Якутские буквы:

Якутский → Русский

туналы

туналы маҥан ярко-белый, ослепительно белый; туналы маҥан хаар ослепительно белый снег; туналы маҥан хонуу белые-белые поля.

Якутский → Якутский

туналы

көр тунал
2
Түлэй түүн ааһыаҕа — Туналы саҕахтан Сандааран тахсыаҕа Саҥа күн барахсан! В. Миронов
Эн кылбары хатыҥныы Туналы ыраас сэбэрэҥ, Мин куппар-сүрбэр саҥалыы Өркөн ырыаны киллэрдэ. В. Башарин
Туналы хоптолор күнү быһа эргийэллэрэ, эйэргэһэллэрэ үөрэ. «ХС»
◊ Туналы маҥан — тунал маҥан диэн курдук (көр тунал)
Аал Тоҕус өргөстөөх туналы маҥан күн төрөөбүт дойдубут үрдүнэн кыһыл көмүс туоһахталыы туйаара уһунна. М. Доҕордуурап
Бастакы туналы маҥан хаар түһэр. ПГВ ККК

тунал

  1. аат., поэз. Туох эмэ маҥхайыыта, тунаарыыта (хол., айылҕа көстүүтэ). ☉ Белизна чего-л. (напр., природного явления)
    Халлаан кэрэтэ, тоҥ былыт тунала, Ый сырдыгын ырааһа манна баар. Л. Попов
    Сыгынньах атаҕым бөҕүөрэн, үөр чыычаах уһуктуор диэритин Сааскы түүн туналын бүрүнэн өһөстүк кэспитим от сиигин. И. Гоголев
    Чохоон курдук ый тахсан, Тунал дуйдуур сыа хаары... М. Тимофеев
  2. даҕ. суолт. Маҥан, үрүҥ буолан, туртайан көстөр. ☉ Отливающий белизной. Күндэли алаас үрдүнэн — үрдүк, тунал халлаан. Л. Попов
    Чуумпурбут мин түүҥҥү куоратым үрдүнэн Тунал ый уһунна тыаһа суох эрдинэн. М. Хара
    Тула өттүҥ тунал хаар, халлаан эмиэ хаар өҥүнүү сып-сырдык. С. Дадаскинов
    ◊ Тунал маҥан — олус сырдык, сыдьаайан көстөр, эриэнэ-эгэлгэтэ суох үпүрүҥ. ☉ Белый-белый, ослепительно белый
    Тунал маҥан хайалар Тунаарыһан тураллар. Л. Попов
    Хайаттан саамай үрдүгэр Хаар баар буоларын умнума. Онон хата киэн туттуохха Тунал маҥан баттаҕынан, Үрдээһин бэлиэтэ диэххэ, Баттах маҥан буоллаҕына. И. Эртюков
    Тунал ыһыах — тунах ыһыах диэн курдук (көр тунах). Тунал ыһыах туругурда, күндүл ыһыах күөрэйдэ. Т. Сметанин
    ср. бур. тонол ‘блеск; блик’

Якутский → Английский

тунал

a. shining white; туналый= v. to become white, turn white; to shine; туналыт= v. to make white; to make shine

Еще переводы:

сандаҕалаах

сандаҕалаах (Якутский → Якутский)

көр сардаҥа- лаах
Күлүмэх былыттаах туналы маҥан халлааҥҥа сандаҕалаах күн быдан үөһэ ойбут. Тулхадыйбат д.

кырыатан

кырыатан (Якутский → Якутский)

кырыатаа диэнтэн бэй., атын
туһ. От-мас тиэйэ барда уоллуун, Бороҥуйга эргиллэн Бэргэһэтин, тулуубун Кырыатанна үтүлүгүнэн. И. Гоголев
Муус түннүк күн аайы быһаҕынан кырыатанар. К. Уткин
◊ Ый кырыатанар — хаар түһэ турдаҕына, ый сырдыыра. ☉ Лунный свет при снегопаде
Туналҕан хаар тохтон түһэр — Ити ый кырыатанар. И. Гоголев
[Аркадий] ый кырыатанар сырдык туналыгар оҕото хааман чуучугураамахтаата. В. Титов

туналҕаннаах

туналҕаннаах (Якутский → Якутский)

