1. талый; ириэнэх сир талая земля; 2. диал. оттепель; ириэнэх буолла настала оттепель # ириэнэх суолун ирдээн см. ир : ир суолун ирдээн ; ириэнэх хааннаах а) общительный; б) обаятельный (о человеке).

барограф (салгын баттааһынын быыс-тала суох бэйэтэ суруйар прибор.)

1) бот. побег; талах үнүгэһэ побег тала; 2) щенок.

несов. 1. см. разобрать; 2. кого-что (отбирать) тал, сыымайдаа, араар; брать, не разбирая тала барбакка ыл.

Даҕааһын күүһүрдэр формата, ик-, ин-, ир-, ич- диэн саҕаланар олохторго сыстар: ибис-инчэҕэй, ибис-ириэнэх, ибис-иччитэх. ☉ Препозитивная усилительная форма прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слогов ик-, ин-, ир-, ич-: ибисинчэҕэй 'совершенно мокрый', ибис-ириэнэх 'совсем талый', ибис-иччитэх 'совсем пустой; совершенно пустынный, необитаемый'
Киһи төбөтө босхо, ибисириэнэх этэ. Анныгар тааска халыйбыт хаана буруолуу сытара. Болот Боотур
Бэргэһэтин иһэ ибис-инчэҕэй этэ. С. Никифоров
Тиийбитим эрэстэрээн ибис-иччитэх, хайы-сах сабыллан хаалбыт. Н. Заболоцкай

I
аат., тыл үөр. Хайааһын ханнык быһыыга-майгыга буоларын көрдөрөр эбэтэр хайааһын уонна бэлиэ ханныктарын көрдөрөр уларыйбат саҥа чааһа. ☉ Наречие. Кээмэй сыһыата. Миэстэ сыһыата
□ Мэҥэ таастар суруктарыгар сыһыаттар туттуллуулара элбэх. АНК БТТ
◊ Сыһыат туохтуур тыл үөр. — ойоҕос хайааһыны көрдөрөр туохтуур уларыйбат халыыба. ☉ Деепричастие. Кэлин сыһыат туохтуур. Тэҥҥэ сыһыат туохтуур
□ Сыһыат туохтуурдар эмиэ туохтуур олоҕуттан үөскүүллэр. СОТТҮӨ
II
аат., түөлбэ. Саас хаар ууллан, сыста сылдьар буолуута (хол., сыарҕа сыҥааҕар). ☉ Весенний талый снег, который пристаёт к полозьям саней, весенняя накипь.

даҕ.
1. Булкааһа суох биир күрүс чаҕылхай (дьүһүн туһунан). ☉ Очень яркий, насыщенный (о цвете)
Таалай талба хонуулардаах Мэндээркэй хайатыгар Бэрдьигэс маһыгар Бэдэр кыыла Бэйбэйэ сиэлбит эбит. Нор. ырыаһ. [Абааһы уолун] Күөх таалай тыла Күлүпүс гына түстэ, [сыыҥын] Сапсырыйан баран Салбанан кэбистэ. П. Ойуунускай
2. Ириэнэх, ууллаҕас (хаар, сир туһунан). ☉ Талый, оттаявший (обычно о земле, снеге)
Хаара суйдаммыт таалай толооннорго ынах, сылгы сүөһүлэр үөрүнэн көҥүл бардылар. Бэс Дьарааһын
Талба, талыы булдунан Таалай сааһы көрсүөҕүҥ, Күннүү үрдүк кыайыынан Күндү сааһы көрсүөҕүҥ. Т. Сметанин

только мн. 1. сүөгэй, холбуйуу сүөгэй; 2. перен. чулуулар; сливки общества общество чулуулара; # снимать сливки үрүттээн сырыт, үчүгэйин талан ыл, олоххо наар үчүгэйин тала сырыт.

Даҕааһын күүһүрдэр формата, иб-, ил-, ин-, ит-, ир-, ич- диэн саҕаланар олохторго сыстар: ип-ибигирэс, ипилдьиркэй, ип-инчэҕэй, ип-итии, ипириэнэх, ип-ичигэс. ☉ Препозитивная усилительная форма прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слогов иб-, ил-, ин-, ит-, ир-, ич: ип-ибигирэс 'сильно дрожащий', ип-илдьиркэй 'совершенно изорванный, изодранный', ип-инчэҕэй 'мокрый-премокрый', ип-итии 'прегорячий; очень жаркий', ипириэнэх 'совсем талый', ип-ичигэс 'очень теплый'
Бэй, доҕоор, саарба барахсан суола көстөр дуу? Бу суола... ип-ириэнэх, сабыс-саҥа кэлэн киирбит. Суорун Омоллоон
Уоһа ип-ибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Илиитэ ип-ибигирэс. С. Никифоров
Кини хараҕар сапсаһархай бэрэскилэр, ип-итии кэтилиэттэр субу буруолаабытынан кэлэр курдуктар. Н. Заболоцкай
Доромоон диэн киһи кыра соҕус туруорбах дьиэтэ ипичигэс. Күндэ
Мин күндү ааҕааччыларым, бука, былыттаах ип-ичигэс наҕыл сайыҥҥы түүннэри билэллэрэ буолуо. Н. Заболоцкай
Ип-илдьиркэй таҥастаах оҕо туоталлан турар. «ХС»
Таҥаһа ип-инчэҕэй, бэйэтэ буоллаҕына бап-бабыгырас. «ХС»

I робеть, стесняться, бояться; оҕо билбэт дьонугар киириэн толлор ребёнок боится заходить к незнакомым людям; тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт погов. не робеет перед мёрзлым, не останавливается перед талым (о смелом, решительном человеке).
II возвр. от толуй= 1) возмещать, окупать, восполнять что-л. (для себя); 2) искупать.