даҕ.
1. Олох туга да ыалдьыбат чөл туруктаах (киһи). ☉ Обладающий очень крепким здоровьем, совершенно здоровый (человек)
Бары доп-доруобай сылдьыахха, таптыыр-талаһар идэлэрбитин баһылыахха... У. Нуолур
2. көсп. Бөҕө-таҕа көрүҥнээх, күүстээх-уохтаах. ☉ Сильный, крепкого сложения
Доп-доруобай кырдьа барбыт дьахтар, тоҕу илгистэн кэлэн түннүгү да көрдөрөр бокуойдаабата. П. Чуукаар
Доп-доруобай тырахтарыыс икки толору куҥнаах харыларын сыттанан, умса түһэн утуйан хаһыҥырыыр. Р. Кулаковскай

тыаһы үт. туохт. Тэтимнээхтик, кэмиттэн кэмигэр күүһүрэн ылар «кыбыр-кыбыр» диэҥҥэ маарынныыр тыаһы таһаар (үксүн кыптыыйынан кырыйар тыас туһунан). ☉ Производить повторяющийся ритмичный звук, похожий на скрежет (о ножницах)
Ынахтарын ыан иһэн, …… Кыптыый тыаһа кыбырҕаан Иһиллээтин, өмүрэн Үүтүн тоҕу түһэрбит. М. Ефимов

тоҕу диэнтэн күүһүр
ф. Сотору буолаат, сир ньириһийэр тоҕута тэбиитэ, буомбалааһына буолла. Т. Сметанин
[Эһэ] уҥа илин атаҕынан тоҥ дулҕаны тоҕута хаһыйталаан кэннигэр эһитэлиир. Л. Попов
Лөгөнтөй бардьыгынаан тоҕута барбытыгар эмээхсин таһырдьа дьөгдьөрүс гынан хаалбыт. Р. Кулаковскай
ср. тюрк. тоҕы ‘ударить’

чоҥолох диэн курдук
Илин өттүнэн бэрт чугас ньирээйи титириктэрдээх, имигэс иирэ талахтардаах, аҕыйах иинэҕэс хатыҥнардаах, чоҥоох-чоҥоох көлүччэлэрдээх. Кэпсээннэр
[Күөллэр] Оччугуй элгээннэр, чоҥоох көлүччэлэр, Оһор үрэхтэр, уолар үрүйэлэр Ууларын барытын суос-соҕотоҕун Тоҕу тардынан, супту оборон, Томтойо туолла, күлтэһэ үллэ Сыталларын курдук сыталлар эбит! «ХС»

I
аат., кэпс.
1. Сүөһү, дьиэ сүөһүтэ. ☉ Скот, домашнее животное
[Күөх Көппө:] Сатана сылгылара бу манан эмиэ тоҕу көтөн кээстэр эбит дии... Дьэ үчүгэй да илиэһэй көлөттөрө буолаллар эбит. Суорун Омоллоон
Холкуос ыанньык көлөттөрө Холуннарын, хоодуоттарын! Ф. Софронов
— Көлөттөр [табалар] хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэхтэрэй? — диир Имтеургин. Тэки Одулок (тылб.)
2. үөхс. Сүөһү курдук киһи диэн үөҕэн этии. ☉ Грубый, подлый человек, скотина
Туолбуттарын уйбакка, Өрө көрбүт көлөттөртөн Дьон кыһыйан, үөхсэ-үөхсэ, Өтөх хаҥас өттүнэн …… Чуучурҕаһан аастылар. Күннүк Уурастыырап
II
аат., эргэр. Муоҕунан бүрүллүбүт уулаах кыра синньигэс сир. ☉ Небольшое узкое место, покрытое водой и мхом.

