чинчийээччи диэн курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй хоһоонньут эрэ буолбатах, кини саха былыргы олоҕун чинчиһитэ. П. Ойуунускай

сөрөө диэнтэн дьаһ
туһ. Күүстээх тыалларга сөрөтөн, Сүһүөхтээх буоллуннар ыччаттар. Р. Баҕатаайыскай
Ол күнтэн имэҥнээх тылга сөрөппүтүм, Ол күн хоһоонньут төрөөбүтүм. П. Тулааһынап

туохт. Бытааннык, аа-дьуо хамсан (улахан уонна суон киһи туһунан). ☉ Неторопливо двигаться (о дородном, полнотелом человеке)
«Былыргы, аныгы хоһоонньуттартан кими билэҕин?» — дии-дии күскэҥниир. Бэйэтэ да былыргы киһи быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Кусхаан күн уотугар хараарбыт сыгынньах көхсө күскэҥниир. Болот Боотур

туохт. Кэрэтик эйээрэн иһилин (үксүн ырыа туһунан этэргэ). ☉ Постепенно усиливаясь, звонко разливаться вширь, разноситься вдаль (о песне)
Хоһоонньут онно ыллаабыт, Олоҥхо онно дьиэрэйбит, Сэһэн онно сириэдийбит. Эллэй
Күөх мыраан күлүгэ аларга түһүүтэ, Өлүөнэ чэлгийэр биэрэгэр, Холкуостаах хочоҕо, бу дьоллоох дойдуга Өрүүтүн биир ырыа дьиэрэйэр. С. Данилов. Ханна эрэ татаардыы намылхай ырыа дьиэрэйэр. А. Федоров

аат. Чабырҕаҕы толорор, чабырҕахтыыр киһи. ☉ Исполнитель фольклорного жанра чабыргах (чабырҕах)
Мончууруннар диэн биһиги нэһилиэккэ бэрт чабырҕахсыт, олус көрүдьүөстээх, сытыы тыллаах дьон бааллара. Суорун Омоллоон
Саалаҕа ылбаҕай тыллаах ырыаһыттар, хомоҕой тыллаах хоһоонньуттар, чабырҕахсыттар, чэпчэки атахтаах үҥкүүһүттэр көрү-нары тартылар. «Кыым»
Эһэм олоҥхоһутун, ырыаһытын таһынан, өссө ааттаах чабырҕахсыт, сэһэнньит уонна остуоруйаһыт этэ. «Чолбон»

аат. Тоҕоостоох түгэннэргэ этиллэр алгыс тылларын билэр, алгыһы алгыырга идэтийбит киһи; алгыһа тиийимтиэтинэн аатырар, үтүө санаалаах, биһирэнэр уус тыллаах киһи. ☉ Знаток нужных особых слов-благопожеланий, мастерски говорящий, поющий эти слова; тот, кто славится действенностью своих благопожеланий, признанностью своего доброжелательного красноречия
Ааспыт үйэ алгысчыттара, Урукку олох хоһоонньуттара, Элбэх тылы эбэн Эгэлгэлээн этээччилэр, Тохтооҥ эрэ, доҕоттоор!.. А. Софронов
Дэлэҕэ даҕаны, «кураанах маһы көҕөрдөр алгыстаах» диэн сорох алгысчыттарга сахалар аат иҥэриэхтэрэ дуо. Саха фольк. Биирдэ ыһыах ыспыттар, ыҥырбыттар онно алгысчыт ааттааҕын. С. Тарасов

