тыырдар диэнтэн атын
туһ. Буруустуу тыырдарыллыбыт бэрэбинэлэри таһар. А. Фёдоров

күлтэй диэн курдук
Ыстааннарын бууттара күлтэһэн тахсыбыт. Ити тугу хаалыыр буоллаҕай? Болот Боотур
«Тибиини саҥа тыырдаран», — диэн баран, уутун иккистээн омурдан, икки омурт эттэрэ өрө күлтэһэн таҕыстылар. Р. Кулаковскай
Мин иннибэр остуолга икки улахан кырапыын күлтэһэн тураллар. СДТА

аат. Тыа хаһаайыстыбатын сэбиргэлин тартарарга аналлаах бэйэтэ хаамар массыына. ☉ Трактор
Тыастаах тэргэн оннугар Тыраахтарым тырылыыр, Кылыс буулдьам оннугар Кыргый аалым сырылыыр. Күн Дьирибинэ
Алаас, сыһыы хонууларбыт халыҥ кырыстарын Тыраахтарынан тыырдаран илгэ быйаҥы хотордубут. Н. Абыйчанин

туохт. Табаны ньуоҕунан салай, айаннат. ☉ Править вожжами оленью упряжку
Сыыдам табатын ньуоҕулаан Сындыыс курдук көтүтэр, Чыыстай хайатын уҥуордаан Чысхаан күүһүн көрсүһэр, Хотугу кыраай булчута Холкуос кыыһа Долгунча. Күннүк Уурастыырап
Санаабар саһылы сойуолаан, Кыраһа суругун ааҕабын, Чуорааннаах табабын ньуоҕулаан Тоҥууну тыырдаран ааһабын. С. Данилов

таарый диэнтэн дьаһ
туһ. Айылҕа киэргэлэ — Ыраас хатыҥ Үүнэн дьулуруйан турар, Нарын кыыс оҕолуу, Үрүйэ уутугар Таарыйтарбат ньуурун көрүнэр. Софр. Данилов
Бу үлэ кэмин саҕана дьаарбайа сылдьар киһи — мин — итини бэйэбэр эмиэ таарыйтара иһиттим. Амма Аччыгыйа. Дьахтар быһахха таманын да таарыйтарбатах, аһаран биэрэн барбах таҥаһын эрэ хайа тыырдарбыт. Саха фольк.

1. иэх диэнтэн хай. аата. Былыргы үтүө ох саа иэҕиитигэр маарынныыр сурааһыннаах омуна суох, оруосалыы тэтэрбит уостардаах. Амма Аччыгыйа
   [Чыычаах] Халлаан арҕаһыгар өрө харбаһан, Хайыһар иэҕиитинии үөһэ кыырайбыта. Суорун Омоллоон
   Билиҥҥи кэмҥэ, төһө да үчүгэйдик буолтун иһин, тапталы эрэ иэҕии, сэбирдэҕи туойуу, биитэр таба муоһун хоһуйуу ырааҕынан кыараҕас, кэскилэ муҥутук үлэ. Суорун Омоллоон
2. даҕ. суолт. Иэҕэн оҥоһуллубут. ☉ Гнутый, согнутый
   Иэҕии сыҥаах.  Иэҕии сиэрдийэ эркиннээх. С. Зверев
   Иэҕии хатыҥ сыарҕалаах, Эмньик-тураҕас аттаах Тоһугураан оҕонньор Тоҥуу хаары Тоҕо тыырдаран иһэр. С. Васильев
   ◊ Иэҕии көмүс иирэ фольк. - иирэни, талаҕы хоһуйан, ойуулаан, киэргэтэн этэр кубулуйбат эпиитэт. ☉ В устном народном творчестве: постоянный эпитет, характеризующий роскошную, гибкую иву
   Тардыы көмүс талахтаах эбит, Иэҕии көмүс иирэлээх эбит, Хорҕолдьун кумахтаах эбит, Хоруоҥка чайдаах эбит. Саха нар. ыр. I
   Тардыы көмүс талахтаах эбит, Иэҕии көмүс иирэлээх эбит, Мотуок солко мутукчалаах эбит, Сиэрэй солко сэбирдэхтээх эбит. Күннүк Уурастыырап
   Тардыы көмүс Талахтардаах кытылыгар хаамабын Иэҕии көмүс иирэлэрин күлүгэр сытабын. И. Егоров