фольк., поэт. Олус сырдык, сырдаан көстөр. ☉ Очень светлый, ясный, такой гладкий, чистый, что блестит, лучезарный
Тоҕус туналҕаннаах Туналы маҥан күммүт Туйаара ойор буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сотору толоон үрдүнэн Туналҕаннаах ый тахсыаҕа: Күөлгэ күлүгүн көрүнэн, Көмүс дуйун суурайыаҕа. Күннүк Уурастыырап
◊ Туналҕаннаах ньуурдаах көр ньуур
Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо барахсан …… үрүҥ күннүү туналыйан, кубалыы устан, киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон

туналҕан

туналҕан (Якутский → Якутский)

  1. аат. Туох эмэ тунала, олус күүскэ сырдаан, килэбэчийэн көстүүтэ. ☉ Блеск, сияние чего-л.
    Үс хос араамалаах түннүк бүтэй хаар бытарыйа тохтор туналҕанын нөҥүө …… Сэргэлээх уопсай дьиэлэрин омоонноро ыйдаҥаран көстөллөр. Н. Лугинов
    Ый туналҕанын үөһүттэн аттаах киһи ойутан иһэрэ көһүннэ. И. Гоголев
    Тугу да интэриэһиргээбэт буолан хаалбытым. Бэл, муора хараҕы саатырдар туналҕана …… санаабын-онообун аралдьытара ааспыт быһыылааҕа. С. Тумат
  2. даҕ. суолт. Олус күүскэ сырдаан, килэбэчийэн көстөр, тунал, туналы. ☉ Яркий, ясный, сияющий, отливающий белизной
    Туналҕан толонноох ый тыгар, Дойдуну сырдатар. А. Абаҕыыныскай
    Маҥнай утаа тимир курдук дьэбидийбит халлаантан, туналҕан хаартан …… ураты туох даҕаны көстүбэт этэ. И. Федосеев
    Хонууга, тыаҕа толору ый туналҕан сырдыгын куппут. С. Никифоров
үүс-аас

үүс-аас (Якутский → Якутский)

даҕ., фольк. Саха былыргы итэҕэлинэн, саамай үрдүкү таҥараны, Үрүҥ Айыы Тойону, ойуулуур эпиитэттэртэн биирдэстэрэ: сырдык, ыраас. ☉ Один из эпитетов верховного божества якутской мифологии Үрүҥ Айыы Тойона: светлый, чистый
Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы Тойон Үрүҥ туналы тыына Үйэҕит тухары Үрүт өттүгүтүнэн Үөдэн ууһуттан Күрүөтүү көтө турдун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эппит эгэлгэҥ Этэр дьаралык буолан, Хоһуйбут хоһоонун Хобо чуораана буолан, Үрдүк халлаан оһуутугар Өрө көтөн тахсыбытын, Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы истэн, Анды сымыытын саҕа Араҕас илгэни ыытта. С. Васильев

мыраамар

мыраамар (Якутский → Якутский)

  1. аат. Үксүгэр архитектурнай үлэлэргэ туһаныллар, кытаанах кристаллическай хайа боруодата. ☉ Мрамор
    Ким бу бэйэлээх күрбэ мыраамары Сүгэн-көтөҕөн дьаптайбыта буолуой. С. Данилов
    Мыраамартан …… үгүс углекислай гааһы ылыахха сөп. КВА Б
  2. даҕ. суолт. Мыраамартан оҥоһуллубут. ☉ Мраморный
    Уолаттара Ураалтан мыраамар таас бааматынньык аҕаланнар уҥуоҕун эргиппиттэр. Саха сэһ. II
    Киэргэллээх мыраамар истиэнэ Киһини хараҕын саатардар. Күннүк Уурастыырап
    Куба маҥан мыраамар Дыбарыаһы туналыта, Тыгара ый күпкүөх уота. И. Гоголев
бэриэтчит

