көр иһирэх
Василий Готовцев туһунан истиҥ, иһиринньэҥ тыл этиллэр. «ХС». Урут биһиги сурунаалбытыгар Н. Неустроев туһунан тэттик гынан баран, бэрт истиҥ, иһиринньэҥ тыллаах-өстөөх ахтыыны таһаартаран турар. «Кыым»

аат.
альбом
1. Хаартыскалары уган уура сылдьарга аналлаах тиһиллибит (тэтэрээт эбэтэр кинигэ курдук) лиис. ☉ Фотоальбом. Олбуомҥа хаартыска бөҕө угуллубут
2. Анал халыҥ лиистээх уруһуйдуурга аналлаах тэттик тэтэрээт. ☉ Альбом (для рисования)
Оччугуй да буоллар Олбуом тэтэрээппэр Оллур-боллур да буоллар Ойуулаатым, оокком. А. Софронов

туохт. Тугу эмэ (хол., оту) саас-сааһынан кыра чөмөх гына биир сиргэ мус. ☉ Собирать, складывать в небольшую аккуратную кучу что-л. (напр., сено)
Баһылай бугулун аҥаардаан, икки гына чөкөлөөтө уонна атырдьаҕын тиҥилэхтээбэккэ, ньилбэгэр охсон таһаарда. Ойуку
Киэһэ утуйарга кытарбыт чоҕу чөкөлөөн, күлүнэн көмөн, биир сиргэ тарыйан, оһох уйатыгар бугуйан кэбиһэллэр. С. Маисов
Сайын бэйэм чөкөлөөбүт тэттик бугулларбын оҕус сыарҕатыгар уган мадьыктаһарым. Н. Борисов

аат., лит., тыл үөр. Предмети, көстүүнү, өҥ-дьүһүн, бэлиэ, хаачыстыба биэрэн, харахтарыыстыкалаан чаҕылхайдык быһаарар тыл. ☉ Образное, художественное определение, эпитет
[Эллэй] эпиитэттэрэ …… хоһоону эрчимнээх, тэттик уонна чаҕылхай оҥороллор. Софр. Данилов. Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой… КНЗ СПДьНь
Тэнийбит эпиитэттэр, кэрэ мындыр ойуулааһыннар биһиги олоҥхобутугар дэлэйдэр: аҕыс иилээхсаҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх айгырсилик аан ийэ дойду… аламай маҥан күн. СТ С

даҕ.
1. Дьон баҕаланан туттар, туһанар, дьоҥҥо олус наадалаах. ☉ Пользующийся большим спросом, ходкий
Бу сир дьоно сылгы, ынах быатыгар хамаҕа соҕус эбиттэр. Саха фольк. Тэттик оһох тыа дьонугар хамаҕа мал ини. Н. Борисов
Сүлүөт кэмигэр хамаҕа табаардар атыыланаллар. «Кыым»
2. Туохха эмэ олус харамсыйар, баҕаланар, ымсыы. ☉ Падкий на что-л., жадный
Харчыга хамаҕа Василий эрэ буолбатах. А. Сыромятникова
Боһомо харчыга-үпкэ ордук хамаҕа. Болот Боотур
Саҥа бириискэҕэ дуоннааҕы үлэлээбэккэ сылдьан, үпкэ-аска хамаҕа эристииннэр да элбэх этилэр. «ХС»
ср. монг. хамах ‘загребать, сгребать; подбирать, собирать’

