиилэнэллэр. С. Окоёмов

сэллэт

сэллэт (Якутский → Якутский)

сэллээ диэнтэн дьаһ
туһ. Син-биир силлиэни сэллэппэт буолуоххут Сэбиэскэй сиилэтэ ситэри. Эллэй
Тибилийэн түһэн, дьэллигим! Дьэргэлгэн хара ыыспатынан Сири, халлааны ыһаарталаан, Сэлиитин күүһүн сэллэппэтэ. Эллэй

дьоппуоннар

дьоппуоннар (Якутский → Якутский)

аат. Наассыйа, Японияҕа төрүт олохтоох норуот. ☉ Японцы
Ама аны кэлэн сэбиэскэй сиилэтин сэт-сэмэтэ туолан - дьоппуон омук кэлэн дьоҕулуо баара дуо?! П. Ойуунускай
Дьоппуон харчытынан-сэбинэн тэриллэн кэлбит генералы корнет Коробейников уонна Саха уобалаһын «управляющайа» эсэр Куликовскай көрсөллөр. Амма Аччыгыйа

уһансыы

уһансыы (Якутский → Якутский)

уһансыс диэнтэн хай
аата. Үлэһит дьон Үтүө олоҕу уһансыыга Өйүн-күүһүн, Харытын сиилэтин харыстаабакка, Хаарыаннаах куораттары туппута. Н. Степанов
1960 сылтан ыла оройуон киинин эдэр ыччата Сунтаар Табаҕатыгар быйаҥы уһансыыга бииргэ үлэлиир. ПНП ТКҮүҮ

куһаҕаннык

куһаҕаннык (Якутский → Якутский)

сыһ. Үчүгэйэ суохтук, буоллун-хааллын диэн, кичэйбэккэ. ☉ Небрежно, плохо
Дьону олус куһаҕаннык саныыр эбиккин, табаарыс. Мин санаабар, эн тура сылдьыаххын сөп этэ. Амма Аччыгыйа
Наһаар өйдөбүлүгэр, «куһаҕаннык уурума» диэн өс хоһооно билигин да сиилэтин ыһыкта илигэ. Суорун Омоллоон
[Хоодуотап:] Билигин холкуоспар былыргы сорук-боллур уоллааҕар куһаҕаннык сылдьабын. С. Ефремов

кыбыттар

кыбыттар (Якутский → Якутский)

кыбыт 2, 5 диэнтэн дьаһ
туһ. Кырдьаҕас ыт [аан аһыллыбытыгар] оһох кэнниттэн ойон кэлэн, чуут быһа кыбыттара сыһан, таһырдьа нэмирис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Эдэр киһи туртаччы кытарбыт тимири сирилии күөдьүйбүт кыһаттан уһун кытаҕаһынан кыбыттаран ылан, балтанан ыас курдук эллиир. С. Васильев
Кырылыйан турар кырдьыкка кыбыттаран, бэйэм да сатамматах сырыыбын сэмэлэнэн, сиилэнэн, буруйбун-айыыбын барытын баарынан, сиһилии билинэн, кэпсээн олоробун. Н. Борисов

хайаҕас

хайаҕас (Якутский → Якутский)

аат. Тугу эмэ курдаттыыр аһаҕас, дьөлөҕөс. ☉ Дыра, щель, отверстие
Таас хайаҕаһа улам кэҥээн барар. Н. Якутскай
Оҕонньор чочумча муоста хайаҕаһын супту одуулаан олордо. П. Аввакумов
Балаҕаннара түннүк оннугар кыра хайаҕастаах. МС МК
♦ Үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ)
Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай
Хайаҕаһы бүөлэн көр бүөлэн. Харыларын сиилэлэринэн Хайаҕастарын бүөлэммэккэ, Хаайса сатыыллар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Сир хайаҕаһа көр сир II
Бүгүн сир хайаҕаһын таба хаамтым. Иччилээх быһыылаах. Н. Босиков

элэмиэн

элэмиэн (Якутский → Якутский)

