прил. бэлиэтэммит, бэлиэлээх; # меченые атомы толбон атомнар (свойствола-рынан — радиоактивностарынан, атомнай ыйааһыннарынан сол химическэй элемент атын атомнарыттан туспалаах атомнар).

прил. ураты, уратылаах, туспа, туспалаах, уһулуччу, уһулуччулаах; он отличается особенной музыкальностью кини уһулуччу музыкальнайынан уратылаах; ничего особенного туох да уһулуччулаах суох.

туохт. Төһө эрэ таһымнаах, көрдөрүүлээх буол. ☉ Достигать какого-л. уровня
Арассыыйа төһө да аграрнай дойду буоллар, капитализм түргэнник сайдан испитэ, промышленнай производство бөдөҥсүйүүтэ үрдүк таһымнаммыта. УОСРБ
Төһө да таһымнаммыттарын иһин, кинигэ иллюстрацияларын суолталара дьиҥнээх ускуустуба болотуналарыттан туспалаах. «Кыым»

туохт. Атыттартан туох эрэ уратылаах, туспалаах буол. ☉ Отличаться чем-л., иметь какую-л. особенность
Ити бүтүннүүтэ киһи сыл ахсын истэр саҥата-иҥэтэ эрээри, хас сырыы аайы уратытыйан, кэрэтийэн иһиллэр. Софр. Данилов
Халлаан күлүгэ түспүт уу кутуйата, хойдубут салгынтан, хараҥа күөхтэн устан тахсардыы, наһаа сырдыы, уратытыйа көстүбүтэ. «Чолбон»
Уон сэттэтин туолуутугар киниэхэ итинник өй киирбитэ, ити кэмтэн кини уратытыйан барбыта. Н. Чернышевскай (тылб.)

1. туохт.
2. кэпсээ диэнтэн бэй., атын. туһ. Ыраас таптал туһунан үгүс да кэпсээн кэпсэммитэ, үгүс да ырыа ылламмыта буолуоҕа. Суорун Омоллоон
   [Кыыс] остуоруйаҕа кэпсэнэр кыһыл көмүс муостаах табалыы, биирдэ көстө түһээт, мэлийэн хаалбыта. Н. Лугинов
   Үлүйэртэн өһүллүбүт Үүдэһиннээх бу дьоннор — Кыайыыларын кэпсэммэт, Кырдьык, сэмэй да дьоннор. Р. Баҕатаайыскай
   Кистэлэҥмитин билсэбит эрээри саха киһитин үгэһинэн кэпсэнэ барбаппыт. ВВ ТТ
3. Бэйэҕин киһиргэнэн саҥар, кэпсээ. ☉ Хвалиться, нахваливать себя
   Кини: «Мин моҕотойу тыыннаахтыы тутуом», — дии-дии кэпсэнэ истэ. Суорун Омоллоон
   Илья Васильевич сураһар дьоҥҥо бэйэтин буҕаалтыр курдук кэпсэнэр. Н. Габышев
   «Ити аата, били баайдар кырган бүтэрдибит диэн кэпсэммит бассабыыктарын илиилэригэр былаас киирдэҕэ», — диэбитэ кини. Эрилик Эристиин
4. буолб. ф-ҕа даҕ. суолт. Тылынан сатаан этиллибэт. ☉ Неописуемый
   Сатаан кэпсэммэт, кыайан хоһуллубат кэрэ Талба өрүс. Амма Аччыгыйа
   Дьэ манна мин маҥнай көрүстүм Уһуктуу кэпсэммэт үөрүүтүн! Баал Хабырыыс
   [Күһүн] Кэпсэммэт кэрэ туспалаах. Баал Хабырыыс