сыһ.
1. Өр буолбакка, кылгас кэмҥэ, кылгастык. ☉ Недолго, ненадолго
Хайдах бу манныгый, Хараҥа барыгый? Былыттан, саатар, ый Быстахтык быкпатый? Күннүк Уурастыырап
Тыал ыраастык суйдаабыт, быстахтык түһэн ааспыт самыыр сууйбут күөх халлааныгар, күн чэмэлийэ тыган, күөгэйэ-күлүмнүү турара. В. Протодьяконов
[Чокуурап] күһүн куобаҕын, балыгын да үксүн быстахтык сылдьан, ыксалга бултаһара. Н. Габышев
2. Ситимэ суохтук, ойом-ойом. ☉ Отрывочно; отдельно; бессистемно
Утуусубуу быстахтык хаба тардан бэлиэтээһиннэри, тэттик уочаркалары, публицистическай ыстатыйалары бэчээттэппитэ. Эрчимэн
Туохтан да тардыммакка дорҕоонноохтук этиллибит тыллар, тыа суугунугар баһыйтаран ырааппакка быстахтык иһиллибиттэрэ. В. Яковлев
[Кыһыл бартыһаан] Өлүүлээх бааһыттан, хааныттан Өйсанаа туймааран, Бычыктык бөтүөхтүү тыыммахтаан, Быстахтык саҥарар. А. Абаҕыыныскай
◊ Быстахтык санан — 1) бэйэ олоҕун, туругун бигэтэ суоҕунан, түөрэккэйинэн аах. ☉ Считать свое положение непрочным
Бөтүҥнэр бэйэлэрин быстахтык сананар буолан, туораттан өлөрө-алдьата кэлэр күннээх буоллахтарына, бэйэлэрин көмүскэнэр бэлэм сэптээх этилэр. Эрилик Эристиин; 2) уһуну-киэҥи санаабакка, олохтоохтук толкуйдаабакка эрэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. необдуманно
Оччолорго миэхэ эн суоҕуҥ. Соҕотох кыһалҕатын, баттал эрэйин тулуйумуна, быстахтык санаммытым. Н. Заболоцкай

I
салт диэнтэн хай. аата. Наар биир астан салгыы. Дьиэ үлэтиттэн салгыы. Салгыы бөҕөтүн салтым
II
1. сыһ.
1. Туох эмэ устатын улаатыннаран, устатыгар эбэн, усталарынан салҕаан. ☉ В продолжение к чему-л. (привязать, пристроить что-л.). Сиэрдийэҕэ салгыы маста баай. Саҥа дьиэҕин эргэ дьиэҕэр салгыы тут. Икки остуолу салгыы тарт
2. Саҕаламмыты, инники оҥоһуллубуту салҕаан, ситэрэн; ол кэнниттэн. ☉ Продолжая начатое; дальше. Салгыы саҥар. Салгыы үлэлээ
□ Терентьев оҕонньор көхсүн этиттэ уонна салгыы кэпсээн барда. М. Доҕордуурап
Итинтэн салгыы тэттик кэпсээннэри суруйуунан дьарыктаммытым. В. Протодьяконов
Кыыс …… сарсыарда эрдэ туран салгыы айаннаабыта. Х. Андерсен (тылб.)
2. даҕ. суолт. Туох эмэ салҕаныытынааҕы, ол кэннинээҕи. ☉ Наступающий вслед за чем-л., дальнейший (напр., об этапе чего-л.). Сайдыы салгыы кэрдиис кэмэ

аат.
1. фольк. Ханнык эмэ эттиги эбэтэр көстүүнү туохха эрэ холуйан кылгастык ойуулуур тэттик пуормалаах норуот айымньыта (истээччи онно туох этиллэрин таайыахтаах). ☉ Малый жанр якутского фольклора: замысловатый вопрос, в котором какой-л. предмет или явление описывается иносказательно (слушатели должны отгадать, о чём говорится), загадка
Таабырын төрдө там-татахай баар үһү (тааб.: тахтайдаах силим). Оо, төрөөбүт арыы тыам, дьэ, симэммиккин, киэргэммиккин даҕаны! Эйигин таабырын оҥоруохха сөп: «Сайын саҕынньах кэтэр, кыһын устан кээһэр баар үһү», — диэн. Ф. Софронов
Кыталыга кыырайбыт Туруйата туран хаалбыт. Таабырын хоһооннорбун Таайыҥ эрэ, оҕолорум (тааб.: ат, сэргэ). П. Дмитриев
2. Киһи кыайан өйдөөбөт, быһаарбат суола. ☉ То, что неясно или непонятно, нуждается в разгадке
Киһи диэн таайыллыбат таабырын. И. Гоголев
Былыргы учуонайдар этэн тураллар: «Саха сирэ — таабырын», — диэн. Суорун Омоллоон
Үрдүк хайалар быстар быардарыгар, күтүр улахан таас эмэгэттэр көхсүлэригэр суруллубут ойуулар-бичиктэр ис хоһоонноро билигин үөрэхтээхтэр даҕаны кэбэҕэс таайбат таабырыннара буолан хаалбыттар. Эрчимэн
ср. др.-тюрк. тапзухуҕ, башк. табышмак, бур. таабари ‘загадка’

