оһуо-оһуо оһуохай традиционный запев-импровизация в танце осохай (см. оһуохай ).

м. абыычай, үгэс, куолу; старинный обычай былыргы абыычай; традиционный обычай үгэс буолбут абыычай.

1. аат. Эбээннэр үгэс буолбут үҥкүүлэрэ (тылы таһаарааччыны үтүктэ-үтүктэ ыстаҥалаан тула эргийэллэр). ☉ Традиционный хороводный танец эвенов, сопровождаемый песней (участники, повторяя слова запевалы, двигаются по кругу, постепенно ускоряя темп)
   Сахалыы оһуохай дуорайар, Эбээн һээдьэтэ эйээрэр. Эллэй
   Эбээннэргэ һээдьэ үс суол араастаах. «ХС»
   Дьоллоох дьон сахалыы оһуохайдара, эбээннии һээдьэлэрэ хойукка диэри дуораһыйда. «Кыым»
2. саҥа алл. суолт. Эбээннэр үгэс буолбут (традиционнай) үҥкүүлэрин ырыатын саҕалыыр, хатыланар дэгэт тыл. ☉ Слово-зачин песни, сопровождающей традиционный хороводный танец эвенов
   Күн тахсыыта киэҥ хонууга Сибэккибит дьэрэкээнэ Мустубутун ол саната Һээдьэ ойор, һээдьэ, һээдьэ. КАВ ХНК

даҕ. Уруккуттан олохтоммут, ылыныллыбыт, анал, болдьох. ☉ Традиционный, общепринятый, условный
Мин били география кинигэтин усулуобунай ойуутун өйдөөн кэлбитим. Эрчимэн
Дьиҥнээх тарыыбынан олохтоммут хамнаһы ити кээписиэҥҥэ төгүллээн усулуобунай хамнаһы таһаарыллар. ДВР ЭНьТ
Саха тылын орфографиятын үһүс кылааска үөрэтэргэ фонетическай, морфологическай уонна усулуобунай бириинсиптэр таарыллаллар. АВМ ҮКТТҮө

аат. Төгүрүччү туран тылы таһаарааччыны үтүктэн ыллыы-ыллыы, күнү батыһа хааман толоруллар саха национальнай үҥкүүтэ. ☉ Якутский национальный круговой танец, сопровождаемый хоровым пением — импровизацией участников (при этом все участники танца, взявшись за руки, вращаются по ходу солнца). Оһуохай түһүлгэтэ
□ Сайсары үрдүнэн сатарыыр оһуохай, Иһиллэр итиннэ Манчаары куолаһа
Эһиэхэй, оһуохай! Т. Сметанин
◊ Оһуохайдыыр оһуохай — оһуохайы таһаарааччы үгэс буолбут тыллара. ☉ Традиционный припев в танце осуохай
Эһиэкэйдиир эһиэкэй, Оһуохайдыыр оһуохай!.. Эһэ-эбэ саҕаттан Дьөһөгөйтөн төлкөлөөх Тоҕус улаан атыырбын Туналҕаннаах ньуурдаргар Куудьуйаммын куппутум. С. Зверев
Оһуохайдыыр оһуохай, Эһиэкэйдиир эһиэкэй! Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу-дьаҕыл дойдуга Туллук үөрүн кэриэтэ Тоҕуоруһан үөскээбит. Нор. ырыаһ.
◊ Оһуохай таһаарааччы — оһуохай тылын этээччи. ☉ Запевала осуохая. Ааттаах оһуохай таһаарааччы

оһуохай диэн курдук
Паарка ыллаан эрдэҕэ Маннык намыын киэһэҕэ, Эдэр ыччат биэрэккэ Эһиэкэйин эттэҕэ. С. Данилов
Сахалар мустаннар Эһиэкэй этэллэр. Ол ырыа долгуннаах Куолаһа эҥээттэр. Күннүк Уурастыырап
[Элиэнэ өрүс] Эн хочоҥ, кытылыҥ, таас дьааҥыҥ Чэлгийэр кэмигэр тиийэрбит, Оччоҕо күөх кырыс кырдалгар Эһиэкэй этээри түмсэрбит. Эллэй
◊ Эһиэ-эһиэ эһиэкэй — оһуохайдьыт оһуохай тылларын саҕалыырыгар туттуллар үгэс буолбут олук тыл. ☉ Традиционный формульный зачин хорового пения, сопровождающего якутский национальный круговой танец осуохай (оһуохай)
[Сайсары ыллыыр. Дьон үтүктэллэр:] Оһуо-оһуо оһуохай! Эһиэ-эһиэ эһиэкэй! Суорун Омоллоон
[Хабырыыс тэмтэрийэ-тэмтэрийэ үҥкүүлүүр:] Эһиэ-эһиэ эһиэкэй! Күндэ

