даҕ. Төрдүлээх-силистээх, тардыылаах (киһи туһунан). ☉ Имеющий предка, родоначальника. Кини уус өбүгэлээх. Биллэр-көстөр өбүгэлээх
□ Былыр Чочоо диэн күүстээх-уохтаах, сут-кураан дьылга сүгэһэрдээх сылдьан дүөдэ, лааҥкы отун илиитинэн үргээн, сүөһүлэрин сыл таһаарар эмээхсин өбүгэлээх эбиппит. «ХС»

күндээрий диэнтэн дьаһ
туһ. Онно соһуйан дьахтар ойон туран, түннүгэр чүмэчилээх, хоонньугар испиискэлээх сытар эбит, уматан күндээритэн кэбиһэр. Саха фольк. Суту, курааны туораабыппыт, Торҕон фашистары эспиппит, Социализм олоҕун айбыппыт, Эйэ күннэрин күндээриппиппит. Эллэй
Үөрэммин кытыыга киирэммин, Ытыспар сомсон уу истим. Оҕобор түһэн, мэниктээммин, Ууну ыспахтаан күндээриттим. Баал Хабырыыс

1. аат.
2. Туох эмэ кыһарыйыыта, олуйуута. ☉ Затруднительное положение, препятствие, помеха
   Буолаахтаамына, сут-кураан да олурҕата улахан буоллаҕа. М. Доҕордуурап
3. даҕ. Толоос, сүөргү. ☉ Странный, неудобный
   Таптыыр ийэ, быраат, оҕо туһунан үөрүүнү-хомолтону бииргэ олорор киһиэхэ тэнитэн кэпсиир ардыгар, хайдах эрэ олурҕаҕа дылы буолуон сөп эбээт. Амма Аччыгыйа
   Син биир хара диэн ааттыахха, Санаабар, сыыһа, олурҕа. Баал Хабырыыс

туохт. Көмүскэллээх, өрөһүллээх буол. ☉ Быть под чьей-л. опекой, защитой, встать под чью-л. опеку, защиту
Өбүгэлэрбит сут-кураан сылларга муҥхалаан, куйуурдаан өллөйдөнөн олорбуттар. «Кыым»
Бу күн анныгар киһи үтүөтэ өллөйдөммүтэ, бу күн анныгар чиэс да, көнө быһыы да суоҕун мин аны хаһан да умнуом суоҕа. Л. Толстой (тылб.)

даҕ. Дьайыылаах, сабыдыаллаах, өрүттээх (үксүгэр туох эмэ куһаҕан өттүнэн). ☉ Влекущий за собой нехорошие, отрицательные последствия. Куһаҕан дьоҥҥо сылдьар, көр, куһаҕан соттуктаах буолар ээ… Софр. Данилов
Сут-кураан бүтүннүүтэ дьоҥҥо ыар соттуктааҕа. Д. Дыдаев
Учуутал эбии сорудах биэрэн дьарыктанара иккиэннэригэр куһаҕан соттуктаах буолуон букатын билбэккэ сылдьыбыта. П. Аввакумов

сүүлэ ис — туохтан эмэ сүһүрэн (тымныйан) дыгдаччы иһэн, үллэн таҕыс. ☉ Вспухнуть, распухнуть, раздуться (напр., от воспаления, болезни)
Өлөөнө эмээхсин бүлгүнэ сүүлэ иһэн хаалбыт, хамсаппат да, тыыннарбат да буолбут. Н. Якутскай
Ол дьыл сүүнэ сут-кураан буолбута. Бар дьон сирэйэ сүүлэ испитэ. В. Протодьяконов
[Оппоос] аҥаар атаҕа дүлүҥ курдук сүүлэ иһэн хаалан, хас да хонукка баттыгынан сылдьар түбүгэр түстэ. В. Тарабукин

сэймэктэс диэнтэн хай
аата. Сор-муҥ борбуйдаах, Быһылааннаах, былдьаһыктаах, Быйылгы сэрии курдук Сэймэктэһиилээх силиктэһиилээх Сэриини истэ илигим. Саха нар. ыр. III
Сут-кураан, ыарыысүтүү, сымыйа-албын, сэриинэн сэймэктэһии аан дойду үрдүнэн умнуллуоҕа. Амма Аччыгыйа
Сиргэ ынырык тыасуус, сэймэктэһии буола турарын, кыахаан халыйа тохторун кэрэйбэккэ, онтон куттаммакка, хор, көтөр-сүүрэр бииһэ уйа туттар, хороон хастар уонна төрүүр-ууһуур буоллаҕа үһү. «ХС»

