I
аат. Куоракка эбэтэр манастыырга сүрүн таҥара дьиэтэ. ☉ Собор
Аатырбыт улуу дыбарыастар, собуордар тустарынан иһиттэн өрө көтөҕүллэн …… кэпсиирэ. Н. Лугинов
Собуор лиҥкир куолакала Соһумардык доргуйар. И. Чаҕылҕан
Наара суох Троицкай собуорга сүөдэҥнээн кэлбитэ. «ХС»
II
собуор бар кэпс. — туга да суох гына эстэн хаал. ☉ Остаться без ничего, без средств к существованию
Биһиги ааспыт сыл сүүс алта уон түөрт туона араас суол эти итиэннэ …… сүүс тоҕус туона балыгы сиэбиппит. Инньэ гынан аҥаардас айахпытыгар собуор барбыппыт. В. Ойуурускай. [Тутааччылар] икки-үс сыл тухары хамнас диэни аахсыбакка, хата, айахтарыгар собуор бардылар. «Саха с.»

аат., эргэр. Таҥара дьиэтин куолакалын тыаһа. ☉ Звон (колокола)
Сотору собуон буолан хас да колокуонньа тыаһа биирдэ өрө лыҥкынаан-лиҥкинээн, доргуһуйан-дуораһыйан барда. Күннүк Уурастыырап
Тугу эрэ аһыйан эмиэ кэбин туонна собуон. И. Гоголев
Дьокуускай сэттэ таҥаратын дьиэлэрин куолакаллара сарсыардааҥҥы собуоннарын тыаһа Уол уонна Аҕа таҥаралар ааттарын алҕаан лыҥкынастылар. П. Филиппов

уст. собор, главная церковь || соборный; собуор куолакалын тыаһа звон соборного колокола.

даҕ., түөлбэ. Олус куһаҕан, сидьиҥ. ☉ Скверный, премерзкий, отвратительный
Бытааһах ырааһыгар ымсыырдан, Быртах дьыалаҕа былыыгын, Дьахтар омукка баҕардан Дьабаҕан дьыалаҕа дьайыҥныыгын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сириттэҕэс эҥээрдээх, Сарыттаҕас саҕалаах, Тоҕус сотууннаах Собоон өлбүт Өлүү дьабаҕан буурай Атыыр оҕуһун тириитэ Сонноох эбит. Күннүк Уурастыырап
Урут харахтаан көрбөтөх, бэрт дьабаҕан сыттаах харамайа хантан да кэлбитэ биллибэккэ, иннигэр баар буола охсон, ааттаһан көрдөһөрдүү, уун-утары мөхсө сылдьан моргуйда. Н. Борисов

маарыннаа диэнтэн холб. туһ. Сирэйдэринэн кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар, дьэ онон бырааттыы буолуохтарын сөп бэлиэни киһи булан көрбөт. Эрилик Эристиин
Түөрт сүүнэ улахан собуор баар, бырааттыы курдук, бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаһаллар. Оо, мындаарыһан үрдүк дьиэлэр! М. Доҕордуурап
Бэйэ-бэйэ лэригэр муҥха хотоҕоһун курдук маарыннаһар сүүрбэччэ хонук субуһан аастылар. Н. Габышев

с ы һ. Ту г у д а ө й д ө ө б ө ттүү, кураанаҕынан (көр). ☉ Безразлично, равнодушно, безучастно (смотреть)
Мин буоллахпына уолуйан хаалан, мээнэнэн көрөн турабын. Амма Аччыгыйа
Таҥаралар күлүктэрэ собуор истиэнэтиттэн туохха да ымыттыбат курдук мээнэнэн көрөн быччаһан олороллор. Н. Якутскай
Куриль мээнэнэн уун утары көрдө. «ХС»