аат., эргэр. Тирииттэн оҥоһуллар култаҕар түгэхтээх кымыс иһитэ. ☉ В старину: большой кожаный мех (сосуд) с широким основанием, узким горлом, служивший для закваски и хранения кумыса
Көҕүс кэҥэтэр Көйөрбө кымыһын Көҕүөр иһит муҥунан кутуталаата. С. Зверев
Көмүс айахтаах Көҕүөр иһит аайы Көйүү кымыс көөнньөрүлүннэ. С. Васильев
◊ Көҕүөр ойуу — улахан төгүрүк оһуордар. ☉ Крупные узоры округлой формы
Тойон кыыл Көхсүгэр көҕүөр ойуулаах, Санныгар сарбынньах ойуулаах, Кутуу көмүс куорсуннаах, Тардыы көмүс табыталлаах. Саха нар. ыр. I. Көҕүөр симиир — көҕүөр арааһа (сири иһиттэн кыра буолар). ☉ Разновидность кожаного меха (сосуда) для приготовления кумыса (меньше, чем сири иһит)
Көҕүөр симииргэ Хайарҕастаах хамнатарынан хамнатан Сөҥ сүөгэй аннын уутунан …… Ала ынах араҕас арыытынан Амтанын тупсарбыта. Саха нар. ыр. II. Көҕүөр симэх — көҕүөр иһиккэ маарынныыр саха национальнай оһуора (сон эҥээригэр, тэллэҕэр, чаппараахха ордук үгүстүк тут-лар). ☉ Якутский традиционный лирообразный орнамент, широко применяемый при декорировании нарядных изделий: одежды, праздничных атрибутов конского убранства (обычно вышивается серебряными нитками или серебряными штампованными бляшками). Таһыар (тойон) көҕүөр — көҕүөр улахан көрүҥэ. ☉ Большой кумысный мех (сосуд)
Икки таһыар көҕүөр саҕа балым-салым эмиийдээх. ПЭК ОНЛЯ III
Тоҕус томторҕолоох Тойон көҕүөрү ыйыыр Ат бастаах араҥас маһы астарда. Саха нар. той. IV
ср. бур. хүхүр ‘мех (сосуд)’

1. аат.
2. Албыннаһар өҥө, албыннаһыы. ☉ Обман, хитрость
   — Туох ньымаата кэлиэй. Билэр киһигэр үтүөнү оҥордоҕуҥ дии. Болот Боотур
   Баабылап Өлөксөөс сытар балааккатыгар киирэр. Кини үтүө санаалаах киирбэтэҕэ, ханнык эрэ албынынан, ньымаатынан Өлөксөөһү өлөрөр баҕалааҕа. Н. Якутскай
   Дьиэлээх Уйбаанчык кэпсээнинэн, билиҥҥи тойотторго биэрэр «ньымаат» сиэр быһыытынан дьоҕус үһү. П. Филиппов
3. түөлбэ. Бултаабыт бултан бэрсии. ☉ Дар, подарок охотника из своей добычи (традиционный обычай северных народов)
   «Тороппуун, эйиэхэ Дьэргэ кэһиитин икки кыыл этин ньымаат ыыппыт», — Ньургучаан киирэн эттэ. Болот Боотур
   Кэргэним ыарахан буолан, дьонтон ньымаат (булду босхо биэрии) ылан иитиллэн, …… дьиэ бөҕө буолан сытыахпын баҕарбатаҕым. Н. Абыйчанин
   Ньымаат — булт бастыҥа, балык үтүөтэ, түүлээх талыыта буолар. П. Филиппов
4. эргэр. Уол бэйэтин эбэтэр дьонун аатыттан кыыстаах ыалга кэлэн уолга кэргэн кэпсэтэр киһи; суорумньу. ☉ Сват, сваха
   Инники балтыһах остуолга Олордо кийиит күтүөттүүн, Аттыларыгар — ийэ, аҕа, Түҥүр, ходоҕой бүүсбүттүүн. Оттон ол остуол чугаһыгар Дуруускаһыт, сыбаат, ньымаат Бары орун оннуларыгар Олорбуттар эрээтэрээт. И. Эртюков
   «Мин кинитэ [Татыйыга] суох сатаан киһи буолуо суохпун. Аҕам, баран кэпсэппэккин ээ. Эбэтэр ньымаатта ыыт», — диэн Табыйык аҕатыттан ис-иһиттэн иэйэн көрдөстө. «Чолбон»
5. даҕ. суолт. Албын, угаайылаах (хол., кэпсэтиигэ). ☉ Обманчивый, хитрый (напр., голос, речь)
   «Атаарыы малааһынын өссө ылыаҕыҥ дуу?» — диэн Түү Сирэй ньымаат куолаһынан этии киллэрбитэ. Р. Баҕатаайыскай
   Даарыйа ыалдьытымсах, бэрт сайаҕас, кэпсэтинньэҥ, ньымаат тыллаах, аһыныгас майгылаах киһи. «ХС»
   Мэлдьи иһиллии сылдьар, ньымаат куоластаах …… иезуит, адьас кыараҕас да быыһы-хайаҕаһы булан, эриэн кыыллыы ньылбырыйан киирэрин сатыыра. АЕВ ОҮИ
   ср. др.-тюрк. нимат ‘милость, благодеяния, дары; блага мирские, удовольствия жизни, блаженство’, эвенк. нимаат ‘доля, пай (дарственный от охоты, промысла, обычно половина шкуры убитого зверя); кушанье; пай охотника (при дележе убитого зверя)’

