сыһыан холб.
1. Кыра соҕус мөккүһүү дэгэттээх иэйиилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное утверждение высказываемой мысли с некоторым оттенком полемики (соотв. еще бы, как же)
Ама да! Айхаллаамына! Саха омук историятыгар аан маҥнай саха киһитэ Германияҕа үктэннэ. Т. Сметанин
Ама даҕаны, кыһаллан үлэлээтэхпинэ, атыттартан хаалыа этим дуо? Т. Сметанин
Ама даҕаны, көрөн туран быыһыах айылаах буолан баран, сүөһүнү өлөрө туруо дуо? С. Ефремов
2. Утарар ситимнээх баһылатыылаах холбуу этии састаабыгар киирэн «төһө да буолтун иһин» диэн курдук ситим тыл суолтата дэгэттэнэр уонна этэр санааны иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр (ардыгар суланыы дэгэттэнэр). ☉ Употребляясь в составе уступительного предложения, приобретает оттенок значения уступительного союза и выражает эмоциональное нагнетание высказываемой мысли (иногда имеет оттенок сетования; соотв. хотя и, хотя бы даже)
Ама да, Деомид Бакланов буолбутун иһин, Днестр өрүһү аны харбаан тахсыбата чахчы, өрүс уута тымныйбыта! Н. Якутскай
Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын күлүүтүн истэрбит иһин, — биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
Ама даҕаны, ыар батталлаах былаас туһунан кырдьыгы этэн, хараҥа айыылаахтар курдук көстөн, көскө баран иһэрбит иннигэр, син киһиттэн төрөөбүт киһилэрбит. Эрилик Эристиин
△ Риторическай ыйытыы уонна инверсия көмөтүнэн ситимниир дэгэтэ лаппа күүһүрэр. ☉ При наличии риторического вопроса и инверсии усиливается союзный оттенок значения
Ол төһө өр буолла, ама да бүгүн умнуллубут курдугун иһин! Суорун Омоллоон
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ, ама да таас хайа быыһыгар олорорго анаппытым иһин. Н. Неустроев

сыһыан холб.
1. Туох эмэ туһунан эмискэ өйдүү биэрэр этиини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное припоминание высказываемой мысли (да, да правда, кстати)
Арба да, дойдубар кими кытта тахсарбыный? Г. Колесов
Арба даҕаны, эн суол оҥоһуутугар ананан тураҕын эбээт. С. Ефремов. [Кардашевскай] эмискэ өйдүү түспүттүү, күө-бараа ыйытта: «Арба даҕаны, онус кылааска мунньах оҥоруохпут диэн эрэллэрэ ээ?» Софр. Данилов
2. Элэктээн, үгэргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает насмешку, иронию говорящего (а, да). Арба да, бэрт киһи иэскин төлөөбөт инигин
□ Тыыннааҕым тухары мин тылбын маска ыйаабат инигит, арба даҕаны, хабахха тыыннарыаххыт буоллаҕа дии. С. Ефремов

саҥа алл. сыһыан холб., түөлбэ. Олуона диэн сөбүлээбэт, аккаастыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, неодобрение, отказ говорящего (да ну). Атыны да, ону эмиэ тугум диэн кэпсии сырыттаҕай?!
□ Эчи, атыны да, онно тиийэн чоргуйа турдаҕым ини, аны үүрэн түһэриэхтэрэ баар. Н. Заболоцкай
Эс, атыны даҕаны, кулуупка оччо кэпсиир, көрдөрөр баар ини! Н. Заболоцкай

түмэрбуолб. солб. аат. Биир да, хайа да киһи. ☉ Ни один человек, никто
Бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Биһигини ким даҕаны атаҕастыа суоҕа. Эрилик Эристиин
Ананий Золотовскай бу сарсыарда кимтэн да эрдэ турда. М. Доҕордуурап
◊ Ким да (ким-хайа) иннинэ — киһиттэн барытыттан урутаан, аан бастакынан. ☉ Очень быстро, раньше всех, самым первым
Ким да иннинэ кэллим. — Аргыспыт ким-хайа иннинэ таҥнан бүттэ. И. Егоров

ситим сыһыан холб. Төрүөттээх сибээс дэгэттээх тугу эмэ эмискэ таайа, билэ охсууну көрдөрөр. ☉ Выражает внезапно возникшую догадку (так вот почему, вот поэтому-то, вот то-то и оно)
Ол да иһин, биир сүрэхтээхтэр харахтарынан өйдөстөхтөрө. Амма Аччыгыйа
Ол да иһин, Хобороос ити туораата, кинээстээххэ бардаҕа буолуо. А. Сыромятникова