аат.
1. Туох эмэ чааһа, сороҕо. ☉ Составная часть сложного целого, компонент, элемент. Үс муннук элэмиэннэрэ
2. хим. Састаабыгар туох да былааһыга суох, химическэй реакциянан тус-туспа эттиктэргэ үрэллибэт ыраас, боростуой бэссэстибэ. ☉ Простое вещество, неразложимое обычными химическими методами на составные части, элемент
Д.И. Менделеев бэйэтэ аспыт сокуонугар олоҕуран, химическэй элэмиэннэр систиэмэлэрин айбыта. КДМ Х
3. Кыра кээмэйдээх элэктэриичэстибэни химическэй реакция ньыматынан ыларга реакцияҕа кыттар бэссэстибэ. ☉ Химический источник электрического тока, элемент. Гальваническай элэмиэн
□ «Элэмиэнэ хаппыт буоллаҕына эрэйдиэҕэ, ону Сииктээх сиргэ уурдахха, син сиилэтин ситиэ диэн Атыылаабыт киһим ахтан аһарбыта, Онон уунан илиттэххэ умайыаҕа», — диэтэ. Күн Дьирибинэ

соллоҥ

соллоҥ (Якутский → Якутский)

  1. аат. Туохха барытыгар муҥура суох иҥсэлэнии, бэйэ эрэ иҥсэтин өйдүүр буолуу. ☉ Алчность, чрезмерная жадность
    Ыал омуктар ымсыылара ыраатта, Ойоҕос омуктар Соллоҥноро олустаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Кэччэгэй баай ааспыт хараҥа үйэҕэ тус бэйэтин соллоҥун толороору ылан, кыһыл көмүскэ уларытан, хара буорга көмпүт эбит. Д. Таас
    Соллоҥҥутун кыанымнаҕыт, сыраан курдук эттээх тамыйаҕы өлөрөн тураҕыт. Р. Кулаковскай
  2. даҕ. суолт. Муҥура суох иҥсэлээх. ☉ Алчный, ненасытно жадный
    Лэгиэнтэй атыыһыт Саха сиригэр саҥа үөскээн эрэр эргиэн хапытаалын биир соллоҥ бэрэстэбиитэлэ. Н. Якутскай. Оо, тукаам! Күн сирин иэнигэр Икки күүс Эйигин эрийэр: Соллоҥ баай сиилэҕин сиэн, эһэр, Симиэрдиҥ өлөргүн кэтэһэр… Эллэй
    Кырдьаҕас соллоҥ суор обургу эдэркээн уол ип-итии, уот хаанын иһэ охсоору хааҕырҕаабытынан …… түһэн, чугаһаан барда. «ХС»
    ср. тур. солукан ‘червь (земляной)’
сомсуулаах

сомсуулаах (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Туох да буолтун иһин эбинэр эрэ өйдөөх харам, харбас. ☉ Стремящийся к наживе во что бы то ни стало, корыстолюбивый
Сомсуулаах баайдар, Собуот күүһүнэн сорох норуот Сототун сиилэтин Солбонутан кэбиһэн, сор суол ойоҕостообуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хапыталыыстар «сомсуулаахтарын», барыыс эрэ иһин олороллорун …… иһин поэт кинилэртэн сиргэнэр, кэлэйэр. АЕЕ ӨӨ
2. Элбэх, өлгөм. ☉ Богатый чем-л., изобильный
«Киэҥ сиринэн тайаан сылдьыбыт дьоҥҥо, эһиэхэ, буоллаҕа дии кэпсээн кэрэтэ, сонун сомсуулааҕа», — Ньукууска Горохов элэккэйдик хоруйдаата. «ХС»
[В. Гольдеров] өлгөм үүнүү, өҥ-быйаҥ сомсуулаах кэмигэр тиийэн эрэр киһи быһыытынан үгүс хоһоону, кэпсээни үрүлүччү сүүрүгүртэр ханнык диэн баҕалаахпыт. «ХС»
3. кэпс. Күүркэтиилээх, баһыылаах. ☉ Раздутый, преувеличенный
[Ыналба:] Мин эйигин ылбатаҕым, атын дьахтары ылбытым буоллар, …… баҕар эмиэ уон икки оҕолоох буолуом этэ. [Кээчэ:] Саатар биир уол, биир кыыс диэбэт. Суора да суох олорон өссө сомсуулаах ээ. П. Ойуунускай
Ол эрээри, барыта эрбии тииһин курдук тэҥ буолуо диэн этэр сомсуулаах буолуо этэ. М. Доҕордуурап