аат.
1. Саха сайыны көрсөр үгэс буолбут национальнай бырааһынньыга: аһыллыытыгар алгыс, кымыс иһиитин сиэрэ-туома, күн устата күүһү-уоҕу холоһон күрэс былдьаһыы, норуот уусуран айымньытын ырыанан-тойугунан толорууга, ат сүүрдүүтүгэр, саха оонньуутугар күрэхтэһии ыытыллар. ☉ Традиционный якутский национальный праздник, включающий в себя церемонию кумысопития, благопожелания алгысчыта (алгысчыт) (знатока, мастерски исполняющего обряд), круговой танец осуохай (оһуохай), состязания в силе и ловкости, конные скачки, национальные игры, ысыах. Ыһыаҕы тэрийии сиэрэ-туома саха норуотун историческай сайдыытын кытта тэҥҥэ уларыйан испит. Саха сэһ
1977
Хабыыча ыһыахтарга оонньуон, күрэс былдьаһыан олус баҕарара. ИСА
Мин оҕо эрдэхпинэ дьон ыһыах саҕана туос хастыырын өйдүүбүн. ГПП ТО
Ол тэҥэ урууга, ыһыахха ааттаах сүүрүк аттар бааллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. көсп., кэпс. Көр-нар, ырыа-тойук. ☉ Веселье, игры-песни
Тукаам, эдэр сааһыҥ күрэнэ илигинэ кини кэрэ ыһыаҕар көрүлээн-нарылаан хаал. И. Гоголев
Үөһэ баһаам элбэх күөрэгэйдэр бииртэн биир солбуйсаннар, ырыа ыһыаҕын тардаллар. В. Иванов
♦ Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) — ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) диэн курдук (көр ый-күн)
Мэник Мэнигийээн курдук, эн ону көрүөх бэтэрээ өттүгэр күн-ый ыһыаҕа оҥоруоҕуҥ. Оо ТС. Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа көр олох I. Оҕо аймахха, биллэн турар, Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа буолар буоллаҕа дии. КАА АСС
Ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый-күн. Эһэ быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
Били хаарыаннаах күндү кэһиитин эһэ ый-күн ыһыаҕа оҥорон барбыт. «ХС»
Эһэни өлөрдүлэр даҕаны, этин-сиинин бүттүүнүн ый-күн ыһыаҕа, көтөр-сүүрэр аһылыга оҥоруохтаахтар. В. Санги (тылб.)
Ыт-кус ыһыаҕа буол көр ыт-кус. «Ыт-кус ыһыаҕа буолуон кэриэтэ, аһааҕырбыт биэбитин быйыл туттарбыт дуу?» — диэтэ аҕалара. Күрүлгэн
Ыт-кус ыһыаҕа оҥор көр ыт-кус. Судаарыстыба үбүн-аһын ыткус ыһыаҕа оҥорботтор ини. «ХС»
◊ Дьөһөгөй ыһыаҕа — былыргы саха итэҕэлигэр олоҕуран, Дьөһөгөй айыыга анаан ыытыллар ыһыах. ☉ По преданию якутов: ысыах, посвящённый божеству Дьөһөгөй — создателю и покровителю конного скота
Былыр сахалар дьөһөгөй ыһыаҕа диэни тэрийэллэрэ. Күрүлгэн
Кулун кымыһа (ыһыаҕа) көр кулун. Саас дьөһөгөй оҕотун — сылгыны уруйдаан кулун ыһыаҕа диэни ыһаллара. ЗФМ ЮИЯ. Кыыс ыһыаҕа — сулумах эр дьоҥҥо эргэ тахсар саастаах кыргыттары, дьахталлары суорумньулуур сыаллаах-соруктаах ыһыах. ☉ Ысыах, посвящённый сватовству незамужних девушек, женщин