туохт. дьөһ.
1. Ааһа түһүү сыһыанын утары туруоруу дэгэттээх көрдөрөр (ааттары туохт. түһүк тард. ф-гар салайар). ☉ Выражает отношение превышения с оттенком противопоставления (управляет винительным падежом притяж. склонения; соотв. более того, сверх того, помимо того, не только, но и). Кини хоһоонньутун ааһан, бэртээхэй мэлэдьиис этэ
□ Соҕуруу дойдутун ааһан, Саха сирин холкуостарыгар элэктэриитэстибэ күүһүнэн үлэлээн эрэллэр. М. Доҕордуурап
△ Арахсыспат холбоһуктарга ааттары таһаарыы түһүккэ салайар. ☉ В устойчивых сочетаниях управляет исходным падежом имен
Уоттаах халлаан улуу уураахтарын быһыытынан буоллаҕына, Бэйэҕиттэн ааһан бэдэргиттэн иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
2. Утарыта туруоруулаах ааһа түһүү сыһыанынан салаа этиилэри, оборуоттары холбуур. ☉ Присоединяет придаточные предложения и обороты, выражая противопоставления по линии превышения
Соторутааҕыта аҕай үөрбүт-көппүт дьүһүннэрэ мэлийбитин ааһан, оннооҕор курутуйбут курдуктара. Н. Лугинов
Онон мин аҥаардас нуучча сиригэр биллэрбин ааһан, аан дойду улуу омуктарыгар биллибит киһибин. Эрилик Эристиин
[Кинилэр] төлөннөөх сүрэхтэрэ кыырыктаах кыргыһыыга уоттуу умайалларын ааһан, түрбүөннээх үлэҕэ эмиэ тиҥиргэччи тэбэллэрэ. П. Егоров
[Дарыбыанабы] Билэриҥ ааһан, аймаҕа буолбаккын дуо? М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Уус-уран, олус тупсаҕай, ылыннарыылаах (хол., этии, тыл). ☉ Складный, гладкий, выразительный (напр., о речи)
Хоһоонньут хомоҕой тыллара Хор оннук, кутуллан эрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Ааныс букатын дөйөн хаалбыт курдук буолла, ити мааны таҥастаах олус хомоҕой тыллаах киһини одуулаһар. А. Сыромятникова
2. көсп. Тугу эмэ дөбөҥнүк өйдүүр, ылынар, булугас, тобуллаҕас өйдөөх. ☉ Восприимчивый, понятливый, быстро, легко усваивающий что-л. Үөрэххэ хомоҕой оҕо кыратыттан биллэр.
□ Хомоҕой өйдөөх Уйгуураn, Тулааһынап курдук буолбатаҕа, тэһитэн өр гыммакка, рефератын суруйа охсон, куруһуок дьарыгар ким-хайа иннинэ дакылаат оҥорбута. Далан
Ганя Кривошапкин (Тыыллар) …… номнуо хороччу улаатан эрэр, бэрт сытыы-хотуу, үөрэҕэр олус хомоҕой, суһаллык ылымтыа бөтөсчөөн бэрдэ этэ. Н. Заболоцкай
3. Туохха эмэ сөп түбэһэр, табыгастаах. ☉ Удобный, подходящий, доступный
Уочарка уус-уран литература биир саамай хомоҕой көрүҥэ, этигэн хомуһа. А. Габышев. Хомоҕой, оперативнай пуормалар сайдыыларын тэҥинэн, фольклор үгэс оҥостубут жанрдара саҥа ис хоһооннонон, уус-уран литератураҕа киириилэрэ кэрэхсэбиллээх көстүү буолбута. СГС ӨСҮДь
Социальнай сайдыы сорох көрүҥнэрэ эргэрэн, бэйэлэрин аналларын кыайан толорбот, саҥаттан саҥа ордук хомоҕой пуормалар наада буоллулар. «Кыым»
Үҥкүү тылынан тута хоһуйуу хоһоону оҥоруу саамай хомоҕой пуормата буолар. «Сахаада»
4. көсп. Сытыы, үчүгэйдик хотор. ☉ Хорошо режущий или колющий, острый
Кылааннаах да биилээх кыайан кыларыппат, хомоҕой да төбөлөөх кыайан хоппот. Саха фольк. Чиргэл биилээххэ да эмтэрийбэт, хомоҕой уһуктаахха да хотторбот. С. Зверев. Хомоҕой төбөлөөх быһах. СГФСКТ

туохт.
1. Кими, тугу эмэ кэтээ, көрүс, кимиэхэ, туохха эмэ утары таҕыс. ☉ Поджидать, встречать когочто-л.; выйти навстречу к кому-чему-л.
Сорох ардыгар …… кэлэр суолбар тоһуйан, сэрбэйэн турар идэлэннэ. Амма Аччыгыйа
Хоту кыраай дойду Хомоҕой тыллаах хоһоонньуттарын Соҕуруу киэҥ дойдулар Суруйааччылара тоһуйдулар. Н. Степанов
Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ туохха эмэ утары тут, хайыс, көмүскэн (хол., көмүскэнээри, көрөөрү, куттараары). ☉ Подставлять что-л. подо что-л. (напр., лицо, ёмкость под дождевую воду)
Бөҕө сирин соруйан тоһуйан биэрэр буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Кытаран хаалбыт сирэйин тоһуйан олорон: «Тойоттор, Кузьма Петрович», — диир. Н. Якутскай
Үчүгэйкээн самыыр ибиирэригэр, Үөрэммин, тоһуйдум иһиппин. Күннүк Уурастыырап
3. Кими, тугу эмэ өлөрөөрү саһан кэтээ. ☉ Быть в засаде
Кыыл өрүһү туоруур сиригэр тоһуйан бултууру тиигээнниир диэн ааттыыллар. Далан
Бандьыыттар Эрнест Георгиевич Светец кыһыл этэрээтин аара суолга тоһуйан олоччу кырган кэбиспиттэрэ. Н. Заболоцкай
Ол бириэмэҕэ биһиги кыра оҕолор өлөҥҥө, талах төрдүгэр олорон, көтөрдөрү тоһуйарбыт. Т. Сметанин
♦ Муоскун тоһуй — кимиэхэ, туохха эмэ кырыктан, утарылас. ☉ соотв. встречать в штыки
[Манчаары:] Кулубалары утары …… Муос тоһуйар Күннэрим эмиэ эргийдэ. В. Протодьяконов
Туора сиртэн кэлбит киһиэхэ, кэйиик ынахтыы, муоспутун тоһуйан ылабыт. М. Доҕордуурап
Бороҕон Дьуоттулар түмсэллэрэ буоллар, күүһү көрдөрүөххэ, муоһу тоһуйуохха сөп этэ. «Чолбон». Ытыскын тоһуй — умналаа. ☉ Просить подаяние (букв. подставить свою ладонь)
[Мундербек] аан кэннигэр сыста туран, …… ытыһын тоһуйар да, дьон кырыы харахтарынан кынчайан да көрбөттөр. Эрилик Эристиин
Ыаллартан киирэн, ытыһын тоһуйан аһыырын истэннэр, уолу булан ылбыттара. У. Нуолур
Үгүс дьон …… судаарыстыбаҕа эрдэттэн ытыстарын тоһуйбутунан бараллар. П. Егоров
ср. др.-тюрк. туш ‘встречаться’, кирг. тоз ‘преграждать путь; ждать, ожидать’, алт. тос ‘подкарауливать, задерживать’