аат.
1. Ойуурга, тыаҕа сүөһү, кыыл тэпсибит суола. ☉ Тропа, протоптанная животными, звериная тропа
[Николай Максимович:] Виктор, оҕолоргун илдьэ манан үрэххэ быһа түс. Онно орох баар буолуо. С. Ефремов
Саһыл ороҕо туспалаах буолар. Куобах ороҕун курдук киэҥ-куоҥ, тигинэс чагда суол буолбатах. И. Данилов
2. Кыра кыыллар (кутуйах о. д. а.) хаспыт хороонноро. ☉ Нора
Муҥур тиит аннынан Орох үүтэ Оҥойон көстүбүтүнэн Таҥнары …… киирдэ. П. Ойуунускай
Бэрт өр сонордоон дьэ муҥурдаата – кутуйах ороҕор киирбитин көрөн, чааркааннарын иитэлээтэ. Болот Боотур
♦ Орох тэп — ханна эмэ олус элбэхтик сылдьар буол, сыбыытаа. ☉ Зачастить к кому-л. в гости
Кини бу суолунан оҕо эрдэҕиттэн орох тэппитэ. С. Никифоров
Кини уокка оттор мас сүгэһэрдээх ойуур уонна симиэбийэ икки ардыгар үгүстүк орох тэбэр. «ХС». Ороҕун устун сүүрпүт — бэйэтин өйүгэр-санаатыгар тарпыт, кутуругар сөрөөбүт. ☉ Склонять, побуждать к дурному кого-л.
Бүөккэни, быһыыта, аар-маар аҕатын курдук, ороҕун устун сүүрдүө суоҕун билбит. А. Сыромятникова
◊ Сис (көҕүс) ороҕо — сылгы сиһин тоноҕоһун үрдүнэн хара сурааһын түү эбэтэр киһи сиһин тоноҕоһун батыһа барар куоһах. ☉ Тёмная полоса на спине лошади; ложбинка (вдоль спинного хребта человека). Орохтоох систээх сур ат
□ Хойутаанап сүрэҕэ бэттэх, куолайын диэки, өрө үтэн тахсарга дылы гынна
Көхсүн ороҕунан инчэҕэй билиннэ. Софр. Данилов
ср. др.-тюрк. орух, тув. орук ‘дорога, путь; тропа’, хак. орах ‘тропинка, протоптанная дикими животными’

аат.
1. Туох эмэ уһугунан саллайан кэтирээһинэ, саллаҕара. ☉ Конец или часть чего-л. широкой и плоской формы, лопасть. Эрдии салбаҕа. Турбина салбахтара
□ Бөртөлүөт бөһүөлэк хоту өттүнээҕи киэҥ ырааһыйаҕа, күүстээх салбахтарынан көй салгыны куугуната ытыйбахтаан, чэпчэкитик дэгдэс гынан олордо. П. Аввакумов
Эрдии салбахтара өрө күөрэҥнэстилэр, сыаҕа киирбит сытыы быһахтыы долгуну минньигэстик быһыта тыыталлар. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, ответвление чего-л. (напр., оленьих рогов). Тайах муоһун салбахтара. Атырдьах салбаҕа
□ Салаалардаах салбахтаах Хатыҥ тоһоҕоҥ ханнаный? Саха нар. ыр. II
[Уус Мандар] атырдьаҕын салбаҕа тостубутун кыҥастаһа турда. И. Гоголев
[Кыыл таба муоһун] хас биирдии салбаҕа уратылаах, туспалаах, бэйэтин иһигэр кистэлэҥнэрдээх. С. Тумат
◊ Атах салбаҕа — киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн аллараа өттө, атаҕын хаптаҕайа тарбахтардыын. ☉ Часть ноги человека ниже щиколотки, ступня
Атаҕын салбаҕын төбөтүгэр биэстээх атыыр тайах суола чараас хаарга бэчээт курдук көстөр. Н. Абыйчанин. Илии салбаҕа — киһи илиитин бэгэччэгиттэн ыла уһук өттө, ытыстаах тарбахтара. ☉ Часть руки ниже запястья, кисть. Салбах батас эргэр. — былыргы хотуур. ☉ Коса старинная.
ср. хак. чалбай ‘быть расплюснутым’, бур. һалбай ‘лепесток’, алт. салбак ‘отвислый, повисший, болтающийся’, хак. чалбах ‘широкий, обширный’

