тамыр диэн курдук
Көтөр ыллыгым көмүлүннүн, Көһүүн харахтаах көрбөтүн, Татаар тыллаах таайбатын, Табыр атахтаах таарыйбатын. П. Ойуунускай
ср. туркм. табырт ‘подражание цоканью копыт’

сыһ. Буойар-хаайар, куттуур курдук. ☉ Усмиряя, унимая, устрашая
Кини [ийэ эһэ] оҕолорун дьарыйардыы, көхсүн суостаахтык кирдьигинэтэрэ. И. Федосеев
Мэлдьи оҕону дьарыйардыы тимир-тамыр көрбүт дириэктэрбит Егор Михайлович кырыытынан тарааммыт баттаҕын уҥа илиитинэн силэммэхтээбитэ. Г. Колесов
[Эһэ] дьарыйардыы, дьакыйардыы Тарып-ирип да дайбаатар, Сэмэлиирдииүөрэтэрдии Сэрэнэн да оҕустар Имэрийэн ааспыт сирэ Эмсэгэлээх буолла. Н. Ефремов

сыһ.
1. Дарбаччы, хабах курдук (иһэн таҕыс). ☉ Как пузырь (распухнуть)
[Бырдахтан] уолаттар халтаһалара сүллэччи иһэн хаалар. А. Фёдоров
Сирэйэ сүллэччи иһиэр диэри кумаарга-бырдахха сиэппит, …… көһүйбүт уолу суон лабааттан уһулан, аллара түһэрдилэр. Н. Габышев
[Такым Таркаайы] атаҕын сүһүөхтэрэ сүллэччи иһэн тахсыбыт. Сэһэн Дьэрэмэй
2. Туохтан эмэ кыыһыран сирэйгин түрдэччи (тутун). ☉ Надувшись от злости (напр., смотреть)
Эбэм сирэйин сүллэччи туттан баран, …… табаҕын ылан сыҥсыйбыта, итиэннэ миэхэ тимир-тамыр курдук эппитэ. «ХС»
Курицын сүллэччи туттубутунан чиккэччи тэбинэн илиитин үөһэ уунна. А. Чехов (тылб.)

1. сыһ. Туһата суох, таах-сибиэ; мэһэй буолар курдук. ☉ Бесполезно, бесцельно, мешаясь (лежать, висеть и т. п.)
   Суонданы тутан илдьиэхтэриттэн дьиэ иһигэр-таһыгар илги-талгы миккиллэн биэрдэ. Софр. Данилов
   Наһаа улахан, илги-талгы түспүт толоос быһыылаах-тутуулаах, хап-хара илиитинэн бинтиэпкэ сааны бобуччу туппут Уус олордо. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт.
3. Туһата суох, мэһэй эрэ буолар. ☉ Бесполезный, создающий помеху, неудобство в чем-л.
   Ээ, бу эмиэ тугум-тугум Илги-талгы тутуурай? Улахан тойоттору Оргулларыгар тиэрдиэм үһү, Бэйи тохтуоххут, Мин испэр тойоргуоххут... Т. Сметанин
4. Кытаанах, тимир-тамыр (курдук). ☉ Жесткий, твердый
   Илги-талгы курдук. ПЭК СЯЯ

аат. Арыыга, сыаҕа ас буһарарга аналлаах төгүрүк нэлэгэр чугуун эбэтэр ылтаһын иһит. ☉ Сковорода
Хобордооххо алаадьы буһан сырылыыр. Л. Попов
Тутаахтаах хобордооххо дьорохой сыалаах оһоҕоһун сырдьыгынаталлар. КФА СБ
Халыҥ хаарынан бүрүллэ сытар, киэҥ, хобордоох курдук төгүрүк Сыырдаах алааһы эргийэн, Балаҕаннаахха тиийдэ. «ХС»
♦ Итии хобордоох үрдүгэр (хобордооххо) олордор көр итии
[Улусова:] Чэ, оҕобут, балтыбыт, кэллэ-кэлээт, итии хобордоох үрдүгэр олордон түһэҥҥин, сүгүн да үлэлэтиэ суоххун. Р. Баҕатаайыскай
Мунньахха кэлбит дьон бары, тимир-тамыр курдук көрөллөр, тыллара-өстөрө, итии хобордоох үрдүгэр олордон, сытыырхайбыта сүрдээх. П. Аввакумов
Хобуоччу хобор- доох, сарыы таҥалай көр таҥалай I. [Манчаары:] Сахалар барылара хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай буолбатахтар! И. Гоголев

1. көр дьэбиннир
2. Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
   Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар, ол тимир суураллыы түмүгэр, күн уота көрөн, үөһэ тахсан дьэбидийэр. ДНА СХБКК
3. көр дьэбиннир
   3
   Арҕаа халлааҥҥа, кытара ууллубут чугуун курдук, күн кытара дьэбидийэн, мэлбэйдэ-мэлбэйбитинэн олоро түһэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
   Орудиелар ньиргиэрдэрин кытта тэҥҥэ ситинник өһөҕүрэ дьэбидийбит саҕах арылла түспүтэ. Софр. Данилов
4. көсп. Сөбүлээбэккэ, кыыһыран, ыар санааҕа баттатан күлүгүр, тыйыһыр (киһи сирэйин туһунан); кытаат, тимир-тамыр көрүҥнэн, тымный (куолас, харах). ☉ Темнеть, мрачнеть, каменеть, стать суровым, твердым, холодным (о лице, голосе, взгляде), стекленеть (о глазах)
   Уулаах Атах ороҥҥо Саһааннаах олорорун көрөн, хаана-сиинэ дьэбидийэ түстэ. Эрилик Эристиин
   Абыраамап, суоһуран, …… тимир-тамыр көрдөҕүнэ, дьэбидийбит куоластаннаҕына, Маппыр торуттар, сүрүн-кутун баттатар. Л. Попов
   Үөрэн дьиримнэспит харахтарын уота-күөһэ умуллан, тымныйан, дьэбидийэн кэллилэр. Софр. Данилов
   △ Кытаанах, тыйыс хааннаах, ыарахан майгылаах буол. ☉ Иметь суровый, непреклонный, упрямый, тяжелый характер
   Айдар - дьэбидийэн түһэн, кытаанах киһи. Н. Лугинов
   △ Тымныы тыыннан, тымный, киһи кутасүрэ тохтообот буол. ☉ Холодать; становиться неуютным, необжитым (напр., о заброшенном жилье)
   Халлаан күнтүүн дьэбидийэн, уорастыйан испитэ. Далан
   Бэһиэлэйэптэр …… балаҕаннара аһаҕас түннүктэринэн одуулаһан дьэбидийэн турар. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Биилээх уһуктаах сэптэн, сэби тут (охсуһарга, сэриилэһэргэ бэлэм буол). ☉ Иметь острое колющее оружие, вооружиться; подняться с оружием в руках против когочего-л.
Чэйиҥ эрэ, эрэттээр, [фашистары] Өргөстөммүт бэйэлэрин Өһөрө туруоҕуҥ, Уһуктаммыт бэйэлэрин Умсара туруоҕуҥ! Саха фольк. Өргөстөммүт бэйэбит Хоҥуннубут окуопаттан, Өрө сүүрэн киирдибит, Холоруктуу ытыллан. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Халбаҥнаабат кытаанах санааны ылыммыты көрдөр. ☉ Показать свою решительность, непоколебимость
Өлөксөйгө кыыһыран, Өргөстөнөн истилэр. С. Васильев
«Тустуу сиэксийэтигар суруйуҥ диибин дии, тоҕо баайсаҕын?» — Биэккэ кыыһырдаҕа аатыран өргөстөннө. Э. Соколов
△ Тимир-тамыр курдук көр-иһит, тутун. ☉ Смотреть, держаться твёрдо, решительно. Ол эрээри кинилэр [саллаат табаарыстарым] харахтара уоттаммыт, өргөстөммүт этэ. Саллааттар с.
1970
Кыыс сытыыта-хотуута, тыллааҕа, табахсыта — барыта мууска уурулунна. Күтүөт көрөн-истэн өргөстөммүтэ эмиэ сиигэхоһуга турда. «ХС»

1. сыһ. Бу диэки өттө, чугас өттө; чугас, манна. ☉ На этой стороне; сюда, близко, ближе
   [Эписиэр:] Бырааттар, эһиги кэлиҥ эрэ бэттэх. Эһиги Сэпсики уонна остуорас Охоноос диэни билэҕит дуо? Күндэ
   «Бэттэх кэл!.. Ити устуулга олор!» — мин киниэхэ тимир-тамыр курдук эттим. Н. Якутскай. Егор Артемьевич толоостук кыыһыран көбдьүөрэ түстэ: «Ира, кэл эрэ бэттэх! Тоҕо мэлдьи кыыһыраҕын?!» А. Федоров
2. сыһ. дьөһ. суолт.
