1. киксэр диэнтэн хай. аата. Бэйэҕит төрүөт биэрбэтэххит буоллар, эһиги ким да киксэриитигэр киирэн биэриэ суох этигит. Н. Лугинов
   Аты кымньыылааһын, чупчуруйуу, киксэрии …… быһыыга-майгыга сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллуохтаах. И. Федосеев
2. т.-х. Сыыс оту утары охсуһуу ньымата — сыыс оту соруйан үүннэрэн баран, бытыгыраан таҕыстаҕына суох оҥоруу. ☉ Уничтожение сорняков после их прорастания (метод провокации)
   Хонууттан сыыс от сиэмэлэрин ыраастааһын сүрүн ньыматынан, ол сиэмэлэр үүнэллэригэр үчүгэй усулуобуйаны үөскэтэн баран, онтон кинилэр бытыгырааһыннарын суох оҥоруу буолар. Почва сыыһырбытын утары итинник охсуһууну «киксэрии» ньымата дииллэр. СОТ

туохт.
1. Иһиирэрдиҥи тыастары таһаар (хол., тыал туһунан). ☉ Издавать свистящие звуки, свистеть (напр., о сильном ветре)
Хотуттан, Котуй өрүс тардыытыттан, күннэтэ аайы тымныы тыал үрэн куһуйар. Н. Якутскай
2. Кымньыынан, талаҕынан элбэхтик уонна түргэнник охсуолаа, таһый. ☉ Бить кнутом или прутом многократно и стремительно
Разведчиктар иннилэригэр киирэн баран, Бурхалей чупчуруйан биэрэн «орловскайы» үрүт-үрдүгэр өттүккэ куһуйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Хайааһын түргэнник уонна эрчимнээхтик оҥоһулларын көрдөрөр (үксүгэр ан- сыһ. туохт. кытта; хол., саанан ытарга, от охсорго). ☉ Указывает на быстроту и интенсивность действия (напр., при стрельбе, косьбе; обычно употр. с деепричастной ф. на -ан)
Микиитэ охсон куһуйбутунан барда. Амма Аччыгыйа
Кириһээн ааны хатыы охсон баран, кэлэн иһээччилэри түннүгүнэн ытыалаан куһуйбутунан барда. Д. Таас

1. аат. Сытыытык иһиирэн тыаһыыр ох. ☉ Пронзительно свистящая стрела
   Сэлэмэ кустук, чупчурҕан диэн ох араастара. ФГЕ СТС
2. даҕ. суолт. Чупчуруйан иһиллэр тыастаах (тыаһы этэргэ). ☉ Чмокающий, причмокивающий (о звуке)
   [Аһыҥа от] сүмэһинин оборор чупчурҕан тыаһа иһиллэрэ. В. Титов
   Куукитэчэн куличан — бырдах, Маҕалайа хаммат Чупчурҕан обот тумустаах. П. Ламутскай (тылб.)
   ◊ Элиэ чупчурҕан — элиэ куорсуннаах кытаанах, модьу ох. ☉ Крепкая, мощная стрела с оперением из крыла ястреба
   Өлбүт киһилэрин сүрэҕин элиэ кыыл куорсуна түүлээх «элиэ чупчурҕан» диэн куйаҕы алдьатар ох төбөтүгэр анньаллар. Саха фольк. Ыл эрэ, Дагдаҕар Баатыр, кураахтаах сааҕын ылаҥҥын …… элиэ чупчурҕан оххун, суос биэрэн, арыылаах күөлү туһаайан ыһыктан көр эрэ. Далан

туохт., кэпс.
1. сөбүлээб. Олус түктэритик, толоостук, киһи сүөргүлүөх курдук быһыылан. ☉ Вести себя непристойно, неприлично, недостойно
[Долгунуоп:] Хайдах дьаабылана сылдьаҕын, ааты-суолу алдьатан? Амма Аччыгыйа
[Бандьыыттар] сорохторо хаама сылдьан аһаан-сиэн дьаабыланаллар: тута сылдьан элийэ-элийэ эт сииллэр, кытыйалаах миини кэриһэн иһэн сыпсырыйаллар, уҥуох охсон, силиитин чупчуруйаллар. Д. Токоосоп
Ким эрэ киниэхэ арыгы кутан үҥүлүппүтүгэр итирбитэ буолан дьаабыланан эрдэҕэ. «ХС»
2. ахсарб. Туох да толкуйа, бэлэмэ суох бэйэҥ саныыргынан оҥор, хайдах түбэһиэх буол, гын. ☉ Делать, совершать что-л. по-своему, бездумно, поступать, вести себя как вздумается, как заблагорассудится
Үөрэҕэ суох дьон биһиги, ыалдьа түстэрбит эрэ, абааһы сиэтэҕэ дии-дии, ойууннатан дьаабыланабыт. А. Софронов
[Марыына:] Эчи ким билэр, доҕоор! Тугу-тугу дьаабыланан эрэр буоллугут! Н. Неустроев
Бу өйдөөҕүмсүйэр акаарылар хайдах да дьаабыланныннар. Н. Лугинов