1. аат.
2. Булду эбэтэр өстөөҕү кэлэр суолугар ытаары эрдэттэн оҥостон тоһуйуу, кэтэһии. ☉ Засада
   Тоһуурга иҥнэ биэрэн, туора ыстаннардылар. Амма Аччыгыйа
   Николай Николаевиһы, үгэһинэн, тоһуурга туруорбуттар. С. Тарасов
   Өрүс туорааһыныгар тоһуур оҥороллоро уонна сүүһүнэн кыыл табаны сиһиктииллэрэ. И. Данилов
   △ Муҥха ийэтин балык күрэтиллэр сиригэр туруоруу. ☉ Установление мотни невода в том месте, куда загоняют рыбу. Муҥхаһыттар күөл арҕаа баһыгар тоһуур оҥордулар
3. эргэр. Кийиити, түҥүрү-ходоҕойу, кийиити кытта айаннаан кэлбит дьону көрсөр сир. ☉ Место встречи невестки, её поезда, свахи
   [Мойуос кинээс] Түөрт уон түһүмэх сэргэтигэр Түҥүр-ходоҕой тоһууругар Оруолдьут дьоннору туруорда. Саха нар. той. IV
4. даҕ. суолт. Тугу эмэ бултаары тоһуйа иитиллэр (хапкаан, айа). ☉ Установленный с целью охоты на кого-л. (капкан, самострел)
   Хас иннигин быһыттыыр Томтор, хайа — Хааны аҕаан быһаттыыр Тоһуур айа. А. Абаҕыыныскай
   Оҕонньор, тоҕус уон тоһуур тэриллээх буолан, хабдьылары бултаһар эбит. Эвен фольк. Булчут хапкааны …… курупааскы түүтүнэн табыгынатан бүрүйдэ. Ити аата тоһуур хапкаан иитилиннэ. А. Кривошапкин (тылб.)
   △ Тоһуйарга, хаххаланарга аналлаах (куйах). ☉ Предназначенный для защиты (о воинском щите)
   [Анньыһар Боотур:] Тойонуом, уоскуй, Эн тоһуур куйахтарыҥ, Охсор батастарыҥ аттыгар баар буолбаппыан? И. Гоголев
   ср. алт. тоҕу ‘караул, охрана’, алт. тоҕу ‘перехватывание по пути, задержание’

туохт.
1. Туохтан эмэ улаханнык эрэйдэн, кыһалҕалан; санааҕа-онооҕо ыллар. ☉ Мучиться, страдать от чего-л.; печалиться, горевать
Кыһыныгар эмээхсин биир сөмүйэтэ «көрөр» ыарыы буолан, олус муҥнанан баран, саҥардыы арыый буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
Ньургуһун туран иһэн кыаммакка охтон түспүтэ. Ытыы-ытыы ат буолан, дьиэтин диэки сыылаҥхайдаан муҥнаммыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Оо, Даайыһым, оҕом», — диэт, Си лип эрэйдээх уоһун көбүөхтэтэн ытаан муҥнаммыта. «ХС»
2. Сыраҕын-сылбаҕын ууран тугу эмэ гын. ☉ Стараться делать что-л., трудиться изо всех сил
Уйбааскы отоннуу сылдьан, атын оҕолорго киһиргээн охтубута буолан баран, Арамаан муҥнаммыт отонун тоҕу тэбэн кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Дыбдык оҕонньор кыһалҕалаах олоҕун арахсыбат аргыһын салааскаҕа соһон муҥнанна. И. Гоголев
Бал тым ол кытаанах кэмҥэ хайдах курдук үлэлээн муҥнанарын мин хаһан да умнуом суоҕа. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт.
1. Ууну уокка ууран кыынньар. ☉ Доводить до кипения, кипятить
Суоҕу-баары бэрийэн Солоҕунан оргутан, Сууйан-тараан, абырахтаан, Суорҕан, тэллэх оҥорбута. Күннүк Уурастыырап
Туустаах ууну улахан варницаларга оргутан маҥнайгы суортаах элбэх тууһу ылаллар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Кими эмэ күүскэ өрүкүт, күүрт. ☉ Доводить кого-л. до высокой степени возбуждения, напряжения
Бу гынан баран, дьахтарга сымнаҕас, сылаас тылы этэн сүрэҕи өрүкүппэт, хааны оргуппат тоҥ киһи. П. Аввакумов
Кини арыт түрдэс гынар, Кини арыт тэнис гынар Хааһа, хааммын оргута, Хайаан миигин долгутар? Р. Баҕатаайыскай
3. көсп. Буору-сыыһы, быылы өрүкүт, өрө бурҕат. ☉ Поднимать клубами (пыль)
Оптуобус сүүрэр. Олус Үчүгэй, дьикти айан! Сүүрэр тимир страус Аас тураҥы оргутан. И. Гоголев
[Атыыр оҕус] Оттон тоҕу айаатаан Ойуур тыаны доргутар, Модьу муоһун буруустаан Буору өрө оргутар. Р. Баҕатаайыскай