бэриэтчит (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Бастаан иһээччи, инники иһээччи; аан бастаан кэлээччи. ☉ Тот, кто идет впереди, в переднем ряду
    Боруукай оҕонньор бүгүһүн били мин аатырар бэриэтчиппин, Муҥур Кулгааҕы, уларсан ылан баран бөрөҕө туттаран, үс атах оҥорбута. Болот Боотур
    Көҕөн. Кустар бэриэтчиттэрэ, бастакы булт буолан, кэпсэлгэ киирэр, өрүкүнэһии бөҕө буолар. Багдарыын Сүлбэ
    Хотоҕойдоох бииһиттэн туналы маҥан туллук барахсан — бэриэтчит. «Кыым»
  3. Туох эмэ буоларын, кэлэрин бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Приметы, признаки наступления чего-л.
    Үрдүк сыыр Тахсыытыгар Сүүһүнэн сыллар Аттарын туйахтара, Ынахтарын ыыраахтара Ыллыкка кубулуйан, Буору кытта булкуһан Ааспыт олохпут Кэрэһитэ, Кэлэрбит бэриэтчитэ Буолбуттар. «ХС»
  4. даҕ. суолт. Бастакы, инники иһэр, бастаан иһэр (үксүгэр ыт, таба көлө туһунан). ☉ Передовой, идущий впереди (обычно о собаке или олене в упряжке)
    Дьиэтигэр төннөрдүү бэриэтчит ытын салайда, ыттарын таһыйталаан орулатта-сарылатта. Болот Боотур
    Настя кыһаммат. Кини туманнааҕар буолуох буурҕаҕа ылларара да бэриэтчит ыта Күөртэй баччааҥҥа диэри муннара илигэ. Н. Якутскай
    Оок-сиэ, сүрүн ньии! Саатар, бэриэтчит ыт кулгааҕа көстүбэт буоллаҕа. Бу буурҕа таҥнары сатыылаан, сири-дойдуну, үрүҥ тумарыгынан өрүкүттэ. Эрчимэн
дьирибинээ

дьирибинээ (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт.
1. Түргэн-түргэнник тэлибирии-илибирии хамсаа. ☉ Трепетать, мелко дрожать, биться
Күөрэгэй чыычаах көтөн дьирибинээтэ.  Турууруктуу-турууруктуу эргийбэхтиир Туруйакам лоҥкуната эҕэрдэлиир, Күннэриккэ-күдэриккэ тимирбэхтиир, Көмүһүгүм-күөрэгэйим дьирибиниир. П. Тобуруокап
2. Салгын хамсааһыныттан, күн уота оонньууруттан дьиримнээ, дьэргэлдьий (долгун, дьэргэлгэн, күн уотун, дьүкээбил туһунан). ☉ Сверкать, переливаться, рябить, ронять отблеск, играть бликами (о волнах, мираже, полярном сиянии и т. п.)
Күн уота бүлүүһэлээх чэйтэн тэйэн истиэнэҕэ дьирибинээтэ.  Чычаас көлүкэ уута сиккиэртэн да дьирибиниэ, Мэник тыалтан эрэһэлэниэ, Уоскуйуо онтон тута. Р. Баҕатаайыскай
[Тоҕой сэлэ] хотойо тэнийэр хочотугар дьэргэлгэн түһэн дьирибиниир, кураан күҥҥэ туҥат кыыспахтаан ылар. Л. Попов
Улдьурхай чочуонай чорооммор Саарбабыт кылаана сандаарар, Дьүкээбил төлөнө дьирибиниир, Бүлүү ГЭС уота мичиҥниир. М. Ефимов
3. көсп. Күлэ-үөрэ, мичилийэ түргэнтүргэнник ис киирбэхтик саҥар-иҥэр. ☉ Говорить быстро, тараторить в радостном возбуждении от избытка чувств
Күлэн-оонньоон күлүмүрдээн, этэн-тыынан дьирибинээн Туран-олорон туллуктанан бардаҕына, Туналы маҕан күммэр Тутуһуннара толкуйдуубун Туртайаана доҕордуурбун. Өксөкүлээх Өлөксөй

туйаар

туйаар (Якутский → Якутский)