Ыаллыы нэһилиэккэ кыыс ыһыаҕа диэн сонун ыһыах тэриллэр. И. Гоголев
Тунах (тунал) ыһыах — тунах 1 1 диэн курдук. Чоочо туран, улахан тунах ыһыах оҥорор, дьон бөҕө кэмэ суох мусталлар. Саха сэһ. II
Бытыайаны бу сайын күөх тунах ыһыаҕар таба көрөн, кэргэн кэпсэтэр санаалаах кэлбитэ. Далан
[Үчүгэй Үөдүйээн:] Үрүҥ илгэни оҥорор, тунал ыһыаҕы туругурдар уйгу-быйаҥ иччитэ буол! ҮҮА. Туҥуй ыһыах көр туҥуй. Сыл ахсын дьоннорун-сэргэлэрин мунньан туҥуй ыһыах ыыталлар. Таҥара ыһыа- ҕа — дьөһөгөй ыһыаҕа диэн курдук. Таҥара ыһыаҕа — сылгы төрөөбүт, отмас көҕөрбүт кэмигэр айыы ойууна алгысчыттаах үөрүүлээх ыһыах. Саха сэһ
1977
Ый-хай ыһыаҕын түһэр — ый-хай (һуу-һаа) бөҕөнү түһэр диэн курдук (көр түһэр). Саҥа киһи тииҥ саҕа бэйэтэ икки сутуругун болточчу туттан, ытаан ый-хай ыһыаҕын түһэрдэ. Айталын
Ыһыах ойууна — айыы ойууна диэн курдук (көр айыы I). Сэбиэскэй тыыҥҥа иитиллибит буоламмыт, ыһыах ойууна диэни эмиэ билиммэппит. «ХС». Ыһыах сэргэтэ этногр. — ыһыахха эрэ анаан туруоруллар сэргэ. ☉ Коновязь, предназначенная только для ысыаха
Үксүн тэлгэһэ сэргэтэ, итэҕэл, ыһыах сэргэлэрэ диэҥҥэ арахсаллар. ПАИ СМС. Ыһыах ыйа түөлбэ. — бэс ыйа. ☉ Июнь. Ыһыах ыйыгар айылҕа тупсан силигилиир. Ыһыах ымыйа эргэр. — көнө тутаахтаах, атаҕа суох, чорооҥҥо маарынныыр хороҕор мас иһит (быһа холоон, биэдэрэ аҥарыгар биитэр түөрт гыммыттан үһүгэр тэҥ кээмэйдээх). ☉ Деревянный жбан с прямой ручкой и без ножки ёмкостью в три четверти или в половину ведра
Ыһыах ымыйаны уонна чороону хатыҥтан оҥороллор. «ХС». Ыһыах ыс — ыһыахта тэрийэн ыыт. ☉ Устраивать, проводить ысыах
Ыраах-чугас сиртэн Ыҥырсан, угуйсан Ыһыах ыһан эрэллэр. С. Дадаскинов
Сыл аайы Мас Өнүкүй ойууну кыырдан ыһыах ыһар идэлээх этилэр. «Чолбон»
Саха киһитэ былыр-былыргыттан Дьөһөгөйтөн куруук көрдөһө-ааттаһа, кинини алгыы сылдьара, ыһыах ыһара. КДьА. Ыһыах ыһааччы — ыһыах тэрийэн ыытар киһи. ☉ Организатор, инициатор ысыаха. Ыһыах ыһааччы эрдэттэн сылгытын тутан, биэлэрин ыан, күрүөҕэ-хаһааҕа кулуннары сэлэлээн, биэ үүтүнэн кымыс мунньан, сүөһү өлөрөн бар дьонун күндүлүүр, аһатар. БСИ ЛНКИСО-
1938. Эбир ыһыах эргэр. — урут сахаларга: саас ыытыллар орто кээмэйдээх ыһыах. ☉ В старину у якутов: ысыах среднего масштаба, проводимый весной
Туҥуй ыһыаҕы торолутар, Дэлэй ыһыаҕы тэнитэр, Эбир ыһыаҕы элбэтэр Эҕэрдэлээх күннэригэр Ырыаларын ыллыктаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрүттэрбит төлкөтө, Өбүгэбит үгэһэ, Былыргыттан быстыбат, Эргэ дьылтан эстибэт Эбир ыһыах ыһылынна. С. Зверев
ср. др.-тюрк. сачыҕ сач ‘совершать жертвенное окропление’, сач ‘рассыпать, разбрызгивать’

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай