сыһ. Эриллэ соҕустук, ханньарытык. ☉ Криво, косо, вкось
Тирии сөрүөстүгэстик тиириллэн хатыыта туоратылынна. НЛН ТТБТ

тумун диэнтэн атын
туһ. Кыайан туоратыллыбат мэһэй тумнуллуохтаах. Н. Лугинов
[Уһун суол] Тумнуллар эргиирдээх, дэрдиэлээх, Таҥнары түһүүлээх, тахсыылаах! М. Тимофеев
Бу тыл [иэйии] поэзияҕа, ускуустубаҕа тумнуллубат. ВГМ НСПТ

1. прич. от отвергнуть; 2. прил. тэйитиллибит, туоратыллыбыт, атаҕастаммыт.

аат. Кими, тугу эмэ холуннарыы, киртитэн кэпсээһин. ☉ Клевета на кого-л., опорочение кого-л.
Тугу оҥорорго боччумнаахтык сыһыаннаспат буоллаххына, ол аата үлэни баһааҕырдаҕын, оттон үлэ баһааҕырдыыны сөбүлээбэт, иэстэһэр. «ХС»
Мин олус аһара баһыылаах кириитикэҕэ, ону ааһан, баһааҕырдыыга түбэһэ сылдьыбыттаахпын. С. Данилов
Бу бэлиэтээһиннэр норуот тылынан айымньытын үрдүттэн баһааҕырдыы туоратыллан барбытын туоһулаабаттар. СГС СЛКСБ

аат. Туохха эмэ сыыстарыы, алҕаһааһын, сөбө суохтук оҥоруу эбэтэр быһаарыы. ☉ Ошибка, промах, оплошность
[Суотун эппиэтэ] муҥ саатар кыратык маарынныыра буоллар, ханна эрэ бытархай сыысхал тахсыбыт диэххэ сөп этэ. Н. Лугинов
Кыһалыннахха бэрт дөбөҥнүк туоратыллар кыракый сыысхал үлэбитигэр кыбыллыбатыгар дьулуһуохтаахпыт. ФЕВ ДьС
Үчүгэй да поэт ардыгар мөлтөх, ону ааһан сыысхаллардаах айымньылары да суруйара баар буолар. «ХС»

1. кэмчилээ диэнтэн бэй. туһ. Ити миэбэллэрин, матасыыкылларын, массыыналарын, кэмчилэнэн, күөмэйдэрин быһа баанан баран, мунньунан ылаллар эбээт. Далан
   «Кини [кэргэним] бэйэтин хара көлөһүнүттэн таҥара суолугар кэмчилэниэх эрэ санаа суох», — диэн баран, ытаан барда. Эрилик Эристиин
2. Кэмнээн, харыстаан туттуу түмүгэр орт, хаал. ☉ Быть сэкономленным, сбереженным
   Соҕурууҥҥу курдук, дьиэни көннөрү сиргэ тутан таһаарар буоллар үлэ төһө эрэ судургутуйар, үп-ас кэмчилэнэр этэ! Н. Лугинов
   Ол [эриэйдэ] түмүгэр үгүс итэҕэстэр-быһаҕастар туоратыллыбыттар, уматык, оттук кэмчилэммит. ПДИ КК
   Массыыналары көрүүгэ-харайыыга, өрөмүөннээһиҥҥэ элбэх үп кэмчилэнэр. ЭБТ

аат.
1. Үлэ, үп, олохдьаһах сатарыйыыта. ☉ Кризис производства, финансов, жизненного уклада
Омук дойдуларын экэнэмиичэскэй кириисис …… тимир ытарчатынан хам ылбыт. С. Данилов
Биһиги дойдубут кириисис диэни билбэт. СКТ
Онон бөлүүтэ кириисиһэ оһоруллубат баастаах ыарыыга кубулуйда. «ББ»
2. Быһаарыыта суох ыарахан быыс турук. ☉ Кризис переходного периода. Дьон өйө-санаата кириисискэ киирдэ
3. Ыарыы саамай муҥутуура, өлүү-тиллии быыһа. ☉ Кризис болезни, грань между жизнью и смертью
[Галя:] Ньургун кириисиһэ дьэ ааста. И. Гоголев
Иккитэ-хаста оройуон балыыһатыгар сытан көрбүтэ да, кириисистэн эрэ таһаара түһэр быһыылаахтара. «Сахаада»
4. Туох эмэ олох тиийбэт-түгэммэт, суох буолуута. ☉ Острый недостаток, нехватка чего-л., дефицит
Быһаас бэнсиин кириисиһэ буола сылдьыбыта. — Асүөл кириисиһэ туоратыллыбыта. П. Ойуунускай