I
уһугун диэнтэн хай
аата. Уһуктуу... Бөтүүгүм ыллаата, Саҥа ыал таһыгар, аллара, Ол саха холкуостаах дьахтара Сарсыарда ынаҕын сайдаата. Дьуон Дьаҥылы
Мин оҕо, эдэр сааһым, үлэлээбит-хамсаабыт күөгэйэр күнүм барыта итинник кэрэ кэм, кэрэ хартыына, уһуктуу, үөрүү аргыстаах курдук. С. Васильев
Чыычаахтар айылҕа улук уутуттан уһуктуутун уруйдуур, сайын кэлэр үрдүк үөрүүтүн хоһуйар ырыалара үчүгэйкээнин. С. Никифоров
♦ Өй-санаа уһуктуута — урут өйдөөбөккүн чопчу өйдөөһүн, өй-санаа өттүнэн лаппа сайдыы. ☉ Пробуждение (о сознании), прозрение
Ити түмүгэр кини иннигэр үөрэх алыптаах күүһэ арыллыбыта, ол, биллэн турар, кини өйө-санаата уһуктуутугар улахан суолталаммыта. Эрилик Эристиин
Сорох ырыаларга баттаммыт-үктэммит үлэһит норуот кылаассабай өйө-санаата уһуктуута, баайы-батталы утары туруута быһаччы этиллэрэ. ССЛИО
Баай-тойот батталын утары үлэһит дьон өйө-санаата уһуктуута норуот тылынан айымньытыгар өтөн киирбитэ мунааҕа суох. «Чолбон»
II
сыһ. Уһуктаах буолар гына (хол., суор, кыс). ☉ Так, чтобы образовался острый угол (напр., тесать, строгать что-л.)
Мин салаалаах тоҥ мутугу тоһутан, уһуктуу кыстым. Т. Сметанин
Остуолбалар төбөлөрүн дуобат курдук уһуктуу суораллара. СНЕ ӨОДь
Талах суох түбэлтэтигэр сымнаҕас бэс маһы буруустуу тыырдаран баран харандаастыы, уһуктуу кыстара үөрэтиллиэхтээх. АЭ ТЫС

аат.
1. Сүөһү, кыыл ойоҕоһун чараас тас бүрүө этэ уонна ол иһинэн үөскүүр сыата. ☉ Тонкий наружный слой мяса на рёбрах, а также жир под ним у скота и зверя
Икки сототун бөтөҕөтүнэн Икки таллан таас ойоҕоһун Хат таманнары, Халыҥ куҥнары, Хатан бүлтэстэригэр тиийэ, Хаан оҕуолаан тахсыар диэри Быһыта кыпчыйталаан ылла. Күннүк Уурастыырап
[Эһэни] сүлэн истэхтэрин аайы тас таман сыата бырдьайан тахсыталаата. Эрилик Эристиин
Ынахтарын тас таманнарын сүлэн ылан оҕолорго сэмсэ биэрдилэр. СГФ СКТ
2. кэпс. Үүнэн турар мас хатырыгын, туоһун уонна дьиҥнээх этин икки ардынааҕы субата. ☉ Луб лиственницы, берёзы
Араҕас таманын алдьаппакка хастаан ыллахха, хатыҥ туох да буолбат, хата, куһаҕан да буоллар хаттаан туос үүннэринээччи. Болот Боотур
3. фольк. Дьахтар маҥан, сырдыкыраас сирэйин, сандаархай этин-сиинин, тириитин ойуулаан этии. ☉ Сияющий белизной лик; светлое, чистое тело (о женщине — эпитет красавицы в эпосе олонхо)
Дьахтар быһахха таманын да таарыйтарбатах, аһаран биэрэн барбах таҥаһын эрэ хайа тыырдарбыт. Саха фольк. [Айталыын Куо] Таҥас бүтэй Талба-нарын Тамана көстөр. П. Ойуунускай
Таҥас бүтэй таманыҥ сандаарбыт Талыыкан далбарым! Д. Апросимов
4. Туох эмэ көстөр тас иэнэ, таһаата, ньуура. ☉ Открытая, доступная взору поверхность чего-л. (напр., площади)
Аан маҥнай кыталык үҥкүүлээбит кылааккай кырыстаах кылбаҕар кырдалгыт араҕас таманыгар бастакы булуугу мин соспутум. М. Доҕордуурап
Бырааһынньыкка кэлбит дьоннор улахан күөл халдьаайытын таманыгар турбут балааккаларга түспүттэрэ. П. Аввакумов
Үрэх тас таманыгар халдьаайытын, куулатын батыһа субуруччу бугуллар …… көстөллөр. Р. Кулаковскай
Улуутуйа кэҥии арыллар Улахан болуоссат тамана, Кулгаахпар биир дьүрүс кутуллар. Куугунуур курас дуораана. В. Дедюкин
5. бот. Таастар быыстарыгар, кураанах эниэ сиргэ, кумахха үүнэр, курааны кыһаллыбакка тулуйар кылгас силистээх үүнээйи. ☉ Очиток
Таман сэбирдэҕэ халыҥ, хайдах эрэ эттиҥи. Ардах кэмигэр силистэринэн элбэх ууну оборон ылар, онтуката кураан кэмҥэ кинини өлүүттэн быыһыыр. СМН АҮө
ср. тюрк. табан, таман ‘базис, основа’