даҕ.
1. Олус сырдык, киһи хараҕа саатар (хол., күн уотун этэргэ). ☉ Яркий, ослепительный (напр., о солнечном свете)
Кыараҕас дьиэ түннүгүнэн чаҕылхай сайыҥҥы күн, көмүс кыырпаҕы ыспыт курдук, …… тыккыраан түһэн, оҕону сыламнатта. Күндэ
Дьон харахтара чаҕылхай сырдыктан саатан симириктэстилэр. М. Доҕордуурап
Арай …… сарсыарда халлаан халлан хаалла, хаһан да хаардаабатах-ардаабатах курдук чаҕылхай күн чэмэлийдэ. П. Егоров
△ Сырдык, ыраас (хол., халлааны этэргэ). ☉ Ясный, светлый, чистый (напр., о небе)
Чаҕылхай сарсыарда, киһи хараҕа саатар. Н. Габышев
[Таня] сааскылыы чаҕылхай күннэр кэрэлэрин оччо кэрэхсээбэккэ сырытта. М. Доҕордуурап
2. көсп. Ураты үчүгэй, сөҕүмэр (хол., киһи талаанын этэргэ). ☉ Уникальный, исключительный, необыкновенный, яркий (напр., о таланте)
[Эллэй] эпиитэттэрэ …… хоһоону эрчимнээх, тэттик уонна чаҕылхай оҥороллор. Софр. Данилов
Попов учуутал көрүҥүнэн кыра уҥуохтаах …… эрээри, …… хатааһын чолбонун кэриэтэ чаҕылхай киһи этэ. С. Федотов
Саха тылынан уус-уран айымньыта баайынан, чаҕылхайынан …… бэрт элбэх чинчийээччини сөхтөрбүтэ. БСИ ЛНКИСО-1994

аат дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык кэм устатын тухары буолбутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении времени, в течение которого совершалось действие (на протяжении, в течение)
Алта суукка былаһыгар Аптаах тааһын атыытыгар, Аччыктыыры анаарбакка, Чурумчуку аатыран, Туойа …… ыллыы доргута, Туйгуннук олорбута. Эллэй
Уһун түүн былаһыгар илин, арҕаа өттүлэригэр сытар күөллэргэ биирдэ-иккитэ саа тыаһаата уонна мэлигир. «ХС»
Иркутскай гимназиятыгар үөрэммит кэмин былаһыгар тутта сылдьар быһыыта үчүгэй, сурук үлэтигэр толоруута уһулуччу үчүгэй, бары предметтэргэ билиэн-көрүөн баҕата олус. П. Филиппов
Быйыл күһүн былаһыгар, арааһа, алтынньыга эрэ биирдэ бэрт тэттик суругу ыыппыттаах. Н. Лугинов
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ предмет бүтүннүүтүгэр тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, в пределах которого распространяется действие (в пределах, на расстоянии)
Бүтүн оскуола былаһыгар чаһы диэн, арай, учууталбытыгар, Байбал Бөтүрүөбүскэ, баара да, ону ким да наадыйан чааһы ыйыппат буолара. Д. Таас
Ыраахтааҕы бүрүөлээх бобуоската элбэх биэрэстэлэр быластарыгар субуспут полкаларын ситэн, бадарааҥҥа батыллыбыт таһаҕастаах сыарҕалаах обуостары ойоҕолоон ааһар. АС НИСК
Ыллыыр ырыам былаһыгар Ыччат дьоммун туойабын. «ХС»
3. Ситим тыл суолтатыгар бириэмэ салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза присоединяет придаточные предложения времени (на протяжении того..
что; до тех пор, пока). Маайа ханна сылдьарын былаһыгар, санаата эрэ оҕото Сэмэнчик этэ. Н. Якутскай
Ол суол сүтүө суоҕа, — Охсуһуу хонуутугар охтубуттар төрөөбүт буордарыгар төннөн кэлбиттэрин былаһыгар. Р. Баҕатаайыскай
Ол кэмтэн ыла Күүстээх Уйбаан сылдьарын былаһыгар, наар кинини боруобалыы сатыыллар. И. Бочкарев. Киһи эрэ истэрин былаһыгар куорат тойотторо — дойдуларын «аһыйан» харахтарын уутун тоҕоллоро. П. Филиппов