тыаһы үт. т. Чэпчэки сирилэс тыас (хол., тыал тыаһа). ☉ Лёгкий свистящий шум (напр., шум ветра)
Силлиэ тыал сиксиллэр, Сирэйгэ сипсиллэр. Сир-сир-сир Сирилиир. П. Ойуунускай
Ардах таммахтара аҕырыс гына-гына сир-сир ибиирбэхтээтилэр. В. Яковлев

I
аат. Түһэ турар хаар кыырпаҕа. ☉ Кристаллик снега, снежинка, летящая с неба
Кыырпах хаар кылбаҥнас кыыдама, Сэбирдэх сирилэс сиккиэрэ, …… Бу буолар мин дойдум тойуга. Л. Попов
Хаар кыыдама былаастаах сирилэс тыал кузов кэннигэр сабыта охсор. И. Сысолятин
Иһиллээтэххэ сиргэ хаар биир кыыдама түһэр тыаһа иһиллиэххэ айылаах ураты чуумпута. Г. Николаева (тылб.)
II
кыыдам кылыыһыт — күөрэччи, ыраах-ыраах ыстаҥалаан кылыйар киһи. ☉ Мастер по прыжкам на одной ноге, летящий (в прыжке) высоко и далеко
Тэбиик нэһилиэгэр үөскээбит Сивцев Михаил диэн кыра үөрэхтээх, кус быһый, кыыдам кылыыһыт киһи эбитэ үһү. БИГ ӨҮөС

бакый диэнтэн дьаһ
туһ. Сирилэс, сирдьигинэс силлиэ Сири сиксийэн сиксийдэ, Мастары-оттору барытын Барчалаан бакытан барда. А. Софронов
Кыдьыгыра кыйыттыбыт имигэс сүһүөхтэрин арыт бакытан, арыт чиккэччи тэбинэн таҥнары куугунаан түстэр-түһэн истэ туохтан да толлубат эр бэрдэ, эдэр киһи. Амма Аччыгыйа
Баай Байанай тойон эһэм! Бастаах бэйэбин Бакытан тураммын Эттээх хааммыттан Эҕэрдэлээн эрэбин. А. Софронов

тыраадый диэнтэн дьаһ
туһ. Сүүрбэччэ кунньалгы, кынаттарын даллатан, атахтарын тыраадытан, миигин сирэйбин эрэ быһа охсубат гына, субу сирилэһэн кэллилэр. Р. Кулаковскай
[Кыра уолаттар] сүүрэн кэлэн, аан үрдүк боруогар биллэҕэ түһээт, атахтарын өрө тыраадыппытынан, төбөлөрүнэн таҥнары хойуостанан, хараҥа күүлэҕэ түһүтэлээтилэр. И. Тургенев (тылб.)

даҕ., поэт. Уоскулаҥы, сынньалаҥы билбэт. ☉ Беспокойный, неугомонный
Уолах тиит ортотунан тостор Уйусхан тыаллаах, Сирилэс силлиэлээх, Силэллэр хотоол чинчилээх [дойду]. П. Ойуунускай
Кини кэлбитэ Халыма эбэ хотун чымаан тыаһыгар Уйусхан силлиэ улуйа турдаҕына, Мин бэриэтчит ытым, буурҕаттан саллан, Ыйылыы сыттаҕына. С. Данилов
Сылайар диэни билбэтэх Сындааһын иҥиирдээхтэр, Уоскуйар туһун үөйбэтэх Уйусхан сүрэхтээхтэр — Биһиги бэтэрээннэрбит. А. Бродников

I
ньиккирээ диэнтэн холб. туһ. «Ыы, оокколорум!» — диэт, оҕонньорбут ытаан барда
Биһиги эмиэ бары ытаан ньиккирэстибит. М. Доҕордуурап
Сайылык сирдэргэ саҥа төрөөбүт ньирэйдэр ойуоккалаабыттара, үрдүк кырдалларга үөр сылгылар кистээн ньиккирэспиттэрэ. П. Филиппов
Нэдиэлэлээх ардахтар Ньиккирэһэн бүттүлэр, Күрэҥ баата былыттар Күдээриһэ көттүлэр. С. Тимофеев
Тыа үрдүнэн түүҥҥү буомбаһыт сөмөлүөттэр ньирилэһэн, ньиккирэһэн илинтэн арҕаа аастылар. К. Симонов (тылб.)
II
даҕ. Бүтэҥитик ньирилиир тыастаах. ☉ Издающий непрерывный глухой шум (напр., о ливне)
Самыыр да тохтообот, Сата да бохтообот. Сир-дойду ньиккирэс, Сирилэс, ньирилэс. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Улам күүһүрэн-уоҕуран, ордук тэтимнээх буолан ис (хол., санаа көтөҕүллүүтүттэн, үөрүүттэн). ☉ Стать более энергичным, решительным (о ком-л.)
Кини [Тогойкин] хамнанара өссө ордук имигэстийдэ, хаамара эрчимирдэ. Амма Аччыгыйа
2. Ордук күүһүрэн, силлиэрэн ис. ☉ Усиливаться, нарастать (напр., о звуке природных явлений)
Тыа баһа суугунаан, тыал сирилэс тыаһа улам эрчимирэн истэ. Н. Лугинов
Аппыт хонук сиригэр чугаһаан, туйахтарын тыаһа эрчимирэн биир кэм хобургуур. С. Маисов