3. Миэстэ, хайысха суолталаах ааттары таһаарыы түһүккэ салайан, хайааһын бэтэрээ өттүгэр буоларын, саҕаламмыт кыраныыссатын көрдөрөр. ☉ Управляет исходным падежом существительных с пространственным значением (употребляется при обозначении предмета, по ту (противоположную относительно говорящего) сторону которого распространяется действие). Куораттан бэттэх кими да көрсүбэтим
   □ Охотскайтан бэттэх табалары-аттары биир сыарҕаҕа тиэллэн киирдим. Амма Аччыгыйа
   Ити оттон бэттэх лэппэгэр баттахтаах кыыһы көрөҕүн дуо? Иккиһэ ачыкылаах. Н. Лугинов
4. Бириэмэ суолталаах ааттары кытта хайааһын саҕаламмыт уонна билиҥҥэ дылы буолар кэмин ыйарга туттуллар, аат тыллары, солбуйар ааттары, ааттыйбыт даҕааһыннары, аат туохтуурдары таһаарыы түһүккэ салайар. ☉ Употребляется при обозначении начала временного периода, продолжающегося до момента речи, управляет исходным падежом существительных, местоимений, субстантивированных прилагательных и причастий
   Алта уонус сыллартан бэттэх саха литературатын атын бырааттыы литературалары кытта хардарыта сибээһэ биллэрдик кэҥээтэ. ОГГ СМ
   Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх баар-суох баайын, түөртээх соноҕоһу, айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
   Итинтэн бэттэх нарыммыт Илэ бааччы уларыйда. Күннүк Уурастыырап
   Кини саҥардыыттан бэттэх күн аайы, арыт өрүүөрүү даҕаны, сонун истэ сугулааҥҥа барар. А. Бэрияк
   Лааппытын, табаарын, ыскылааттаах аһын өрөпкүөм былдьыаҕыттан бэттэх Сараапап атыыһыт дьиэтиттэн быкпакка олордо. Н. Якутскай
   Бу оҕонньор ыалдьыаҕыттан бэттэх олох өй-мэй буолан хаалла. И. Данилов

1. туохт.
2. Кими, тугу эмэ таарый, даҕай, тут, таарыйан, даҕайан тутан көр. ☉ Трогать кого-что-л., касаться кого-чего-л.
   Мантан бэттэх Маайыс билбэтин мээнэ тыыппат буолбут. Суорун Омоллоон
   Этэллэрэ: «Тыытымаҥ букатын Көтөр кынаттаах уйатын». Баал Хабырыыс
   Чаччыгыныардар ол эмэгэттэртэн куттанан, аны отону тыыппат буолбуттара. И. Федосеев
3. көсп. Кими, тугу эмэ аймаа, сүпсүгүрт. ☉ Беспокоить, тревожить кого-л. [Кымырдаҕастарга:] Чэ, үлэһиттэр, кытаатыҥ, эйэлээх куораккытын тутунуҥ, аны мин эһигини тыытыам суоҕа. Суорун Омоллоон
   Өлбүттэри тыытымаҥ, түөһүмэҥ, Сүгүн сытыарыҥ, кэбиһиҥ! Баал Хабырыыс
   «Олорорум иһин төлөбүрү ылаҕыт, атыныгар миигин мэһэйдээмэҥ, букатын тыытымаҥ», — диэбиттии тимир-тамыр туттара. «Чолбон»
4. көсп. Долгут, аймаа, күүрт. ☉ Задевать, трогать, волновать кого-что-л.