1. аат., эргэр.
2. Уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй эбэтэр административнай эбээһинэстээх салайааччы киһи. ☉ Руководящее лицо с общественно-политическими или административными обязанностями, комиссар
   [Лэкиэс:] Маннааҕы хамыһаары көрсүөм диэн кэлбитим. Куоласпын быспыттар. А. Софронов
   Совнарком дьаһалынан уобалас хамыһаара Соловьёв дуоһунаһыттан туоратылынна. «ХС»
   [Хабырылла Дьөгүөрэп] хоту дойдуга оскуола туттарыытын наадатыгар сылдьар. Дьокуускайтан үөрэх хамыһаарыттан сорудахтаах үһү. А. Кривошапкин (тылб.)
3. кэпс. Үөрэхтээх, мааны таҥастаахсаптаах киһи. ☉ Образованный, грамотный, нарядно одетый человек
   Күтүөт уол саҥа көстүүмү, саҥа соруочуканы кытта, дьэрэкээн ойуулаах хаалтыһы бааммыт. Букатын бэйэтэ биир туспа хамыһаар. А. Бродников
   Ньурба хамыһаардара оту-маһы былаан, олустаахай диэн миини оҥостоллор. С. Федотов
   Хайа да бэйэлээх хамыһаар олоҕуттан итэҕэс олорботохпут. ЧКС АК
   [Лаглаарыйа:] Оҕолорбут бары үөрэхтэнэн хамыһаар буолан хааллахтарына, ким оппутун оттуур, маспытын мастыыр. И. Находкин
4. даҕ. суолт., кэпс. Үөрэхтээх, маанытык таҥныбыт. ☉ Образованный, нарядно одетый
   Хамыһаар дьоҥҥо эрэ Хам-түм харахтыырым Хараҕы үөрдэр кэрэ Хаарыс, солко таҥастары. Урсун
   Хамыһаар хотун, тойон ойоҕо, тугу кэпсии-ипсии олороҕун? В. Гаврильева
   Хаһан хамыһаар дьон буолаҥҥыт ийэлэргитин-аҕаларгытын иитэн абырыыгыт?.. «ХС»

I
1. Уопсастыбаннай кылаастар, бөлөхтөр, биирдиилээн дьоннор холбоһуулара, биир санааланыылара, түмсүүлэрэ. ☉ Тесное единение кого-чего-л., союз
[Баартыйа] Сүүһүнэн омук биир бырааттыы Модун күүс сойууһун тэрийдиҥ. Эллэй
Ленин кэриэс хаалларбыта: оробуочайдар уонна бааһынайдар бырааттыы сойуустарын инники да өттүгэр бөҕөргөтө турарга. КНК ВИЛТ
Дьоннор таптаһаннар кэргэныал буолан, хаһан да кинилэргэ көрсүһүллүбэтэх ыкса сойууһу, холбоһугу айаллар. ПБН ОПТ
2. Судаарыстыба холбоһуга. ☉ Государственное объединение
Үчүгэйиэн көҥүл сирбэр Чуумпу түһэн турара, Сэбиэскэй Сойуус ийэбэр Туйгун дьолу кутара. Күннүк Уурастыырап
Греция куорат судаарыстыбаларын Афины баһылыктаах сойуустара Персияны кытта эйэ түһэрсиллиитин да кэнниттэн үрэллибэтэҕэ. КФП БАаДИ
3. Общественнай холбоһуу, тэриллии. ☉ Общественное объединение, организация
Макаров ыччат сойууһун кэккэтиттэн туоратылынна. Д. Таас
П.А. Ойуунускай саха сэбиэскэй суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бастакы бэрэссэдээтэлэ этэ. «ХС»
Билигин Саха сирин худуоһунньуктарын сойууһа бэйэтин кэккэтигэр биэс уон үс чилиэннээх. «Кыым»
◊ Идэлээх сойуус көр идэлээх
Алдаҥҥа сылдьан хайа оробуочайдарын идэлээх сойууһугар киирбитэ. «ХС». Производствоны салайыыга оробуочайдар киэҥник кыттыыларын ситиһиигэ сүҥкэн оруолу идэлээх сойуустар ылаллар. «Ленин с.»
II
аат., кэпс. Хаатыҥка чарааһаабыт, тэстибит уллуҥар халыҥатан тигиллэр хос уллуҥ. ☉ Пришитая к прохудившимся валенкам подошва
Быраканьыардаабыт сиргитигэр эн хаатыҥкаҥ сойуустаах уллуҥаҕын суола бэлиэтэнэн хаалбыт. Н. Борисов
Атахпытыгар сойуустаах хаатыҥкабыт таһынан алдьаммыт баата сону, суорҕаны алдьатан холуоһа тиктэн сылдьарбыт. «ХС»

