обычай, традиция; былыргы абыычай старинный обычай; ср. үгэс .

1) традиция; обычай; үгэс буолбут (это) стало традицией; өбүгэлэр үгэстэрэ обычай предков; 2) привычка, обыкновение; үгэс курдук модальное словосочет. как обычно; үгэс курдук, бүгүн эмиэ эрдэ турдулар как обычно они и сегодня встали рано; ср. абыычай.

1) делать традицией, обычаем; сүөсүһүт күнүн бэлиэтиир үгэстэннибит у нас стало традицией отмечать день животновода; 2) делать что-л. привычкой, обыкновением; зарядканан дьарыктанар үгэстэммит он регулярно занимается зарядкой.

I
аат., кэпс. Туох эмэ буолуутун быһыыта-майгыта, олоҕурбут үгэс, үөрүйэх. ☉ Традиция, обычай
Урукку куолуну уларытан, Уйгулаах олоҕу Оҥостуоҕуҥ диэн …… Тойот дьону Туоратан кэбистилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. п.-монг. хаули ‘закон, обычай, власть’
II
аат., кэпс. Тугу эмэ оннук буолуохтаах диэн тылынан быһааран саҥарыы, үөрэтии, өйдөтүү. ☉ Рассуждение о должном; наставление
Кини үтүөтүн-өҥөтүн кыһыл тыла, кураанах куолута мэҥиэстибит. С. Федотов

сыһ. Сиилиир курдук, сиилиир быһыынан. ☉ Неодобрительно, осуждающе, с презрением
Үөрэбин — киһи үөрбэтиттэн, Элбэх санаам туолбатаҕыттан, Силигэ сиппит билэр киһим Сиилиирдии туттарыттан. Н. Харлампьева
«Билэн, билэн», — Артур, төбөтүн кыҥначчы туттан, хайдах эрэ сиилиирдии хараҕын кырыытынан көрөн, сыыбырҕаан саҥарда. В. Протодьяконов
Кини [Неустроев] саҥа, сэбиэскэй да олох сорох түгэннэрин сиилиирдии, кириитикэлиирдии ойуулааһына үгэс (традиция) күүһүттэн төрүттээх буолуон сөп. СГС СЛКСБ

происходивший во время чего-л., в какое-л. время; өбүгэ саҕанааҕы үгэстэр прадедовские традиции.

с. 1. чугуйуу; отступление противника өстөөх чугуйуута; 2. (нарушение) туорааһын, кэһии; отступление от установившейся традиции олохсуйбут үгэстэн туорааһын; 3. лит. туорааһын, кыбытык.

1) имеющий традицию, обычай; с... традицией; с... обычаем; бу оскуола үгүс үчүгэй үгэстэрдээх эта школа имеет много хороших традиций; 2) имеющий какую-л. привычку, какое-л. обыкновение; эппитин кубулуппат үгэстээх он имеет привычку не изменять сказанному.

сов. и несов. 1. что (получить в наследство; унаследовать) нэһилиэстибэтэ ыл; утумнаа; наследовать лучшие традиции үчүгэй үгэстэри утумнаа; 2. кому (иметь право на престол) нэһилиэнньик буол.

аат.
1. Былыр-былыргыттан, бэрт өртөн олохсуйан, үөрүйэх буолан хаалбыт быһыы-майгы. ☉ Традиция, обычай
Сайыҥҥы уйгуну-быйаҥы көрсө сахаларга ыһыах ыһан бырааһынньыктыыр үгэс баар. Саха фольк. Өбүгэлэрин үтүө үгэһинэн сахалар Дьиэлэрин мэлдьитин илин диэки аанныыллар. Маҥнайгы тахсар сардаҥаны кинилэр Санныларыгар сүгэннэр илдьэ киирэллэр. М. Ефимов
Өбүгэҥ үгэһин сириэҕиҥ — Олорор мутуккун кэрдиэҕиҥ. Айталын
2. Үөрэммит, үөрүйэх буолбут сиэр, идэ, кэмэлдьи. ☉ Привычка, обыкновение
Оҕо эрэ үгэһэ эбээт — тугу көрөр да барытын бултаһыан баҕарар. Н. Якутскай
Туох барыта кэлин уһугар тиийэн син биир үгэскэ кубулуйар. Н. Лугинов. Огдооччуйа эмээхсин эдэр эрдэҕиттэн халбаҥнаабат үгэһинэн бүгүн эмиэ күн тахсыыта уһугунна. И. Гоголев
ср. каракалп. үлги ‘манера (образ действия, стиль)’