ситим сыһыан холб. Төрүөтүн ыйан туран сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает предположение с указанием причины совершения действия (вот поэтому, вероятно; потому, наверно, и). Ол да иһин буолуо, хойутуохтара дии санаабыппыт
□ Кинини да билэн эрдэхтэрэ, ол даҕаны иһин буолуо, биир мааны таҥастаах киһи аргыспын кытта бэрт эйэҕэстик дорооболосто. В. Ойуурускай
Кыаллар көмөнү барытын оҥордулар, ол даҕаны иһин буолуо, олохтоохтор биһиги салайааччыларбытыгар истиҥ-иһирэх тыллары эттилэр. «Кыым»

сыһыан холб. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлэн эмоциональнайдык күүһүрдэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного усиления высказываемой мысли как внезапно припоминаемой (да, кстати; да, правда же). Өстүбэһи да, эн эмиэ оччоҕо Москубаҕа этиҥ дии! Өстүбэһи даҕаны, сарсын үс чаастан мунньахтаахпыт
□ Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. Н. Якутскай
Өстүбэһи даҕаны, сүгэни ыалбыт уларсыбыта буолбат дуо? ГНС СТСДТ
Өстүбэс даҕаны, өртөн кэпсиэх буола-буола кэпсээбэккэ сылдьабын. Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. «Буолтун да иһин» диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: хотя и; несмотря на то, что
Булка үөрүйэх буолан, төһө да дьулааннаах буоллар соччо уолуйбат, ыксаабат идэлээхпин. Т. Сметанин
[Михаил — Николайга:] Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитиҥ иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Наташа, төһө да уһун саһыл сонноох, сирэйин саба түһэр кулгаахтаах саһыл бэргэһэлээх, сылаас этэрбэстээх да буоллар, улаханнык тоҥно. «ХС»

түмэр солб. аат. Хаһан баҕарар, куруук, мэлдьи. ☉ Когда бы то ни было, постоянно, всегда
Кырдьык суол төһөҕө даҕаны арыы курдук дагдайан тахсыа. Н. Неустроев
Аныгы аракыататааҕар Сыыдамнык сурах-садьык Төһөҕө да тарҕанар. И. Гоголев
Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
Киһи төһөҕө да үрдүккэ тардыһар, сыыры тахсан, хайаны дабайан киһи буолар. Н. Заболоцкай

түмэрбуолб. солб. аат. Ханнык баҕарар. ☉ Любой, всякий; ни один
Хайа да эдэр-имигэс киһи кыайан үтүктүбэт. П. Ойуунускай
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа булгуччу олоххо киирэр диэн эрэлин көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение говорящего в осуществлении высказываемой мысли (непременно, обязательно, во что бы то ни стало, безусловно)
Эйигин хайаан да манна ыытыахтаахтар. С. Ефремов
Хайаан даҕаны бу түүн бүтэриэх кэриҥнээхпит, доҕоттоор! В. Яковлев

көр хайаан да (даҕаны)
Хайаатар да бүгүн быһаарыахха. Н. Габышев
Бу хайаатар даҕаны Соломон Муударай дьиибэтэбаабата буолуо. «ХС»

түмэр-буолб. солб. аат. Араас, ханнык баҕарар. ☉ Любой, какой угодно, как угодно
Хайдах даҕаны үлэттэн аккаастаммат этэ. «ХС»
Хайдах да ыҥыр, сүөл диэбэт. «ХС»

түмэрбуолб. солб. аат. Ханна баҕарар, ханна эмэ. ☉ Везде, где угодно; нигде, никуда. Ханна да суох. Ханна даҕаны барыаҥ суоҕа
□ Ханна да ийэлэр оҕолорун ыал гынарга тиэтэйэллэр. А. Фёдоров

сыһ. холб. Саҥарааччы этиллэр санаа ханнык да быһыы-майгы буолбутун үрдүнэн оҥоһуллар, дьиҥнээх диэн өйдүүрүн көрдөрөр. ☉ Выражает уступительное отношение, при котором для говорящего высказываемая мысль в любых обстоятельствах кажется реальной и осуществимой (как-никак, во всяком случае, как бы то ни было)
Чэ, ханныгын да иһин, Сергей аны сыбаарсык! В. Яковлев
Суох, ханныгын даҕаны иһин, арааһа, өссө Настятааҕар ордукка дылы. «ХС»
△ Быһа бааччы этии суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок категоричности (во что бы то ни стало)
Ханныгын да иһин, таһааран арахсыам. Амма Аччыгыйа
Ханныгын даҕаны иһин, үлэни салгыы ыытар боппуруоһу туруорсуохха наада. Г. Угаров