туохт.
1. Кэлэ-кэлэ олор, түс (көтөрү, лыаҕы этэргэ). ☉ Неотступно садиться на что-л., порхать над кем-чем-л. (о птице, бабочке)
Өҥнөөх дыргыл сибэккигэ Үрүмэччи сапсылла түһээччи. Күн да ортотугар тиийбэккэ Оннук сибэкки харбыйан иһээччи. С. Васильев
Күһүн үөр чыычаах Кыната сирилэс тыастаннаҕына, Хара тураах Бурдукка сапсылыннаҕына — Уулаах отону толору ытыһан Көрсүөҥ уулаах хараххынан. Н. Босиков
2. түөлбэ. Кыайан көрбөт буол, сабылын (киһи хараҕын этэргэ). ☉ Утратить способность видеть, закрыться (о глазах)
[Кинээс] эмискэ көрбөт буолан хаалбыта. Киниэхэ ол үгэһэ. Ол курдук сапсыллан хаалан баран, кэнники син хат кылатан кэлэр үгэстээх. Н. Заболоцкай

I
сирдьигинээ диэнтэн холб. туһ. Суол устун хааман истэххинэ, бөдөҥ баҕайы күп-күөх аһыҥалар көтөн сирдьигинэһэллэр. П. Аввакумов
Биэс кус таҥнары сирдьигинэһэн кэллилэр. Р. Кулаковскай
Куртуйахтар, курупааскылар көтөн сирдьигинэһэллэр. КИИ СТ-2
II
даҕ. Күүскэ, омуннаахтык «сиррр…» диэн эрэр курдук иһиллэр (тыас). ☉ Производящий, издающий громкий свистящий шум или шипение
Сирилэс, сирдьигинэс силлиэ Сири сипсийэн сиксийдэ. А. Софронов
Сир үрдэ Сип-сирдьигинэс — Сүүһүнэн буулдьа Ыйылыырын курдук, Сүүһүнэн сэнэрээт Иһиирэрин курдук. Буурҕа да буурҕа! Тыал да тыал! П. Тобуруокап
Сиэрэ уотун курдук Сирдьигинэс тыастаах, Хатат уотун курдук Хатан сырыылаах [Уот Чуураан]. П. Ядрихинскай

туохт.
1. Уһун кэмҥэ биир тэҥник тугу эмэ аал, илбий (уу дол гунун, тыал туһунан этэргэ). ☉ Ока тывать, обдавать что-л. (о волне), долго обдувать что-л. (напр., о ветре)
Өлүөнэ эбэм күүгэннээх көлөһүн алла-алла күүстээхтик күллүгүрүү-халлыгырыы, кур таас хайатыгар тахсан, түөһүнэн миккийэр. Суорун Омоллоон
Уордаах муора миккийэр Ардах, силлиэ сиригэр Куба курдук балааккалар Туртаҥнаһа тураллар. С. Данилов
Хаһыытыы сатыыбын …… [сирэйбин] Сирилэс силлиэ тыал миккийэр. «Кыым»
2. Тохтобула суох уһуннук сылаалаах үлэнэн, туох эмэ кыһалҕанан сылат-элэт, сүпсүгүрт. ☉ Утомлять, изнурять, изматывать кого-л. (о тяжёлой работе, жизни)
Булт, сүөһү иитиитэ миккийбит дьон уолун, Дьокуускай, э н и и т э н , к ы н атын үүннэртиҥ. Эллэй
Тас дьүһүнүттэн сылыктаатахха, олох обургу улаханнык миккийбит киһитэ. Со фр. Д анилов. Күүстээх үлэ миккийэн, төһө даҕаны сылайдарбыт, сырдыгы туһанан, тыабытыгар эмиэ таҕыстыбыт. «ХС»