I
туохт. Тирииҥ аннынан ууланан өрө үллэн, иһэн таҕыс. ☉ Вздуваться пузырём, покрываться волдырями (о коже)
Сэмэн икки атаҕын тарбахтара биир дэхси буола хабыллан хаалбыттар. Н. Якутскай
Миитээ хапсабар ойон туран, хабыллыбыт ытыстарыгар силлээмэхтээтэ. Е. Неймохов
Модугудьааҥҥа тиийиибэр атаҕым уллуҥаҕа хабыллан, аһыйан, кыайан хаамтарбат буолла. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. хабар ‘вздуваться, распухать’
II
тыаһы үт. туохт. Ыраахха диэри эҥсиллэн хабыгырыы тыаһаа, оннук тыаһы таһаар (хол., тоҥ буорга ат туйаҕа тыаһыырын этэргэ). ☉ Издавать частые, дробные, громкие, раскатистые звуки (напр., о топоте копыт лошади, бегущей по мёрзлому грунту)
Лоҥкуудаҕа хабыллар сүгэ тыаһа хатан тымныыны кытта хатыста. М. Доҕордуурап
Иккис ат туйаҕын тыаһа илин диэки хабылла турда. Р. Кулаковскай
Күлүмнүү оонньоото чаҕылҕан, Этиҥнэр уордаахтык хабылла Хабараан дарбааны тартылар. И. Федосеев
♦ Өрө хабылла түс көр түс I
«Эмээхсиэн, эн итиннэ ньаамырҕаабакка олор!» — Сыллай эмээхсини ситэ саҥарпакка өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
«Тоҕо саанаҕын?!» — Дьэбдьиэ эмискэ өрө хабылла түстэ. Болот Боотур
Ол оннугар уола Баанньа өрө хабылла түспүтэ. Ойуку
◊ Өрө хабылла түс көр түс I
Эмискэ дапсы тыаһа өрө хабылла түспүтэ. Далан
Эмискэ күөл диэки саа тыаһа өрө хабылла түстэ. П. Егоров
Көрүдүөр иһигэр ытыс тыаһа өрө хабылла түстэ. ПНИ ДКК
Уот хабылла түс — өрө хабылла түс диэн курдук (көр түс I). Таһырдьа тахсан истэҕинэ, үгэх аанын тыаһа уот хабылла түһэр. Саха фольк. Сонно тута саалар тыастара уот хабылла түһэр. А. Сыромятникова
Далтан тэйэн эрдэҕинэ, Куонаан дурдатыттан саа тыаһа уот хабылла түстэ. Н. Заболоцкай
III
хап I диэнтэн бэй., атын
туһ. Хата, Витюшкабыт бастакы категорияҕа хабыллан, төлөбүрэ суох үөрэххэ киирбит. Т. Находкина
Сайын тэрилтэлэр бары оттооһуҥҥа хабыллаллар, оттон пиэрмэҕэ оскуола оҕолоро, устудьуоннар көмөлөһөллөр. ТССКС
Хабылыга суох хабылык хабыллыбат. ВПК СОо
♦ <Хабыллар (хабайар)> хаба ортото — туох эмэ саамай ортото, киинэ. ☉ Самый центр, самая середина чего-л.
Сэмэн оҕонньор сонуок хабыллар хаба ортотунан хайа тыырдаран эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ойуур хабыллар хаба ортотугар быычыкайкаан балаҕан оҕото турара. Д. Таас
Дабыыт дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. И. Никифоров