түмэр-буолб. солб. аат. Араас, эҥин араас. ☉ Всякий, разный
Ханнык да буурҕаттан толлубат. Эллэй
Ханнык даҕаны туйгун идиэйэ биһиэхэ көмөлөспөтүн билэбин. Н. Габышев

быһ. суох солб. аат. Ахсаан элбэҕин, ол эрээри чуолкайа биллибэтин ыйарга туттуллар: аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
Ол курдук олорбуппут биһиги, төрдүөйэҕин, хас да сылга. Амма Аччыгыйа
Сиэҥкэ ибир-сибир хааман тахсан, таһырдьаттан хас да хардаҕаһы киллэрэн, уотун отунна. Күндэ
Оһох аттыгар хас даҕаны кэнсиэрбэ бааҥката аһыллан, кураанахтанан сыталлара. Н. Якутскай

быһ. суох солб. аат. Аҕыйаҕа суохтук (хом. суолт.). ☉ Сколько-то раз, несколько раз
Дьиэлэригэр тиийиэхтэригэр диэри эмээхсин хаста да олорон сынньанна. Амма Аччыгыйа
[Саҥа бурильщик] хаста даҕаны үрдүк көрдөрүүнү ситиспитэ. И. Данилов
Ол истэхтэринэ биэрэккэ хаста да саа тыаһаабыта. И. Бочкарёв

1. түмэр-буолб. солб. аат. Хайааһын хайа да кэмҥэ буолбатаҕын, буолбатын бэлиэтиир (мэлдьэх. этиигэ, ф-ҕа тут-лар). ☉ Ни разу, никогда в жизни, ни при каких обстоятельствах, никогда (употр. в отриц. оборотах, отриц. ф.)
   Үтүө суол хаһан да умнуллубат. Н. Неустроев
   Саха хаһан даҕаны Эмтэнэргэ тиэтэйбэт: Саараан-саантаан, дух-дах гынан, Ээл-дээл буола сылдьыахтаах. Күннүк Уурастыырап
   Киһини хаһан да сэнээбэт куолу, онтон ордук куһаҕан суох. Н. Заболоцкай
   Мойот бу курдук үөрэнкөтөн хаһан да айаннаабатаҕа. Т. Сметанин
2. түмэр солб. аат. Куруук, наар, өрүү. ☉ В любое время, всегда
   Кырдьык хаһан да кыайа турар (өс хоһ.). Ханна да, хаһан да Мин өрүү толору дьоллоохпун. С. Данилов
   [Бадин:] Бассабыыктар хаһан даҕаны сэрэхтээх буолуохтаахпыт. С. Ефремов

туохт. Тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л., поступать каким-л. образом
Үөрэхтээҕимсийэн ити уол эйигин хайаата? Амма Аччыгыйа
Дьэ онон мин хайыахпын сөбүй? С. Ефремов
Хайа, Байбаал, хайыахха баҕайыный? «ХС»
♦ Хайыан да (хайыах да сирин) булбакка — уолуйан хаалан, мунаахсыйан. ☉ Растерявшись, не зная как быть, что делать
Дуня, сатаан санаабат суолугар түбэһэн, хайыан да булбакка, дөйүөрэн хаалла. А. Фёдоров
Лэгиэнтэй, сүрдээхтик куттанна, хайыах да сирин булбакка, суолтан туораата. Д. Очинскай
Хайыы аҕай көр аҕай II. Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай
Хаһан да хайыай көр хас II. Хаһан да хайыамый, үүнэ-тэһиинэ суох киһи мин быар куустан баран, олорон кэбистим. Н. Заболоцкай
ср. туркм. гайырмак ‘делать, мастерить’

хайаатар да (или даҕаны ) модальное словосочет. а) во что бы то ни стало, обязательно; онон , хайаатар даҕаны илдьэ барыам во что бы то ни стало я унесу (это) с собой; хайаатар да көмүскүөҕэ он обязательно защитит; б) как-никак; хайаатар да ыар үлэ как-никак, это тяжёлый труд.

делать, поступать каким-л. образом; дьэ хайыыгын , бэйэҥ бил сам решай, что делать; хайаары гынаҕын ? что ты хочешь делать?; хайа , хайаатыҥ ? ну, как у тебя? # хайыаххыный ! что поделаешь!

v. int. to do what?