   Михаил Сергеевич кэпсээнэ Айта санаатын тыыттаҕа. Далан
   Кэрэ муусука киһи сүрэҕин тыытар, уйадытар, ардыгар көтөҕөр, өрүкүтэр даҕаны! Н. Габышев
   Сурук миигин сүрдээҕин тыыппыта. П. Аввакумов
5. кэпс. Кими эмэ күүс өттүгүнэн күөмчүлээ (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Применять грубую силу в отношении кого-л. «Бэрин, тыытыахпыт суоҕа!» — дии-дии Полянскай чугаһаан тиийбитигэр, бандьыыт уонча хаамыыттан охторбута. Амма Аччыгыйа
   Бу күһүн эн сынньымаҥ диэн бирикээстээбитиҥ иһин, төрүт тыыппакка аҕаллыбыт. Эрилик Эристиин
   Сир үрдүгэр өрүү суобаһын үрдүктүк тутар күүстээх харамайга барытыгар сокуон биир: сытан биэрбити тыыппаттар. В. Титов
6. көмө туохт. суолт. Сорох сыһыаттары кытта ситимнэһэн хайааһын тэтимнээхтик, күүскэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями обозначает интенсивность действия
   [Маайыс:] Тыый, тыаҕа соҕотоҕун барыма, онно эһэ баар буолуоҕа, тырыта тыытан сиэн кэбиһиэҕэ. П. Ойуунускай
   [Чүөчээски] икки атаҕа адьас улук буоллулар, сырата-сылбата быһынна, иһэ баранна, таҥаһыттан таҥас орпото, от-мас хайыта тыытан бараата. Суорун Омоллоон
   Үлүһүйбүт бөрөлөр убаһалар тараһаларын хайыта тыыта, такымнарын иҥиирин сыыйталыы сырыттылар. Р. Кулаковскай
   ♦ Быаргын тарбаа (тыыт) көр быар
   Оҕонньор өр соҕус күлэн быарын тыыттан баран тохтуур. Н. Якутскай
   Саабынаан тэҥнэстэхпинэ эмдэй-сэмдэйбит. Аҕам ону көрө-көрө күлэн быарын тыытар буолара. Н. Лугинов
   Улахан (абааһы, үөдэн) тыыттын — сах сиэтин (салаатын) диэн курдук (көр сах II). Доҕоор, Клим, булду улахан тыыттын, буут биэрэ охсуохха. Суорун Омоллоон
   Чулуу тааһым буолабуола, Чобоорхойо сатаама, Тохтоон эрдин, Үөдэн тыыттын, Сойуолаһа барыма! Эллэй. Доҕор Миша, эр киһилии, Кытаанахтык саҥартыыр: «Арахсыбыт да — сырыттын, Ааттаама, абааһы тыыттын!» Р. Баҕатаайыскай
   ср. др.-тюрк. тит ‘разрывать, раздирать’, хак. тыт ‘теребить шерсть’, кирг. тыт ‘трепать, растрепать; теребить’

1. даҕ.
2. Киһи этигэр биллэр суостаах. ☉ Жаркий; теплый
   Сиридойдуну налыччы кууһар иһирик хараҥа итии түүнтэн эбитэ дуу, киһи санаата эмиэ сааскы түүҥҥүтээҕэр букатын атын. Далан
   Кыһыллаай Маня быыкаа итии ытыһын ыга туппахтаата. Л. Попов
   Сайыҥҥы итии салгыҥҥа үөһэ оҥоойу үөрэ кыыгыныы туойар. Күндэ. Курупааскы былыргы аата - хабыйахаан. Кини урут эмиэ итии дойдуга баран кыстыыра үһү. СТС.
   △ Киһи этин сиир суостаах. ☉ Горячий
   Кинилэр отууларыгар киирэн куруускалаах итии чэйи үрэн бурулатан кэбиһэ-кэбиһэ, оргууй иһэ олордулар. Н. Заболоцкай
   Бытыкаанап итии хобордооххо арыы кутан биэрэ олордо. В. Ойуурускай
   Сыылан окуопаҕа киирэн истэҕинэ буулдьа тиэрмэһи тобулу көппүт, итии миин Бычков үрдүгэр тохтубут. Т. Сметанин
3. Тымныыттан үчүгэйдик харыстыыр, ичигэс (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Хорошо защищающий от холода, теплый (об одежде)
   Халлаан тымныйбыт, итии үтүлүк кэтиэххин? Итии таҥас.  Аны билигин итии таҥаһынан, Дохсун дьыбарга тоҥмот гына, Куйахтаан биэриэх тустааххын Хорсун буойун саллааккын. Эллэй
   Манчаары аатынан пионерскай дружина бэйэтигэр улахан соругу ылыммыта: итии таҥаһы - үтүлүгү, бэргэһэни тигэн, оборуона пуондатыгар туттарарга, фронтовиктарга ыытарга. И. Федосеев
4. Сойо илик, сылааһа билигин да баар. ☉ Еще не остывший, теплый. Чэйбит билигин да итии эбит
   □ Бу куһу аны булуустуохха наада
   Тута уурар сатаммат. Итии куһу уурдахха сытыйан хаалар. Далан
5. Сибиэһэй, саҥа үөскээбит, дьарҕа буола илик (ымынах, баас туһунан). ☉ Находящийся на начальной стадии развития, свежий (о чесотке, сыпи, ране)
   Итии бааһы дьуотунан төгүрүччү сотоллор.  Итии ымынаҕы былыр киһи, соччо айгыстыбакка, тугунан барытынан эмтээн үтүөрдэрэ. Болот Боотур
6. көсп. Күүстээх истиҥ иэйиилээх. ☉ Проникнутый добрым чувством, теплый, сердечный
   Биир итии тылынан бу оҕо сүрэҕин ким биирдэ сылытан кинини үөрпүтэй? П. Ойуунускай
   Лааһарап үлэтэ үмүрүйэ охсон маҥнайгы борохуоттары үрдүк үөрүүнэн, итии эҕэрдэнэн көрсүспүтэ баар буолар. Амма Аччыгыйа
   Кинини [Кыһыл Аармыйаны] үлэһит норуот барыта итии тапталынан таптыыр, ийэ алгыһынан алгыыр. Суорун Омоллоон
7. аат суолт.
