көр атарбалаа
Кини «тахсарыгар хайдах төҥкөйбүт баҕайыный» диэххэ айылаах, бүк түһэр уһун быһах курдук соҕотохто чиккэс гынаат, уолаттар диэки атарбаланна. А. Фадеев (тылб.)

дьигиһит диэнтэн тиэт
көрүҥ. Хайыһар маҥнай саараабыт курдук бытааннык халтарыйан барда, тохтуох курдук төбөтүн дьигиһиппэхтээн ылла, онтон улам түргэтээн, сыыдамсыйан, быата куйбарыс гына туора курбуулаан, чиккэс гынна. Амма Аччыгыйа

силлээ диэнтэн холб. туһ. Сирэйгэ силлэспитинэн, Хаардаах харыйа саҕа Халаат-кулаат Тимир суорун киһи Чиккэс гына түстэ… П. Ойуунускай
[Саһыллаах Бөрө] инньэ диэн сирэйгэ силлэһэн баран, арахсан хаалаллар. Саха ост. I

сыһ. Аармыйаҕа сулууспалааччы курдук, сэрииһит курдук. ☉ По-военному, так, как делает воин
Уолум ол күн саллаакка киирэн, байыаннайдыы таҥнан килэс гына түспүт. Субу-субу өҥөнөн көрөр буолбут. П. Ойуунускай
Вася симиттэ түстэ, байыаннайдыы чиккэс гынна, икки атаҕын холбуу тутта түстэ. Амма Аччыгыйа
Макар Нагульнов сымыһаҕын быһа ытыран, байыаннайдыы саннын даратан, лоп бааччы үктэнитэлээн истэ. М. Шолохов (тылб.)

дьүһ. т. Туохтар эрэ тэҥ кэккэнэн кэккэлэспиттэрин көстүүтэ. ☉ Расположенный ровным плотным рядом (о каких-л. предметах)
Тумара үрүҥ туллуга Чуоҕустаҕа дуу диэбитим, Кэчигир чараҥ тиистэриҥ Мичилийбиттэр эбит дии. С. Данилов
[Сээркээн Сэһэн:] Чараас чыыппаан кэчигир, куобах тирии мөлбөс, эриэн ситии чиккэс. И. Гоголев
Сырыылаах муруннаах, Орбоҕордуҥу уостаах, Кэчигир Таас тиистээх, Арыы саһыл иэдэстээх эбит. П. Ядрихинскай

аат.
1. Туох эмэ (хол., мас сааһа) көнөтө суоҕа, токура. ☉ Кривизна (о какой-л. плоской поверхности — напр., о доске)
Эт сааһа, уҥуох уйула суох баар үһү (тааб.: баттах). Баһырҕаччы суоран, тиит мас Хаһаас арыылыы саһарар. Уйулун устуруус ылан, Токур да мас чиккэс гынар. Д. Апросимов
2. көсп. Ким, туох эмэ итэҕэһэ-быһаҕаһа, дьиэгэ. ☉ Несовершенство, изъян
Уус тылгытынан Эппиккит иннигэр Уһуктаах иннэ Кылаан саҕа Уйулу булуоххут суоҕа! Д. Говоров
Орто дойду олоҕун Уйулун көннөрөн, Одуруунун умнаан, Сир ийэ көмүс уорҕатыгар Күн уотунуу күндээртэ. С. Зверев
Ол ырыа Тамара биһиги оҕолуу ыраас, өссө уйулу билэ илик эдэр сүрэхпитигэр түһэрэ. Н. Босиков
ср. др.-тюрк. ойуҕлуҕ ‘сводчатый, изогнутый’; телеут. ой ‘сделать изгиб, согнуть в дугу’

сыһ. Туох бааргынан, кыаҕыҥ муҥунан (тугу эмэ гын). ☉ Вовсю, изо всех сил, предельно, на пре деле возможности
Муҥутуурдук чиккэс гынаат, Быһа барар айа кирсэ. С. Тарасов
Дьэ, иккиэн [куобах уонна ыт] муҥутуурдук ыстанан чөмөөрүппүттэр. И. Никифоров
Муҥутуурдук ойон иһэн, о х т о н т ү һ э э т , өлөр таба — Буурҕа өрө дьигиһийэн ыыппыт сытыы оҕо табар. «ХС»
2. Толорутук, төһө баарынан (хол., кыа ҕы туһан). ☉ М а к с и м а л ь н о , к а к м о жно больше, лучше (использовать свои возможности)
Баар тиэхиньикэни м уҥу туурдук туһанарга, өрөмүөн үлэтин тиэтэтэргэ суһал хамыыһыйа тэриллибитэ. В. Яковлев
Боппуруоһу дьүүллэһии кэмигэр …… өрүс тырааныспарын муҥутуурдук туһанары хааччыйар курдук гына …… боппуруостары көтөхтүлэр. «Ле нин с». Эһиилги оттооһуҥҥа …… усулуобуйаны муҥутуурдук тэрийэ сатыыбыт. «Кыым»