даҕ.
1. Босхо, көҥүлүнэн ийэтин эмэ сылдьан торолуйбут. ☉ Отпущенный с маткой детёныш, без ограничений сосущий её, сосунок
Эн миэхэ өрбүт Итии чэйгинэн Итии киллэриниэм, Эмньик тугут этин сиэм, иэхэйикпиэн! Л. Попов
Биэ, эмньик убаһаттан араҕыста да, уойбутунан барар. ПДН БС
Эмньик ньирэй сотору төлөһүйэн кыстыкка үчүгэй туруктаах үктэнэр, элбэх эти биэрэр. НД ДК
2. Сайын устата көҥүл сылдьыбыт, байтаһын (төрөөбөтөх биэ, сүөһү туһунан). ☉ Нагулявший жир за лето (о нежеребившейся в этом году кобыле или нетелившейся корове)
Кулуба хас да сыл курулаппыт уон сэттэ бууттаах оҕуһун өлөрдүлэр, үс эмньик сылгыны тиэрэ көттүлэр. И. Гоголев
Иэҕии хатыҥ сыарҕалаах, Эмньик тураҕас аттаах Тоһугураан оҕонньор Тоҥуу хаары Тоҕо тыырдаран иһэр. С. Васильев
3. көсп., үрд. Имигэс, тыҥ, чэгиэн, быһый (эдэр киһи этин-сиинин, иҥиирин, күүһүн этэргэ). ☉ Гибкий, упругий, налитой (о плотном, сильном молодом теле)
Кинийдэх диэтэх киһи, Кирдигэ даҕаны, Эллэммэт эмньик иҥиирдээх, Сылайбат тыйыс сындааһыннаах, Көҕүрээбэт күтүр күүстээх киһи буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Эдэр булчут дьэргэйэн, Эмньик быһый атаҕа Сири билбэт буола үөрэн Сүүрэн тэйэ истэ. Т. Сметанин
Даайыс манна сүүрбэччэ саастаах эмньик эттээх эдэр кыыс оҕо сүктэн кээлтэ. Н. Заболоцкай
◊ Эмньик кулун <эдэр> саас үрд. — мэник-тэник, оонньуур-көрүлүүр, кыһалҕата суох кэм (үксүн поэз. тут-лар). ☉ Наполненные озорством, приключениями, увлекательные, беззаботные молодые годы
Саныыра буолуоҕа — эмньик кулун эдэр сааһын эбэтэр тоҥуй тапталын. С. Федотов
Эмньик кулун сааһыгар бырах барбыт Ньукуу уолчаан, бокуйа кырдьыбыт оҕонньор буолан, дойдутун быйыл эрэ булла. «ХС». Эмньик сүрэх үрд. — уйан, уйаҕас, дьон кыһалҕатын чугастык ылынар, чараас сүрэх. ☉ Чуткое, нежное, отзывчивое сердце
[Саллаат] Көрөр хараҕа уоттанна, Көөнньөр хаана уоһуйда, Эмньик сүрэҕэ Эрэллээхтик тэптэ. Саха нар. ыр. III
Эдэр киһи эмньик сүрэҕэ кыыс ырыатын хоту аймана сайыста, соҕотох буолбат оҥоһуулааҕын манна өйдөөтө. П. Филиппов
ср. алт. эмтик, хак. имник ‘дикий, необъезженный’, бур. эмниг морин ‘необъезженная лошадь’