1. даҕ.
2. Туох эрэ туспалаах, уратылаах, атыннаах, уһулуччулаах (киһи урут көрбөтөх-истибэтэх, үөйбэтэх). ☉ Необычный, необыкновенный, исключительный, оригинальный (ранее невиданный, неслыханный)
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] туох эмэ дьикти садаачалары таайтаран, биһиги актыыбынаспытын эмиэ бэркэ көтөҕөрө. Суорун Омоллоон
   Дьэ ити дьикти [түһэн баран эстибэт] буомбалар быыстарынан биһиги чаастарбыт өстөөх кэтэҕэр ааспыттар. Т. Сметанин
   Киэҥ сирдэртэн кэлэр араас дьикти сонуҥҥа, аллаах ат сэлиитинэн тилийэ сүүрэр дьиэ таһынааҕы сээкэй сурахха-садьыкка даҕаны ким баҕарар утаппыт курдук наадыйааччы. У. Нуолур
3. Олус кэрэ, олус үчүгэй. ☉ Чудный, чудесный, прекрасный, отличный
   Оо, дьэ, кэпсиэхтэн кэрэ, этиэхтэн дьикти айылҕа ийэ барахсан олус да силигилээбит! П. Ойуунускай
   Ол эрээри сайын Чурапчыга сылдьыбыта Сережаҕа билигин кэрэ түүл курдук дьикти өйдөбүл буолан кэлэ турар. Н. Лугинов
   Кини [Ойуунускай] саҕа иһиттэн дьикти кэрэ музыкальнай хоһоонноох поэт сахаҕа баарын мин билбэппин. Суорун Омоллоон
   Тэлгэһэ эҥин дьикти сибэккинэн көбүөрдүү симэммит. С. Васильев
4. Олус, сүрдээх, сөҕүмэр (быһаарар тылын күүһүрдэн биэрэр). ☉ Удивительный, изумительный, поразительный (усиливает знач. определяемого слова)
   Бүгүн тымныыта дьэ дьикти.  Бүөккэ уол санаатын кытаанаҕа, саҥатын эрчимэ дьикти. А. Сыромятникова
   Баһылайым эмиэ баар. Сэгэйбитэ-ходьойбута диэн дьикти. «ХС»
5. Киһини дьиибэргэтэр, өйдөммөт, муодалаах. ☉ Странный, чудный, непонятный
   Мин санаабар, бииргэ айаннаан барбыт дьонун кытта уҥуор туораабатаҕа дьикти. А. Сыромятникова
   Кууһума тус бэйэтин олоҕо ити кэпсээбит кэпсээниттэн итэҕэһэ суох дьикти эбит. Н. Павлов
6. аат суолт.
7. Киһи сөҕөр-махтайар, сонургуур түбэлтэтэ; киһи үөйбэтэх суола. ☉ Что-л. необычное, необыкновенное, оригинальное
   Саха сирин бастакы дьиктитэ - алмаас, оттон иккис дьиктитэ - ГЭС. Суорун Омоллоон
   Өй, үлэ күүһүнэн Өссө дьиктини айыахпыт, Үөрэх, билии күлүүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
   Биитэр, аҕыйах үһү дуо - оҕо эрдэҕиттэн улаатыар диэри туох эмэ кэрэни, дьиктини айарга, суруйарга дьулуспут? С. Федотов
8. Туох эмэ олус үчүгэй, кэрэ. ☉ Что-л. прекрасное, поразительное
   Ол киһи бу сиргэ үктэммит Бардамнык байаары, Былыргы оҥоһук дьиктитин Уораары, талаары. С. Данилов
   Маша айылҕа араас дьиктилэрин, саҥа көрбүт курдук, кэрэхсээн одуулаата. М. Доҕордуурап
   Тыаҕа таҕыс, ходуһаҕа киир - барыта биир дэхси кэрэ, барыта биир дэхси дьикти. А. Бэрияк
9. Айылҕа биллибэт, өйдөммөт көстүүтэ, киһи бэйэтэ өйүгэр-санаатыгар оҥорон итэҕэйэр туга эмэ (хол., абааһы, таҥара, өлбөт мэҥэ уута о. д. а.). ☉ Что-л. сверхъестественное, непонятное, необъяснимое (явление, сила, во что люди верят, напр., бог, черт, живая вода ит.п.)
   Мин өрүү көрдүүбүн дьиктини, Ол оннук буоллаҕа оҥоһуум, туох билиэй өлбөт да мэҥэни Көрдөөммүн, мин баҕар, булуоҕум. И. Гоголев
   Кумахха эбэтэр күөллэргэ Сытабыт биһиги булчуттар. Күһүҥҥү хараҥа түүннэргэ Дьиктилэр көстөр курдуктар. И. Эртюков
   Материализм дьиҥ баары, үөрүйэҕинэн уонна науканан бигэргэтиллэри эрэ билинэр, ол-бу дьиктилэри, абааһылары, айыылары билиммэт. ДИМ
   п.-монг. дьигтэй