аат. Муусука тэрилигэр (үнүстүрүмүөнүгэр) чиккэччи тардылла сылдьар, үксүгэр тимир утаҕа (муусука дорҕоонун таһаарарга аналлаах). ☉ Упругая нить преимущественно из металла, натягиваемая в музыкальных инструментах и издающая при колебаниях тон, струна
Дьикти тыастаах устуруунам, Манньыттаххыан миигин. Сүүрэн кылыгырыыр ууга Эн дорҕооҥҥун тэҥниибин. Л. Попов
Устурууналара балалаайка киэнэ этилэр, тарбаҕынан оонньоммот, чаачар тылынан аалан оонньонор этэ. ЧАИ СБМИ
Туохтан эн сырдык устуруунаҥ Эмиэ эрэлбин дэбдэттэ, Дьэҥкэ, дьэрэкээн хонуунан Кини кэлиэ диэн кэтэттэ?! УуУЛ
♦ Устурууна курдук — олус тыҥаан, тыйыһыран. ☉ соотв. как (натянутая) струна
Кыргыһыы икки ардынааҕы чуумпу, чиккэччи тардыллыбыт устурууна курдук тыыллан, тыҥаан испитэ. Софр. Данилов
«Билигин аймах буола иликпит», — Октябрина саҥата ыга тардыллыбыт устурууна курдук тыйыһыран иһилиннэ. М. Попов
Людмила наһаа тымта күүрбүтэ, дууһата устурууна курдук тыҥаабыта биллэрэ. «Чолбон»
◊ Устурууна курдук кэпс. — чиккэччи тардыллыбыт курдук көбүс-көнө. ☉ Тонкий, стройный, как натянутая струна
Бээппэ тыыллаҥнаан уһукта охсор уонна устурууна курдук чиккэс гына түһээт, дьахтары харытыттан харбаан ылан бэйэтигэр саба тардар. А. Бэрияк
Тайах атахтара устурууна курдуктара, бэйэтэ улахан да улахан, төбөтүн хантаччы туттар. «Чолбон»

аат. Отторго эбэтэр тиэйэргэ сөптөөх гына быһыллыбыт төгүрүк мас. ☉ Обрубок бревна, чурбан
Сытар дүлүҥ анныгар уу киирбэт (өс хоһ.). Оонньуур сир ортотугар тиит төрдүгэр дүлүҥ сытар. А. Софронов
Эһиил оттор маспытын күргүөмүнэн кэрдэн, дүлүҥ оҥорон бэлэмниэҕиҥ. М. Доҕордуурап
Дүлүҥү аҥаардас [ытаһата суох] сүгэнэн хайдах да кыайан хайытыаҥ суоҕа. «ХС»
◊ Дүлүҥ олох мас эргэр. - олорорго табыгастаах, төгүрүк кэтит сирэйдээх дүлүҥ. ☉ У якутов: обрубок широкого бревна, который служит в качестве стула, столярного стола
Тыһаҕас тириитин дүлүҥ олох маска сүллүгэстээн лигийэ олордо. Амма Аччыгыйа
Ампаар ааныгар уһанар дүлүҥ олох мас, ол аттыгар дэгэпчилэммит араас чороон, кытах, удьаа хамыйах. Суорун Омоллоон
Бүөтүр айа кэнтигин ылан уот иннинээҕи дүлүҥ олох маска олорон кэрдиистээн барда. Эрилик Эристиин. Дүлүҥ (хаһыы) тыы (оҥочо) эргэр. - суон дүлүҥү хаһан оҥоһуллубут тыы, оҥочо. ☉ Чёлн
Дүлүҥ тыыга олорон Соболоон аһыыр этэ. М. Тимофеев-Терешкин
Дүлүҥ оҥочотун адьас ыксатыгар долгуҥҥа дьааһык биэтэҥнии уста сылдьар эбит. ПНО. Сул дүлүҥ - хатырыга суох, сулламмыт дүлүҥ. ☉ Чурбан, очищенный от коры
Арыҥах маһы атыллаабатах, Сул дүлүҥү туораабатах кыыс үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сул дүлүҥ кырбас, чараас чыыппаан кэчигир, куобах тирии мөлбөс, эриэн ситии чиккэс. И. Гоголев
бур. нулэ

