сыһ. Бөгдөйөн тахсар гына, өрө токуруччу. ☉ Немного согнув в дугу, присгорбив (напр., спину)
[Кырынаас] ол олороро көрүөххэ үчүгэйэ сүрдээх: көхсүн бөгдөччү туттубут, сымыыт курдук төгүрүйбүт, икки муҥур кулгаахтарын чөрөппүт. Н. Якутскай

дьүһ. туохт. Өрө токуруйан таҕыс, токуруччу бар (киһи-сүөһү көхсүн, арҕаһын этэргэ). ☉ Согнуться, сгорбиться, сильно ссутулиться
[Ийэм] баттаҕын дуома арбайбыт, көхсө бөгдьөйбүт, ис иһиттэн күүскэ өрүтэ тыыммахтаан ылла. Н. Заболоцкай. Тэҥн. бөгдөй

сыһ. Арҕаскын таһааран, төҥкөччү, токуруччу, кумуччу (тутун). ☉ Сгорбившись, съежившись
Бу ынах тоҥон дьөгдьөччү туттан турар. ПЭК СЯЯ
Тоҥноххуна дьөгдьөччү туттаҕын. Ити дьөгдьөччү, сагдаччы туттуу кырасыабай буолуо дуо? С. Васильев

даҕ.
1. Токуруччу барбыт, көнөтө суох. ☉ Кривой, скособоченный
[Ыналба:] Атырдьаҕым ханньаҕар баҕайы, хайдах баҕарар хайыһа сылдьар. П. Ойуунускай
2. Аҥаар өттүҥ диэки кынньары ☉ Кривой, скошенный, перекошенный. Ханньаҕар сирэй
□ Ханньаҕар оҕонньор оргууй туран кэллэ уонна дьону эргиччи көрбөхтөөн хойуоллаҥнаата. Амма Аччыгыйа

дьорой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Ол обургу урукку дьоролдьуйбута уурайан, киһи эрэ буоллар кута-сүрэ тостон, токуруччу туттан хаамар буолбут. Болот Боотур
Сүүрбэччэ-отучча сыллааҕыта, ама билигин эстибитин-быстыбытын, буорайбытын иһин, кини да дьоролдьуйан уола хаан эбитэ буолуо. И. Федосеев
Туруйа ыалдьыа диэххэ айылаах, атаҕын аргыый-аргыый уурталаан, хааман дьоролдьуйда. М. Попов

1. сыһ. Тордуох курдук, токуруччу. ☉ Крючком
   Эмээхсин сөмүйэтин тордуохтуу тутан баран, оҕо ырбаахытын хайа тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   [Силиһэ суох үүнээйи] тордуохтуу токуруйбут утахтарынан мастар лабааларыттан ыйанан турааччы. ДьДьДь
2. даҕ. суолт. Тордуох курдук токуруйбут. ☉ Загнутый, крючкообразный
   [Хохлатка] сибэккилэрэ араҕас өҥнөөхтөр, кылгас мүлтүгүр тордуохтуу чорбохтоохтор. МАА ССКОЭҮү

хатайдаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Халлаан иэнэ хара хааҥҥа Хатайдаммыт курдук буолла. У. Нуолур
Кини долгун катеры саба охсор тыаһын, уматыктаах буочукалар төттөрү-таары хатайданан лүҥкүнэһэллэрин истэр. «ХС»
Мээчик кэбэҕэстик хатайданар уонна ол тостубакка токуруччу тутуллар буоллаҕына — былыыктаах почва. КПЫ
Кучу сэбирдэҕин аһаҕас күн уотугар сытыара түһэн баран, бөлүөгүнэн сүмэһинэ ыгыллан тахсыар диэри хатайданар. ТКП ТДЭҮү

аат. Саха оонньуута: оонньооччулар аҥаардыы атахтарынан сурааһыҥҥа үктээн утарыта тураллар, уҥа илиилэрин ортоку тарбахтарынан токуруччу тутан, хардарыта ылсан тардыһаллар. Тарбаҕын төлөрүппүт эбэтэр сурааһыны туораабыт киһи кыайтарар. ☉ Якутская национальная игра: два игрока стоят на одной ноге друг против друга на определенном расстоянии от черты, проведенной между ними, и, сцепившись средними пальцами правой руки, пытаются перетянуть друг друга на свою сторону. Тот, кто отцепит палец или переступит черту первым, считается проигравшим. Күлүүстэһии — оҕолор сөбүлүүр оонньуулара