8. Туох эмэ (хол., күн уота, оһох) киһи этигэр биллэр суоһа. ☉ Жар, исходящий от какого-л. источника тепла
   Кутаа уот кытыытыгар олордоххо, уот өттүҥ итиинэн салаамахтыыр, улаҕа өттүҥ тымныынан хаарыйбахтыыр. Амма Аччыгыйа
   Оһох аттыгар итиигэ туран эбитэ дуу - сирэйэ кытарбыт, тыынара кылгаабыт. Софр. Данилов
   Дьахтар этэхаана оонньоон, эдэр киһи илиитин күүһүн, түөһүн итиитин билэн, моонньуттан кууһан ылла. Н. Павлов. Саха сирин килиимэтин тыйыс усулуобуйата итиини ордук тутумтуо матырыйааллары туһаныыга киэҥник киирэри эрэйэр. «Ленин с.»
9. көсп. Истиҥ иэйии (үксүн поэз.). ☉ Доброе, нежное чувство, испытываемое к кому-чему-л., чувство любви, сердечность
   Оҕо сааспыттан эн миигин, Доҕор туттаҥҥын таптыырыҥ, Онон сүрэҕим итиитин Күндү атаспар аныыбын! Эллэй
   Эмиийдиир ийэ эрэйиниэйиитин Эһиги билбэтэххит иһин - Этирик түөскүт минньигэһин Имэрийэр илиигит итиитин иҥээртим мин. П. Тобуруокап
   Бу бүгүн туттум илиини, Биир туох эрэ аптаах илиини... Эймэһийэр итиини кини кутта Этим сааһын устунан. С. Васильев
   ♦ Итии (итиитэ) киллэр - итии чэйдэ ис, итии аста аһаан, тоҥмуккун аһар. ☉ Пить или есть что-л. горячее с холода, с мороза (букв. горячее вводи)
   «Кинээстэр аҕа ууһун кырдьаҕастарын ыҥырталаа диэбиттэригэр сылдьабын», - диэтэ уонна итии киллэрэн баран, тахсан барда. Саха сэһ. II
   Кэл, оҕонньор, итиитэ киллэр. А. Софронов
   Ийэм эрэйдээх ахсынньы ый аамдаам тымныытыгар от тиэйэн, мас мастаан киирэн баран, итии да киллэриэх бокуой буолбакка хорон талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай. Итии хобордоох үрдүгэр олордор - элбэхтик саҥара, улаханнык мөҕө-үөҕэ көрсөр. ☉ Встречать кого-л. страшной руганью, браниться, склонять на все лады, критиковать со всех сторон (букв. сажать кого-л. на горячую сковороду)
   Мунньахха кэлбит дьон бары тимир-тамыр курдук көрөллөр, тыллара-өстөрө, итии хобордоох үрдүгэр олордон, сытыырхайбыта сүрдээх. П. Аввакумов
   ◊ Итии аһылык - бэлэмнэммитин кэннэ уталыппакка сылааһыгар аһанар аһылык. ☉ Горячее питание
   Онтон тахсан итии аһылык бэрээдэгинэн эт үөрэ сиэн, миин иһэн үлэһиттэр бэркэ көтөҕүлүннүлэр. М. Доҕордуурап
   Ылан барбыт харчыбар оҕолор итии аһылыктарыгар анаан иһит-хомуос, ас-үөл атыыластым. И. Находкин
   тюрк. иси, изик, исси