прил. I. (изо льда) муус; ледяная гора муус хайа; 2. (очень холодный) муустаах, тыбыс-тымныы; ледяная вода муустаах уу; ледяные пальцы тыбыс-тымныы тарбахтардаах; 3. перен. (презрительно-холодный) муус тымныы; ледяной взгляд муус тымныы хараҕынан көрүү.

даҕ. Тымныы, сөрүүн (хол., дьиэ, хос). ☉ Холодный, прохладный (напр., дом, комната)
Дьиэ иһэ аҥыл курдук, тыбыс-тымныы, кубус-кураанах, манна өтөрүнэн киһи сылдьыбыт бэлиэтэ көстүбэт. С. Никифоров

сыыгынаа диэнтэн дьаһ
туһ. Онтон Иванов, утуйбута буолан муннун сыыгыната сытан, ытырдан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] бэриинэлээх дьыбааныгар тойтолло сытан хаһыат ааҕан сыыгынатар. Н. Лугинов
Сиэҥкэ тыбыс-тымныы муннунан эһэтин иэдэһигэр сыстан сыллаан сыыгынатта уонна ытыһын сүүһүгэр даҕайда. «ХС»

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, тымныы салгын туһунан)
Резко обдавать (о запахе), резко дуть (о холодном воздухе). Уу буолбатах эбит, Даша муннугар бэнсиин сыта аҥылыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Нартаахап ойон тиийэн, күрүчүөгү үөһэ эһэн, халҕаны тиэрэ аста. Тыбыс-тымныы аҥылыс гынна. Софр. Данилов
Бу кэмҥэ кэргэнэ, уһун кубаҕай дьахтар, ынахтарын ыан, үүтүн умуһахха ууран киирдэ. Хотон сыта аҥылыс гынна. П. Аввакумов

сыһ. Туох да мэһэйдэртэн иҥнибэккэ, олус түргэнник, күүскэ. ☉ Очень быстро, стремительно, не останавливаясь ни перед чем (перед какой-л. помехой)
Өрүс тыбыс-тымныынан илгийэн, дьэбирдик түрдэстэн ыла-ыла, дьулусханнык сүүрүгүрдэр. П. Аввакумов
Кыргыһыыга колесничайдар өстөөххө дьулусханнык саба сүүрдэн киирэллэрэ. КФП БАаДИ
Биһиги чаастарбыт Москва анныгар немецкай фашистары үлтү сынньан, иннилэрин диэки дьулусханнык кимэн испиттэрэ. «Кыым»

кылабачый диэнтэн холб. туһ. Күн ойон, оттор сэбирдэхтэригэр түспүт сиик таммахтара эҥин араас дьикти өҥнөрүнэн кылабачыстылар. Софр. Данилов
Киһи үөрүүтүгэр да, эрэйигэр да кыһаммат сулустар тыбыс-тымныынан кылабачыстылар. Н. Заболоцкай
Хойгуонан сырбаттах ахсын бытарыйа ыһыллар муус кыырпахтара фара уотугар араастаан кылабачыһаллара. Тулхадыйбат д.

туохт. Моонньун бо бо тутан тыынын хаай, тууй. ☉ Душить, сдавливать горло
Бэриммэтэҕин иһин хабарҕатын муомахтаабыта, о н уоха соруйан: «Өллүм», — диэн сарылаан охтон түспүтэ. П. Ойуунускай
Хобороос хаста да баттатта. Хара бэкир киһи тыбыс-тымныы тарбахтарынан кинини муомахтыы сатыыр. И. Гоголев
Эдэркээн тайаҕы ньалҕаархай түүлээх моонньуттан тимир оҕуур муомахтаабыт. Н. Габышев
ср. др.-тюрк. боҕмах ‘удушье’, боҕ ‘душить, сдавливать’

сыһ. Кытаанахтык, дьэбирдик; тоҥуйдук. ☉ Сурово, жёстко; холодно
Эдэр романтиктары Мирнэй тыйыстык көрсүбүтэ. Болот Боотур
«Тиэтэйимэ, доҕор!» — киһим мин диэки хайыспакка да, тоҕо эрэ тыйыстык хоруйдаата. СҮК
Аҕата төбөтүн төргүүлүү бырахта, симириктээбит халтаһаларын быыстарынан уолун тыбыс-тымныынан тыйыстык одууласпыт. М. Шолохов (тылб.)

хаарый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кыыгыныы-чыҥкыныы турар түптэлэс тымныы уотдьыбар мууһунан хаарыйбахтыыр, уотунан салаамахтыыр. П. Ойуунускай
Дьиэ иһэ бүтүннүү итии долгунунан дьалкылдьыйар, киһи сирэйин хаарыйбахтыыр, тыынын-быарын ыгар. Амма Аччыгыйа
Сыгынньах тиҥилэхпин сир тыбыс-тымныынан хаарыйбахтыырга дылы буолла. Софр. Данилов
Кини кириитикэ хаарыйбахтаабыт аҕай суруйааччыта. П. Дмитриев

даҕ. Этэ-сиинэ суох, ырыган. ☉ Худой, сухощавый
Саня миигиттэн биир сыл аҕа, сүрдээх хатыҥыр, уһун уҥуохтаах, иирэ талах курдук кыыс. Амма Аччыгыйа
«От атах» курдук хатыҥыр Ол дьадаҥы уолчаан Санаа уотунан тырымныыр Сып-сырдык харахтаах! С. Данилов
Оҕонньор, наллаан ыйыта-ыйыта кыыһы ааттаан, кыыс тыбыс-тымныы хатыҥыр тарбахтарын сылаас ытыһынан ыгыта туппахтыы олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. монг. хатагир ‘истощённый, тощий’