аат.
1. Туох эмэ үүккэ, хайаҕаска тугу эмэ (быаны, сабы о. д. а.) киллэрэн таһаарар эбии эрийиллэр синньигэс сап эбэтэр биэтилэ. ☉ Короткая надставка или петля, с помощью которой в какое-л. отверстие (напр., в игольное ушко) продевается что-л. (напр., основная нить)
Быарык түөрт төбөлөрө туймуу киирэр биирдии дьөлөҕөстөрдөөхтөр. ЧАИ СБМИ
Боробулуоха аҥаар төбөтүн кылгастык токуруччу тутан баран, ол төбөтүн боробулуоха уһун өттүнэн эрийэн туймуу оҥоруллар. ТСКБ
2. көсп. Туох эмэ үөскүүр төрдө; туох эмэ саҕаланар, холбоһор сирэ. ☉ Основа для возникновения, дальнейшего развития чего-л.; место, где берёт начало или соединяется что-л. с чем-л. [Киргиэлэй — Манчаарыга:] Биир тарбыйахтаах ынахта илдьэ бар
Сүөһүтэ суох киһи туймуу гын. МНН
Тоҕус уон тоҕус үрэх Доҕордоһор туймуутугар, Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох …… Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү... С. Васильев
3. көсп. Туох эмэ (тыл-өс, өй-санаа) түмүллүүтэ. ☉ Основная мысль, идея чего-л. [Хоһоонтон] Дууһаны долгутуох туох баарын, Туох туһун ааптарбыт туойарын, Дойҕоҕун туймуутун булбатым. Күннүк Уурастыырап
Сэрииттэн Ил үөскүүр. Тыгын Дархан ити олоҕун устатыгар өйдөөбүт өйүнсанаатын түмүллэр туймуута. «Чолбон»
М.М. Санников Саҥа Үрэххэ булбут мамона И.Д. Черскэй олоҕун тиһэх чааһыгар тиийэ саныыр санаатын туймуута, дьулуһар дьулуһуута буолбута. ГКН МҮАа
4. көсп. Туох эмэ (хол., олох) саамай быһаарыылаах кэмэ. ☉ Решающий момент в чём-л. (напр., в чьей-л. жизни)
Сомсоон бэйэтин олоҕун туймуутун өссө эдэр сылдьан тоҕус уон сааһынан быһан, быһааран кэбиспитэ. В. Титов
Эдэр поэттар үтүө хоһооннорун, бука, манна [куорат даамбатыгар] айдахтара, …… олох уустук туймуулара даҕаны манна сүөрүлүннэхтэрэ буолуо дии саныыбын мин... «ББ»
ср. сой. түҥгү ‘подвязка’

аат., итэҕ. Саха итэҕэлинэн киһи-сүөһү тыыннаах буолар ис туругун күүһэ уонна эйгэтэ. Кут уонна сүр холбоһуутун түмүгэр бу дойдуга тыынар тыыннаах олорор. Саха көрүүтүнэн киһиэхэ-сүөһүгэ, тыынар харамайга (үөнтэн-көйүүртэн ураты) кут-сүр баар, онтон окко-маска (үүнээйигэ) сүр эрэ баара биллэр. ☉ Психоэнергетическая сфера, совокупность всех трех составляющих единой души и жизненной силы
По представлениям якутов, она присуща всем живым организмам — человеку и животным (исключая пресмыкающихся и насекомых). Считается также, что растительный мир в основном имеет лишь сүр, т. е. жизненные силы. Сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай
Куоҕаһы, суору уонна туруйаны тутан баран куоттардахха, арыт киһи кутун-сүрүн илдьэ баран хаалар күтүрдэр диэн былыргылар этэллэр. Амма Аччыгыйа
[Ыччат] Эчи, ыллыыр ырыалара унаархайын, киһи кутун-сүрүн бигээтэҕин, сүрэҕи эрчимиртэҕин, санааны оонньоттоҕун! Суорун Омоллоон
♦ Кута-сүрэ долгуйда — олус айманна, тулуйбат, тэһийбэт буолла. ☉ Сильно волноваться, беспокоиться, не находить себе места
Уоттаах Дьөһөгөй Уһуйан түһэрбитэ …… Тойон иччиҥ, Кута-сүрэ долгуйан, Куойар-куттанар күнүгэр кэс тылгын-өскүн кэпсиир буолаар диэбитэ. П. Ойуунускай
Үрдүк тыам барахсан Үтүө сиэдэрэй симэҕэ үлтүрүйэн, …… Курулуу кууран Кулуҥ тыа буолбута куппун-сүрбүн долгуттаҕа үһү. С. Зверев. Кута-сүрэ көппүт — сотору өлөр буоллум диэн санаата түспүт, олоххо тардыһар кыаҕын сүтэрбит. ☉ Падать духом, в предчувствии смерти, терять интерес к жизни
Хаппытыан кута-сүрэ көтөн, ханна эрэ букатын ыраах, бэйэтэ да билбэт сиригэр баар буолбукка дылы. А. Сыромятникова. Кута-сүрэ тостубут — санаата олус түспүт, санньыйбыт. ☉ Быть в подавленном, угнетенном состоянии, расстраиваться
[Дьэргэ] кутасүрэ тостон, токуруччу туттан хаамар буолбут. Болот Боотур. Кокоринов кута-сүрэ тостон, сууттанааччы курдук туттан хомуньуустар иннилэригэр олорунан кэбистэ. А. Федоров. Кутасүрэ тохтообот — тэһийбэт, тэһииккиир, киһи тэһийбэт (сирэ, дьиэтэ). ☉ Душа не лежит у кого-л. к кому-чему-л.; душа не на месте у кого-л.
Бу дьиэҕэ тоҕо кутуҥ-сүрүҥ тохтообот буолла? А. Софронов
Урукку Дьаакыбылаптаах өтөхтөрө буолбатах. Урут хайдах эрэ киһи кута-сүрэ тохтообот буолара. Н. Якутскай. Кутун-сүрун хамнат — кими эмэ улаханнык куттаа, соһут. ☉ Сильно напугать кого-л.. Кутун-сүрүн хамнаттым быһыылаах. Кутун-сүрүн үргүт — кутун үргүт диэн курдук (көр кут II). ☉ Кутун-сүрүн үргүттүм. ПЭК СЯЯ