туохт. Сотуун ыарыынан ыарый. ☉ Заболеть сибирской язвой
Сотууннаан-собоон өлбүт Өлүү дьабаҕан буурай Атыыр оҕуһун тириитэ Сонноох эбит. Күннүк Уурастыырап
Чоочо, хара ыт, тыһыынча сүөһүтэ сотууннаан өлбүтүн иһиттэхпинэ, үөрүүбүттэн харахтанан хаалыам! И. Гоголев
Чолур Обокуун сотууннаабыт сылгы этин сиэн, хаҥас харыта өлүөр диэри ириҥэнэн уста сылдьыбыта. ФГЕ СТС

м. тыас, лыҥкынааһын; собуон (колокола); звон стаканов ыстакааннар тыастара; # звон в ушах кулгаах чуҥкунааһына; слышал звон, да не знает, где он погов. истибит собуона хантанын бнлбэт (чахчытын билбэт эрээри кэпсиир).

I
д а ҕ. Лиҥкинээн тыаһыыр, лиҥкинэс тыастаах. ☉ Издающий громкие гулкие звуки, гулкий (напр., о колоколе). Собуор лиҥкир куолакала Соһумардык доргуйар: Манна дьон ортотугар Манчаарыны сууттууллар. И. Ч аҕылҕан. Тэҥн. лиҥкинэс II
II
даҕ., кэпс. Бииртэн биир бөдөҥ, наар бөдөҥ (үүнэн турар мас тары, дьону этэргэ); оннук мастардаах. ☉ Крупный, один другого крупнее, как на подбор (обычно о деревьях, людях); состоящий только из крупных деревьев (о лесе)
Сэдэх титирик ардайдаах лиҥкир харыйа мас кэллэ. Амма Аччыгыйа
Тыа баһа иччилээхтик куугунуур. Лиҥкир тииттэр адаархай лабааларыттан хаар таҥнары саккырыыр. С. Никифоров
Уопсай дьиэлэригэр аҕыс лиҥкир эр киһи олорор хоһун нуучча эмээхсинэ соҕотоҕун сууйан тиниктэһэр. Н. Габышев. Тумара киэҥ-кэтит туундаратын сыыйаннар, Лиҥкир буураттар лиһигирэччи сиэлэллэр. П. Л амутскай (тылб.). Тэҥн. лиҥкинэс III, лоҥкур

аат., булт.
1. Туһахха иҥнибит куобах тута өрө ыйанан хааларын гына оҥоһуллар бултуур сэп. Ураҕаһы, сиэрдийэни, хандаа атахха туруоран, чэпчэки өттүнэн умса тардан, токоотунан эбэтэр элбэрээҕинэн туһах сэргэтигэр, олукка эбэтэр кэрдиискэ, көхөҕө, төлөркөй соҕус гына иҥиннэриллэр. Булт, эрэйдэммэккэ өлөр буолан, собообот, өрө ыйанан турарын иһин кыыл-сүөл кыайан сиэбэт. ☉ Силок на зайца с оцепом, вскидывающий добычу вверх вместе с орудием ловли
Силок закрепляется за длинную палку, устанавливаемую на опоры — хандаа, в виде пускового рычага. Пойманная таким образом добыча становится недоступной для других животных. Мин өрөбүл күн былырыын туһах иитэлээбит тоҥуулардаах, тэптиргэлэрдээх сирдэрбин кэрийбитим. П. Аввакумов
Бандеров кырынааһы чааркаанынан уонна хапкаанынан бултууругар куобахха туһахтыыр тэптиргэни туттубута. ТСКБ
Толоон саҕатыгар, эргэ ыллыкка ииппит тэптиргэм эстэн өрө чолойбут. ВА ИиТ
2. Туох эмэ ыараханы көтөхтөрөргө, тугу эмэ аллараттан үөһэ таһаарарга аналлаах тэрил. ☉ Приспособление, механизм для поднятия чего-л. тяжёлого
Туттара-хаптара тэптиргэ курдук ис эрчимнээҕэ, тэп курдук үктэнэн хаамара. С. Дадаскинов
Буору тэптиргэнэн, саар ыаҕаһынан таһаллар эбит. Багдарыын Сүлбэ
Массыыналар тигинииллэр, холуодьастар тэптиргэлэрэ кыычыргыыллар. «ББ»