аат. У һ у н к эм ҥ э киһ и н и сылатар, күүһүн-кыаҕын өһүлэр курдук дьайыы, аалыы, илбийии (үксүгэр айылҕа ыарахаттара). ☉ То, что изнуряет, изматывает человека (напр., тяготы жизни, природные катаклизмы)
Айылҕа мискиириттэн, атыыһыттар хабалаларыттан үрүҥ хараҕын өрө көрбөтөх Халыма нэһилиэнньэтигэр холуобунай сыылынайдар ыар баттык буолаллара. И. Федосеев
Наһаа ыарахан дьыл мискиирин сылгыһыт урут көрсөрө. Ү Б Н ьТ. Дьэ онно эбии сут-кураан мискиирэ, асүөл, таҥас-сап кырыымчыга. «ХС»

аат.
1. Кими эмэ кытта айан көлөтүгэр бииргэ мэҥэстибит, олорсубут киһи. ☉ Тот, кто сидит за спиной у кого-л. (напр., на лошади, на мотоцикле)
Табам туркутугар биир мэҥэһик олорсон, Индигир өрүһү туо раат үрүйэ устун элээртибит. ДФС КК
2. көсп. Тугу эмэ кытта бииргэ даҕаспыт ыарахан содуллаах туох эмэ. ☉ Тяжёлое бремя
Бөтүҥнэр сэрии кэннинээҕи ыарахан дьылларыгар аны атын алдьархай кэлэн мэҥэһик буолла. Г. Нынныров
Сут, кураан сыллар м э ҥ э һ и к т эрэ кыамматтары үрдүлэринэн ааһаллара. ПИО ТС

туохт.
1. Көлөттөн, тырааныспартан түһэн атаххынан бар, хаамп. ☉ Слезая с лошади, транспорта, идти пешком
Дьэ, баабыскаа, Харыйалаахтан иһэн массыынабыт алдьанан, сатыылаан тоҥуу бөҕөнү тоҥон иһэбит. «ХС»
[Аттар] сэниэлэрэ эстэн үгүстүк турунан кэбиһэллэрэ. Оччоҕо дьоннор сыарҕаларыттан түһэн, аттарын үүннэриттэн ылан сатыылыыллара. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Кыайан көппөт буол (кыната тостубут көтөрү этиллэр). ☉ Терять возможность летать (сломав крыло, крылья)
Сааһыттартан сатыылаан соҕотоҕун хаалбыт чөркөйү тутан, дьонум күө-дьаа буолбуттара. Далан
Сатыылаабыт анды күөл ортотугар буруйан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. Көтө сылдьан аллара халаатаа, намтаа. ☉ Снижаться в полёте, спускаться, опускаться низко
Ураанай кус, көлүччэ диэки эргийэ көтөн, таҥнары сатыылаан ааһар. Суорун Омоллоон
Үөһэ көрбүтүм — үрэх силээнин таҥнаран, сүүрбэччэ үөрдээх моонньоҕоттор аллара диэки сатыылаан эрэллэр эбит. И. Сосин
Хотуттан кыра тыаллаах буолан, буруо таҥнары сатыылаата. А. Фёдоров
Өстөөх саҥаттан саҥа сөмөлүөттэрэ, таҥнары сатыылааннар, өлөрүүлээх-алдьатыылаах ындыыларын биһиги сэриилэрбит үрдүлэригэр саккыратан, байыастарбыт ыраас хааннарын тоҕоллор. ССС
4. үрд. Ханна эмэ кэлэн тохтоо, түһүүлээ, саба көт; түс, буол (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин туһунан). ☉ Спускаться на землю, нисходить, разразиться (большей частью о явлениях природы)
Үс сүүс сылы мэлдьи Үктэбиллээх үйэ үлтүрүйдэ, Саас тухары сатыылаабыт Самнарыылаах дьаһал сарбылынна. А. Софронов
Аҕыс уон айыыһыт сатыылаан ааһар Аан дайдытыгар арҕаҕырбыт курдук санаабытым. Суорун Омоллоон
Аптаах мастар хоҥкуллан, Аар холорук сатыылыыр. Күннүк Уурастыырап
Эһиилгитигэр сут-кураан ордук суостаахтык сатыылаабыта. В. Протодьяконов