туохт., поэз.
1. Ыллаан дьурулат (күөрэгэй туһунан). ☉ Петь с переливами, щебетать, заливаться (о жаворонке)
Күөрэгэй чыычаах күн диэки күөрэйэ көтөн тахсан туйаара дьырылаатаҕа көҥүлүн, үрдүгүн!.. Суорун Омоллоон
«Дьири-дьир» дьирилээн Күөрэгэй туйаарда. Болот Боотур
Салгыҥҥа уйдаран, Күөрэгэй туйааран, Биир сиргэ битийдэ, Дьирилии ыллаата. С. Васильев
2. Олус үөһээнэн көҥүллүк көт. ☉ Легко и свободно летать, парить высоко в небе
Киэҥ куйаар халлаан …… далайыгар туйаара көтө сылдьар эйэ маҥан холуубун ким истибэтэҕэ, билбэтэҕэ баар буолуой?! П. Тобуруокап
[Сөмөлүөт] Күдэн былыты көхсүнэн, Күөх халлааны кырсынан, Тус арҕаа айаннаан Туйааран истэ. Н. Степанов
3
тайаар 1 диэн курдук. Баҕарабын: кинилэр [хоһооннор] Киэҥ саҕахха туйааран, Дьон сүрэҕин үөртүннэр Наар үчүгэй санаанан. Р. Баҕатаайыскай
Туналы маҥан күн төрөөбүт дойдубут үрдүнэн, кыһыл көмүс туоһахталыы, туйаара уһунна. М. Доҕордуурап
Туох кэрэ баарын мөҥүөн сүрэхпэр — Ону бүгүн биэрэбин бу туйаарар истиэппэр: Мин олохпун күндээрпит соҕотох эн эбиккин. «ХС»
ср. осм. тойҕар, туйҕар ‘жаворонок’

кыраҕытык

кыраҕытык (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Ырааҕы сытыытык (көр). ☉ Далеко, зорко, остро (смотреть, видеть)
Кинилэр [саллааттар] олбуор иһин диэки сытыытык, кыраҕытык көрүтэлииллэр. Н. Габышев
Арай туундара булчутун үөрүйэх хараҕа эрэ бу хараҥаҕа кыраҕытык көрүөн сөп. Н. Габышев
Владимир Ильич хараҥаны, күһүҥҥү түүнү кыраҕытык кыҥастаспыта. М. Прилежаева (тылб.)
2. Болҕомтолоохтук, бэлиэтии, таба (көр, кэтээ). ☉ Зорко, внимательно (смотреть, следить)
Бугул саҕа уйаларыгар ас көрдөөн айахтарын аппаҥнатар оҕолорун ийэ хотой кыраҕытык кэтиир. И. Гоголев
Үөдүйээн биир кыталык Үрүҥ туналы тириитин Ылан кистиир, Кыраҕытык ыраахтан көрөр, кэтиир. С. Дадаскинов
Таабырыҥҥа олоҕу, айылҕаны кыраҕытык көрүү, мындыр өй, хомоҕой тыл эгэлгэтэ көстөр. ВГМ НСПТ
△ Сэргэхтик. ☉ Бдительно
Ийэ сирбит киэнин Илин, арҕаа быыһын Кыһыл сэрии мэлдьи Кыраҕытык маныа. Күннүк Уурастыырап
Чэ, кытаатыҥ, аттаргытын мантан инньэ кыраҕытык манааҥ. Куһаҕан санаалаах дьон тугу барытын оҥоруохтара. И. Федосеев
3. көсп. Олус болҕомтолоохтук, мындырдык, кыраны да көтүппэккэ, иҥэнтоҥон (бил, кэтээ). ☉ Пристально, проницательно, вникая во все мелочи (познавать, исследовать, подмечать)
Тахсар тууһу кыраҕытык, сэргэҕи сүтэрбэккэ, чинчилиир буолуохха. И. Никифоров
Маннык тоҥокко мууһурбут хаар үрдүн кыраҕытык кэтэһэр наада. М. Попов
Серго албыннааһыны ордук тулуйбат этэ. Ону кини наһаа кыраҕытык булан ылара. СОТА. Амма Аччыгыйа киһи, суруйааччы быһыытынан биир боччумнаах уратыта — киһи үтүө өрүттэрин кыраҕытык таба көрөрө. ФЕВ УТУ
4. Бэргэнник (ыт, кыҥаа). ☉ Метко (стрелять, целиться)
Ким урут туттубут саата эрдэ эстэр эбээт. Ким кыраҕытык кыҥаабыт сыалын табар эбээт. Т. Сметанин
Хаптаһыннаах халыҥ ааммыт Хайаҕаһынынан бэйэбит Кыраҕытык кыҥаһаммыт Кынчыатаһан кэтэһэбит. С. Тимофеев