аат.
1. Аан холуодатын алын өттө, аан боруога. ☉ Дверной порог
Сиидэркэ сэрэнэ-сэрэнэ аан модьоҕотун атыллаата. И. Гоголев
Аан аһыллыбытыгар балаҕан үрдүк модьоҕотун атыллаан параднай мундирын кэппит уонна саабылатын иилиммит хаһаак начаалынньыга киирэн кэллэ. «ХС»
Мин сылабаары көтөҕүөх сирбэр көтөҕөн, соһуох сирбэр соһон, быһа астаһан аан модьоҕотун нэһиилэ туораттым. Тулхадыйбат д.
2. Туох эмэ үрдэлэ, үрдүк бүүрүгэ. ☉ Окаймляющая часть чего-л. в виде выступа, выступ
«Тоҕо, ө лб өп пү н! …… К эбис, тах сыыһыбын», — д и э н [Чүөчээски] ойбон модьоҕотуттан илиитинэн тутуста. Суорун Омоллоон
Ыраах, көҕөрүмтүйэн көстөр өрүс модьоҕо мыраанын кэтэ ҕиттэн этиҥ былыта өрө күү рэн тахсан иһэрэ. Н. Якутскай
Кыһын Алдан өрүһүн модьоҕо хайатыгар бултуу кэлбиттэрэ. «ХС»
3. Көмүлүөк оһох холумтана. ☉ Ше с т о к камелька
Бобо кууһан киллэрэн буор оһох модьоҕотугар бырахта. Саха нар. ыр. II
Модьоҕо иннигэр ийэтэ эмээхсин оҕо этэрбэһин тигэн кыҥастаһар. Суорун Омоллоон
Умуллубут оһох модьоҕото, төһө да үрбүтүҥ иһин, күөдьүйэн кэлиэ суоҕа. Софр. Данилов
Э м э э х с и н модьоҕоҕо ч у г а һ а а н - - ч ох тардан оһоҕостору уокка быраҕаттаан, буһаран боччугунатта. Болот Боотур
4. көсп. «Төрөөбүт-үөскээбит алаһа дьиэм» диэн суолтаҕа. ☉ В значении «от ч ий дом»
Ми н б э й э л э эх б эй эм т ө р ү т модьоҕобор тиийэр буолбуппун, дьонумсэргэм, дьүөгэлэрим ортолоругар олорор, сылдьар дьолломмуппун. «ХС»
Эҕэрдэ эйиэхэ, мин ытык модьоҕом! Чуҥкуйа кэтэһэр, мин доҕор дьоннорум Атыллаан элэппит сирдэрэ. К. Кулиев (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ буолар кэмин саҕаланыыта, саҥа кэрдииһэ. ☉ Преддверие, начало, граница чего-л.
Биһиги билигин уус-уран айар тыл үлэтиттэн күүһэталаана суохтар туоруур, туоратыллар кэмнэрин модьоҕотун атыллаан эрэбит. П. Ойуунускай
Эн билигин да дьоллоох киһигин. Букатын кырдьа, б у орайа иликкинэ саҥа олох модьоҕотун атыллаатыҥ. И. Гоголев
6. көсп. Туох эмэ муҥур уһуга; тиийиэхтээх кирбиитэ. ☉ Последняя черта, рубеж; конец, завершение чего-л.
Биһиги сыһыаммыт саамай тиһэх молдьоҕоҕо тиийбитин мин, кэргэннээх эҥин, үөрүйэх киһи буоларым быһыытынан билбитим. Далан
Биһиги поэт Сергей Степанович Васильевтыын …… кыргыһыы сипсиэрдээх буолагар, кини уотунан уһуутуу сытар инники модьоҕотун кэрийэ хааман, этэҥҥэ эргиллэн дойдубутугар кэллибит. Суорун Омоллоон
Капиталистическай дойдуларга биэнсийэҕэ тахсар саас модьоҕото үрдүк. И. Аргунов
ср. уйг. босуҕа, туркм. босага, кирг. босого, каракалп. босого, эвенк. босого ‘порог (в доме)’, бур. можо ‘косяк’ (двери)