туохт.
1. Ханна эмэ тугу эмэ (хол., суругу) илт, тиксэр. ☉ Доставить, передать кому-л. или куда-л. что-л. (напр., письмо)
[Иван Иванович:] Таня, доҕорум оҕото, бу суругу кэмбиэргэ уган баран, бырабылыанньаҕа тиэрдээр. С. Ефремов
Зельцер суругу Неустроевтан хаайыыга, хаайыыттан Неустроевка тиэрдэн испитэ. П. Филиппов
[Михаил:] Мин бакыаты хайаан даҕаны тиэрдиэхтээхпин. «ХС»
2. Кимиэхэ эмэ ханнык эмэ илдьити, сураҕы, сонуну о. д. а. эт, иһитиннэр. ☉ Передавать, сообщать кому-л. какую-л. новость, извещение, весть и т. д. Эҕэрдэтэ тиэрт. Илдьиттэ тиэрт
□ «Харбас баайга баһыыбата тиэрт», — диэтэ Күүстээх-күдэхтээх күн судаара. П. Ойуунускай
[Дуолан Хара:] Үөрүүлээх сураҕы тиэрдэргэ Атах да, тыл да сыыдамсыйаллар. И. Гоголев
[Маша] ардыгар сонуну истэн баран, Друзьяновтаахха тиэрдэрэ. М. Доҕордуурап
3. Тугу эмэ туохха эмэ таарыйардыы чугаһат, даҕай. ☉ Приближать, подносить что-л. близко к чему-л., едва коснувшись
Сорохтор эттэрин айахтарыгар тиэрдиэхчэ буолан иһэн, ситэ укпакка, тохтоон хаалаллар. Күннүк Уурастыырап
Атын ким да тиэрдэ илигэ Уостарын мин итии иэдэспэр. П. Тобуруокап
[Чукчакыын] кумуччу туппут сутуругун муннун анныгар тиэрдэн, тарбахтарын сэгэтэн көрдө. С. Маисов
4. Кими эмэ ханна эмэ тиийэ илт, илдьэн тиксэр. ☉ Доводить, сопровождать кого-л. до какого-л. места
Куттаныма. Мин эйигин дьиэҕэр тиэрдиэм. Суорун Омоллоон
5. Тугу эмэ болдьохтоох кэмҥэ диэри бүппэккэ, бараммакка тиийэрин курдук дьаһан. ☉ Использовать что-л., рассчитав расходы так, чтобы хватило до какого-л. срока, дотягивать
Боппууда бурдуктарын үүнээйитин кэмчилээн-кэмчилээн ороһуоспаҕа эрэ тиэрдибиттэрэ. Амма Аччыгыйа
Ким тугу сатыырынан талбытынан күөстүөн сөп. Үс аһылыкка орочуоттаан тиэрдиэхтээх этэ. Н. Лугинов
[Дьэкиим:] Онтукатын Болтоһо толору биир сылга тиэрпэтэҕэ. «ХС»
6. көсп. Кими эмэ ханнык эмэ быһыыга-майгыга тиксэр. ☉ Приводить, заводить кого-л. до чего-л., втравить во что-л. [Бүөтүр:] Доҕоруом, куттаныма, мин эйигин хаһан даҕаны куһаҕаҥҥа тиэрдиэм суоҕа, мин тылбын ылын
Сөп дуо? А. Софронов
[Бүөччээн оҕонньор:] Хабырынар Хандьытаат, ханна тиэрдэҕин тиэрт, хаатыргаҕа да ыыт! П. Ойуунускай
Баай ханна тиэрдибэтэҕэй, туохха үктэннэрбэтэҕэй? А. Сыромятникова
7. көсп. Этэр санааны дьоҥҥо туох эмэ (хол., айымньы, уруһуй) нөҥүө биэр. ☉ Выражать, передавать свою мысль кому-л. посредством чего-л. (напр., через художественное произведение)
Хайа да суруйааччы, хоһоонньут ылыммыт баҕатын уус хоһоонунан, эгэлгэ эриэккэс кэпсээнинэн бар дьоҥҥо тиэрдэн астыннарыахтаах. Эрилик Эристиин
Алампа саха кыыһын, дьахтарын ураты айылгытын иэйии-хоһоон тылынан тиэрдибитэ. «Чолбон»
♦ Бэйэҕэр тиэрдимэ — кими эмэ сэнии санаа, бэйэҕэр холоомо, тэҥнээмэ. ☉ Проявлять высокомерие к кому-л., пренебрегать кем-л. как недостойным, не равным себе
Баай эмээхситтэр ону [Кэтириис сэниэ оҕонньорго кэргэн тахсыбытын] умнубаттар, бэйэлэригэр тиэрпэттэр. Амма Аччыгыйа. Төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) — ымпыгар-чымпыгар тиийэ тугу эмэ бил, ыйыталас, түөргүлэс. ☉ соотв. дойти до сути
Арааһа, оҕонньоттор-эмээхситтэр төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрдэ түөргүлэспиттэр быһыылаах. Кустук
Тылгын тиэрт көр тыл. Салайааччыгар тылгын тиэрт. Тылла тиэрт көр тыл. Ону бу оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ этэн, тылларын тиэрдэн, бу аан ийэ дойдуга …… бу уоллаах кыыһы үөһэттэн түһэриҥ. Ньургун Боотур
ср. др.-тюрк. тегүр ‘доводить; доставлять, приносить’