1. аат.
2. Былыр хаһаактар сэриилэригэр уонна өрөбөлүүссүйэ иннинэ хаһаактар уобаластарыгар байыаннай дуоһунас. ☉ Атаман
   Эҥсиэли дьоно ити курдук олордохторуна, киис тириитинэн төлөнөр бастакы дьаһааҕы атамаан Иван Галкин түһэрэн соһуппут. БИГ ӨҮөС
   Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон хаһаага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. АС НИСК
   Станичнай атамааҥҥа үҥүөм! Түрмэҕэ сытытыам! М. Шолохов (тылб.)
   [Тойоттор] атамаан Красильников тэлэгирээмэтин илииттэн-илиигэ түһэрэ сылдьан аахтылар. П. Филиппов
   Чита үрдүнээҕи таас хайаҕа Семенов атамаан бүлүмүөтэ кини буутун тоҕу хадьарыйбыта. Амма Аччыгыйа
3. Баһылык, салайааччы. ☉ Главарь, предводитель
   Чукчалар атамааннара эргэ тахса илик эдэр, хоһуун кыыс эбит. Саха фольк. «Ээй! Истэҕин дуо? Өссаас аҕыйах эрдэҕинэ хата бэрин!..» — диэн Быыпсай оҕото, бандьыыт атамаана, үөгүлүү турбута. П. Ойуунускай
   «Ити көрсүбүт киһибит — Уһун Баһылай бандьыыт атамаана, маннааҕы кулаактар саамай тумулук туттубут киһилэрэ», — диэн Тихон аргыый кэпсээн барда. А. Бэрияк
   △ Тугунан эмэ уһулуччу чорбойор, бастыҥ кэккэҕэ сылдьар киһи. ☉ Человек, резко выделяющийся среди остальных каким-л. качеством (напр., особой активностью, храбростью)
   Дьэ, мин даҕаны абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Аҕыс ааттаах баһа Аргыстаһан айаннаан тахсар Ардай тиистээх атамаана Хардаҥ эһэ часкыйар. Нор. ырыаһ.
4. даҕ. суолт., кэпс. Туохха эмэ чулуу, кимнээҕэр да ордук. ☉ Сильнейший в чем-л., выделяющийся среди всех. Кини үөрэҕэр атамаан киһи
   □ Атаспар, эйиэхэ аны дьэ, Ааттаммыт атамаан сааһыттар Анааннар көтөрдүүр сирдэрин Аҕыйах тылынан мин кэпсиим. Күннүк Уурастыырап

I
туохт. Биир тэҥник кэккэлээн тур, көһүн. ☉ Стоять ровными рядами
[Кыһыл буойуттар] атахтара бары тэҥҥэ үктээн синньигэстик кэккэлэччи кырылаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Таатта үрэх куула хайалара улуу куйаары кытта ыпсыыласпыттыы, биир тэҥҥэ кырылаан көстөллөр. М. Доҕордуурап
Көр эрэ, дьиэлэрбитин — Кырылаан аххан тураллар. С. Дадаскинов
Остуолларга аһыыр иһиттэр кырылаабыттар. И. Федосеев
Көҕөммүт уйата эмиэ сиргэ баар эбит, уонча сымыыт кырылаан сытар. «Чолбон»
Кэрэ оҥоһуулаах улахан ыскаапка дьиэлээх киһи суруйбут кинигэлэрэ уон араас тылынан тахсыбыттара кырылаан тураллар. «ХС»
II
тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник уһун соҕустук тыаһаа (хол., төлөпүөн, чуораан). ☉ Издавать ровный продолжительный звон (напр., о телефоне, колокольчике)
Чуораан тыаһа кырылаата, Чуордук, сытыытык чугдаарда. С. Васильев
Төлөпүөн өрө кырылаата. С. Никифоров
Остуолга турар төлөпүөн кырылыы тыаһаан Ньукулай Ньукулаайабыһы тохтотон кэбистэ. «Чолбон»
2. Кырылас тыаһы таһаар (хол., убаҕаһы, бытархайы кутарга). ☉ Звонко журчать (напр., о переливаемой из сосуда в сосуд жидкости, о волнах, рассекаемых корпусом лодки)
Кыынньа буспут ымдааммыт кытыйаҕа кырылаата. С. Васильев
Кырылыыр, ыллыыр балкыыр. Таллан Бүрэ
Уу урсуна эрилийэр, дьиримниир, тымныы уу тыы ойоҕоһугар кырылыыр. С. Тумат
3. Өстүөкүлэ үлтүрүйэрин курдук тыаһы таһаар. ☉ Издавать звук, подобный звуку бьющегося стекла
Алҕаска илиитин таһынан остуолга турар ыстакаанын муостаҕа тоҕу хаһыйбыта үлтүрүйэн кырылыы түстэ. А. Федоров. Түннүктэр таастара кырылаатылар. И. Сосин
♦ Көхсүн хаана кырылыы түстэ — улаханнык кыыһырда, уордайда. ☉ Разгневаться, разъяриться, рассвирепеть
Бухатыыр киһи кыыһырыыта сүрдээх эбит. Улуу үрэх сүүрүгүн курдук көхсүн хаана кырылыы түстэ. ПЭК ОНЛЯ I
Өсөһөн, күрэс былдьаһан, быа тардыһар киһиҥ мин дуо? — диэн көхсүн хаана кырылыы түстэ. Ф. Постников