сахсай диэнтэн холб. туһ. Саҥардыы түөрүллүбүт чөҥөчөктөр, кыстаммыт мастар адаарыһан, сахсаһан сыталлар. А. Фёдоров

туохт., кэпс. Бэриммэккэ утарылас, өһөс. ☉ Сопротивляться, противиться, не сдаваться
[Түөрүллэр төҥүргэс] «Билигин да кириҥэлэһэр», — дии-дии күлүстүлэр. М. Доҕордуурап
Ынаҕа өсөһөн кириҥэлэһэр. М. Доҕордуурап

эмискэ диэн курдук
Нэһилиэк бүтэҥи олоҕо эмискэччи оргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Эмискэччи хабыс-хараҥа буолла, сир, халлаан түөрүллэргэ дылы гынна. Т. Сметанин
Биирдэ эмээхсин, күүппэккэ олордохторуна, эмискэччи тиийэн кэллэ. Сэмээр Баһылай

сыһ. Биири да ордорбокко, көтүппэккэ; хас биирдиилэрин кэриччи. ☉ Все без исключения, подряд (напр., рассматривать)
Хоолдьуга көһүйүөр диэри түбэ харыйатын аахтара хантайа-хантайа одуулаһа сатаабыта да, [тииҥнэр] ханна ааспыттарын булбатаҕа. Сэмээр Баһылай
Утуйаат, саныы сыппытын салгыы түһээтэ. Арай кини көрдөҕүнэ туһаҕар аахтара куобах бөҕө иҥнибит. «ХС»
Аргыһым бу бөһүөлэк хас биирдии дьиэтин, түөрүллүбүт тааһын остуоруйаларын аахтара билэр быһыылаах. Н. Босиков

арыҥах мас — силистиин түөрүллэн, иҥнэри түспүт мас. ☉ Вывороченное с корнем накренившееся дерево
Сигэнэ оонньуур силиргэхтээх маһыҥ, аалына оонньуур арыҥах маһыҥ мин дуо? (өс хоһ.). Бииллээххэ билсиспэтэх, Оноолооххо орооспотох, Арыҥах маһы атыллаабатах, Сул дүлүҥү туораабатах кыыс. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бурхалей туора түһэ сытар арыҥах маска тиийэн, саатын устан өйөннөрөн баран, олорунан кэбистэ. Эрилик Эристиин

суулун II диэнтэн хай
аата. Тиит иҥнэйдэр-иҥнэйэн хойуу лабаалара адаарыйбытынан, сууллуу ыарын уйбакка булгурута барбыт мутуктарынан отон уктаах сиргэ бүтэҥитик ньир гына түстэ. П. Аввакумов
Түөрүллүбүт таас чубукулуун сууллуутугар атаҕым хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин
Бастаан утаа инники сылгылар сууллууларыгар кинилэр көлөлөрө куттанан иннилэринэн барбакка чинэриҥнэстилэр. Тумарча

аат. Силистэри түөрүллэн охтубут улахан мас. ☉ Корень дерева, вывороченный с землёй, бурелом
Көхсүм кыараан, ыксааммын күлүк сири былдьастым, биир охтубут тиит сыгынаҕын күлүгэр тиийэн сыттым да, утуйан хааллым. Н. Неустроев
Харах ыларын тухары уот сиэбит хаппыт тииттэрэ, күөрэ-лаҥкы түспүт титириктэр, хара хоруо буолбут чөҥөчөктөр, сыгынахтар. Далан
Ыҥыыр аттаах киһи аннынан кыайан барбат гына токур тииттэр, сыгынахтар баар буолаллар. Эрилик Эристиин
ср. ДТС йых, кирг. жых ‘валить, свалить, разрушать’, алт. дьыгын ‘срубленное дерево, валежник; затор (льда)’

I
көр боотур
Аакайдааччылар боотуру баатыр дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Кыыс оҕо Куо-Чамчай, Кыскыйдаан баатыр Уот Кутаалай диэн Удаҕан дьахтар Эдьиийдээх этим. П. Ойуунускай
Биир чокуурунан эстэр бинтиэпкэ саалаах баатыр чуолҕан үүтүнэн кэтээн олорор. Суорун Омоллоон
тюрк. батыр
II
туохт.
1. поэт. Киэҥник биллэр гына аатыр, сураҕыр. ☉ Прославляться, становиться известным
Батталлаах олох баранна, Масчыт, отчут баатырда. Эллэй
Оо, дойдум! Оо, көмүс түгэх, эн Уурумньуҥ, саппааһыҥ түөрүллэн, Бары сир баһынан аатырдыҥ, Баатырдыҥ, үйэҕэр баатырдыҥ! Дьуон Дьаҥылы
2. кэпс. Туохха эмэ табылын (хол., булка). ☉ Сопутствует удача в чем-л. (напр., в охоте)
Онно кини [Бүөккэ] тыытылла илик хаҥыл бултаах сиргэ түбэһэн ити курдук баатырда. В. Протодьяконов

I
дьүһ. туохт. Үрдүк, улахан көстүүлээх буол (хол., толуу көрүҥнээх киһини этэргэ). ☉ Быть высоким и крупным, выделяться своим внушительным видом (напр., о человеке)
Үйэтин тухары лөкөйөн олорбут Тойон сыгына х төрдүттэн түөрүллэр, Былыргы дьон анаан-минээн оҥорбут Бааһыналара кэҥээн килэдиһэллэр. «ХС»
ср. кирг. лөкүй ‘быть огромным, здоровенным’
II
аат. Му ҥ у т у у с ип п ит ул ахан буур тайах, тайах аарымата. ☉ Матёрый самец лося
Мин аҕам күөгэйэр күнүгэр бөлкөй ыарҕа саҕа адаар муостаах аарыма лөкөйү эккирэппит. И. Гоголев
Уһун сотолоох аарыма лөкөйдөр айаатаан лоҥкунаталлара. Н. Босиков
ср. эвенк. локой ‘зимнее название лося-самца’

дьүһ. туохт.
1. Тугу эмэни кылааккайдаан, дэхсилээн ньалҕаарытан кэбис. ☉ Приглаживать, выравнивать что-л. Кини быраҕаттыыр раствора сымала курдук истиэнэҕэ сыстар
Ону дэхсилиир маһынан туора тардан, арыы курдук ньылҕарытан …… кэбиһэр. Н. Якутскай
Биэрэк кытыытыгар уу суйдаан ньылҕарыта салаабыт кумаҕа үөһээ өттө оллороот-боллороот буола түөрүллүбүт. МС Т
2. көсп. Ньуолбардык сатаан саҥар, кэпсэт. ☉ Сглаживать, смягчать (напр., сложную ситуацию)
Сүөдэр кинээс бу курдук үтүө тылынан ньылҕарытара, дьыаланы көннөрөргө туруммута саамай сөп санаа этэ. И. Никифоров
50-с сыллардааҕы быһыыны-майгыны ким эмэ умнуон, ньылҕарытыан иһин, билигин аны историяттан төттөрү өҕүрүйэн ылар кыахтара суох. Эрчимэн
«Мин чопчу эйигин оҥордоҕо диэбэппин гынан баран, дьон саҥаралларын иһин, тугунханныгын истээри ыйытабын ити», — Тэрэнтэй эмиэ ньылҕарытта. Д. Таас