I
1. кир I диэнтэн холб. туһ. Уол эһэтиниин кус уҥуоҕун киристэ
2. Сэрэнэн тиискинэн ытырталаа. ☉ Осторожно, слегка погрызть что-л. Киис өр эргийэ хаамар эбит, эттэн кыратык кирсибит. В. Санги (тылб.)
3. көсп. Өсөһөн, турунан туран, тугу эмэ биири эрэ гын; арахсыбакка охсус. ☉ Крепко вцепиться во что-л.; отчаянно драться
[Күтэрдэр] Орбуус хаҕын Былдьаһаннар кирсэллэр. И. Гоголев
Формуляры кирсэн буһар-хатар. Н. Габышев
△ Кимниин, туохтуун эмэ хапсыһан, мөккүһэн таҕыс. ☉ Бороться, спорить отчаянно
[Кинилэр] бэйэ-бэйэлэрин кирсиэхтэрэ. О. Сулейменов (тылб.)
4. көсп., сөбүлээб. Тугу эмэ биири эрэ гынан таҕыс. ☉ Делать постоянно одно и то же
Үлэбитигэр кумааҕыны кирсэн тахсабыт. — Ити баар романтикаҥ! Тура-тура буору кирис. Н. Габышев
II
кирий диэнтэн холб. туһ. Кини муннукка кириспит аҕабыыттаах ойууну ыкта-түүрдэ. Амма Аччыгыйа
[Эһэ оҕолоро] кириһэн хаалбыттара. Р. Кулаковскай
[Саллааттар] Днепр уҥуоргу биэрэгин манаан кириһэн сыталлар. Г. Колесов
III
1. аат.
1. Туох эмэ (ох саа, айа, чааркаан) чаачарын тардар хатыллыбыт тирии быа. ☉ Тетива (лука, самострела, чаркана)
Уол ох саа …… кирсин кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ тардар. Саха фольк. Ох саа кирсин тардар буолуохпуттан Баай байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
[Аттар] Айа кирсинии ууннулар, Ахсымнык кыырайа ойдулар. С. Данилов
Муҥутуурдук чиккэс гынаат, Быһа барар айа кирсэ. С. Тарасов
△ Хатыллыбыт тирии быа. ☉ Крученая кожаная веревка
[Чукаар тулатыгар] эргэрбит кирис, куһаҕаниһэҕэн быа-туһах ыһылла сыталлара. Л. Попов
Оҕо [чааркаан оҥостоору] эбэтигэр кирис хаттарар. Болот Боотур
2. Сүөһү кутуругун төрдүнээҕи быччыҥа. ☉ Мышца у основания хвоста крупного рогатого скота, лошади
Төрөөрү гыммыт ынах …… синньэ дыгдайар, кирсэ быста сымныыр. ГНИ СҮөТ
Биэ [төрүүрэ чугаһаатаҕына] самыытын этэ, кирсэ быстар, уолан түһэр. ГНИ СҮөТ
3. Көтөр кынатын иҥиирэ. ☉ Мышцы крыльев птицы
Мин дьоллоох кирсин быспыт кус курдук манна сатыылаан хааллаҕым. А. Софронов
2. даҕ. суолт. Сүөһү тириититтэн хатан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из крученой кожи
Бу күһүн ити оҕо бэртээхэй кирис өтүүнү сүтэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор кирис муоһатын такымыгар кыбытан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. [«Халбас хараҕа»] оонньооччу чиккэччи тардыллыбыт кирис быаҕа олорор. ӨОо
♦ Кирсиҥ быстаарай (үгэрг.) — сэрэн, туох эмэ буолан хаалаайаххыный (киһиргэс киһиэхэ). ☉ Смотри, не надорвись (говорят, обращаясь к хвастунам)
Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай (өс хоһ.). [Ньургун Боотур:] Кирсим быстыа диэн, Кирийэн-чугуйан сыттаҕа дуу?!! П. Ойуунускай
Кини кирсэ быстыар диэри киһиргии-киһиргии …… бандьыыттаабыт. И. Никифоров. Киһиттэн кириһинэн улахан (ордук) — кимнээҕэр да улахан, үрдүк уҥуохтаах, үчүгэй, күүстээх-уохтаах. ☉ Выше всех ростом, лучше, сильнее любого человека
[Кулун Куллустуур] Киһиттэн кириһинэн ордук, сахаттан саалынан ордук. ПЭК ОНЛЯ II
[Муос Нооноҕой] Киһиттэн кириһинэн улахан, Сахаттан санаатынан үрдүк. П. Ядрихинскай
◊ Кирис им көр им. Кирсин быспыт — кутуругун төрдө уолаҕастанан, төрүүрэ чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Хвостовая мышца ослабла (у лошадей, скота — признак скорого отела)
Намылҕа эмээхсин Эриэнчиги, кирсин быспыт диэн, …… далга хаайбыта. Софр. Данилов
Лүүсэ Күннэйэ [ынах аата] кирсин быспыт. В. Яковлев
«Ураанайбын көрүөм, кирсин быспыт этэ», — диэбитэ. ЖЕ АЭӨ
тюрк. кириш, кереш