I
туохт.
1. Салгынынан илгий, сайа оҕус, тыалыр. ☉ Веять, нести струи воздуха, дуть (о ветре). Эти-хааны дьэгдьитэр эмтээх салгын үрбүтэ, — Көмүс өҥнөөх долгунум Күндээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Муус кырыа дьиэбит оһоҕун Уотун тыал саба үрэр. Эллэй
Хотуттан кимиэллээхтик үрэр тымныы тыал кини сүрэҕин-быарын ортотунан сайан киирэрэ. И. Федосеев
2. Айаххынан салгын күүстээх сүүрээнин таһаар. ☉ Выпускать ртом сильную струю воздуха, дуть
Бэҕэһээ киэһэ холумтаныгар күлүнэн көмпүт уоттаах чохторун хардаҕас төбөтүнэн арыйаарыйа, мас оттон, тымтыгынан күөдьүтэн, үрэн сирилэттэ. А. Софронов
Мөлтөөн иһэр уот төлөнүн наһаа күүскэ үрэн, умуруоран кэбиһиэххин эмиэ сөп. Амма Аччыгыйа
Горну Чүөчээски бастыҥ доҕоро Марат үрэрэ, оттон барабааны Петя уол тыаһатара. Суорун Омоллоон
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр (эҕирийдэр) бэттэх көр өҕүрүй
Бу киһи Тура-олоро дьороһуйбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн кинини ситэ билбэт эбиккин. Кини — салайааччыга саһыллыы ньылаҥнас, оттон биһиэхэ — торҕон бөрө. Кинилэргэ үрдэр антах, эҕирийдэр бэттэх, биһиэхэ — кур төҥүргэс. С. Федотов. Үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна — өрүкүйэн, омуннуран баран уостан хаалла. ☉ Легко и быстро остыть, внезапно обмякнуть, сдуться. Киһибит эмискэ үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна
◊ Үрэр саа көр саа
Тимир суол тилигирээтэ, Тэлигирээп тэһииргээтэ, Тэлэпиэн тэбиэһирдэ, Тэргэн саа тигинээтэ, Үрэр саа үлүһүйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэр да саанан ытарга ааттаах баарым. УАЯ А
др.-тюрк., тюрк. үр
II
туохт.
1. Быстах-быстах, төлүтэ барар курдук бүтэй саҥаны таһаар (ыт туһунан этэргэ). ☉ Издавать лай, лаять (о собаке)
Мууһунан утаҕын ханнаран баран, туран истэҕинэ, Түргэнэ үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
Таһырдьа Дьүкэ биир тыынынан лоҥкуначчы үрээт, уурайан хаалла. Болот Боотур
Алааска киирдилэр, ыал ыта Ыраахтан үрэ тоһуйда, Утуйбут дьиэлээх соһуйда. Дьуон Дьаҥылы
2. көсп., үөхс. Кими эмэ үөх, саҥар, мөх. ☉ Грубо выражать своё недовольство, браниться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсиэн!» — Сыллай Луха, кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
[Баабыла:] Мин үөрэҕэ суохпун да, суобаһым эйигиннээҕэр ыраас. [Сүөкүлэ:] Суобаһа суоҕу миигин булаҥҥын үрэ тураҕын дуо? И. Гоголев
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур! Эн соҥҥун биһиги сарбыйан сиэбиппит дуо?!» — Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Ыт үрбэт, киһи көрбөт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I)
Уол оҕо барахсан, Ыт үрбэт, киһи көрбөт буолан баран, Түөрт үрэх баһыттан биирдэригэр Дьоло тосхойор, Быйаҥа быгыалыыр, Кэскилэ кэтэһэр кэмэ кэлиэҕэ. Саха нар. ыр. II
др.-тюрк., тюрк. үр
III
туохт. Тириини таҥастыырга бэлэмнээн субатын эбэтэр түүтүн үрбэнэн кыһыйан ыраастаа. ☉ Скоблить, счищать (мездру с кожи) специальным орудием үрбэ. Инчэҕэй тириини үрэр
□ Ыстапаанньыйа суол ааныгар олорон тирии үрэр. Күндэ
Андаатар тириитин үрэр (ыраастыыр) мас эмиэ туспалаах. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. сүр ‘сдирать, стягивать’