туохт.
1. Тугунан эмэ (хол., сиппииринэн, тирээпкэнэн) харбаан ыраастаа. ☉ Мести, подметать (полы)
Мин аймааһыны таһаарбыт буруйбар - дьиэни илбийэн элэстэппитинэн бардым. Амма Аччыгыйа
Чочумча буолан баран таһыттан Дааса киирэн, остуолу хомуйар, дьиэни илбийэр, ону-маны оруноннугар уурталыыр. А. Софронов
Кинилэр Шейдманнааҕар атыннара: дьиэни илбийэр, сылабаары сылытар, иһитихомуоһу сууйар этилэр. Эрилик Эристиин
2. Чэпчэкитик (хол., үтүлүгүҥ төбөтүнэн) сот. ☉ Легким движением (напр., кончиком рукавиц) протереть, вытирать что-л. Куонаан оҕонньор бу сырыыга хапкааны бэркэ кичэйэн ииттэ, суолун-ииһин илбийэн, оһорон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Солтуохап кинилэри күүппэккэ, тахсан сэргэҕэ баайбыт атыгар кээдьэрэҥнээн тиийэн кырыатын илбийбитэ. П. Аввакумов
3. Имэрийэн эмтээ, имэрий. ☉ Лечить массажем; гладить, поглаживать какую-л. часть тела, легко касаясь ее рукой
Бадьырхай ойоҕо иһэ ыалдьарын илбийэ сылдьар эбит. Ол иһин хойутаан хааллым. Эрилик Эристиин
[Ойуун] одурууну тылынан салаатаҕына, көрөр ыарыыны чупчуруйдаҕына, таарымтаны, ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына, барыта үтүөрэн, тиллэн кэлэрэ үһү... А. Бэрияк
4. көсп. Имэрийэр курдук чэпчэкитик үр (тыал туһунан). ☉ Слегка, приятно обдувать (о ветре)
Тыал дьон сирэйин илбийэр. Н. Габышев
5. көсп. Үүр, киэр кэбэлит; суох оҥор. ☉ Убрать кого-что-л. прочь, подальше; выметать
Кинини уоттаах сиппииринэн баартыйа иһиттэн илбийэн таһаарар киһибит турар... П. Ойуунускай
Сыҕаайаптар ыамаларын уонна да атын бурсуйдар быччаҕардарын бэрт сөпкө илбийэн таһаарбыккын истэн, үөрэ сылдьабын... Амма Аччыгыйа
Өстөөх төлөнүн өһөрөргө, Дьайдаах санаатын дьалбарытарга, Уордаах хааннааҕы уҕарытарга, Сидьиҥ бииһин илбийэргэ Кэрэ дьон кэккэлээбит. С. Зверев

аат.
1. Соһумардык, күүскэ ыарытыннарар ыарыы (былыргы итэҕэлинэн, абааһы таарыйан, убахтаан, киһи иһигэр да киирэн эмискэ ыарытыннарыыта); тииһик. ☉ Внезапный и сильный приступ боли; припадок (по старинному верованию якутов, это происходит от того, что злой дух дотрагивается до человека или вселяется в него). Сүрэх таарымтата
□ Бу сарсыарда эмискэ иһинэн ыалдьыбыт
Иһэ иннэнэн тэһитэ анньар курдук ыалдьан, түүрэ тартара сылдьар үһү. Таарымта быһыылаах дииллэр. А. Неустроева
[Ойуун] одурууну салаатаҕына, көрөр ыарыыны чупчуруйдаҕына, таарымтаны, ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаатаҕына барыта үтүөрэн …… кэлэр үһү. А. Бэрияк
Оҕо эмискэ таарымтанан ыарыйда. Дьоно ыксааннар, …… Сөдүөтү быраас ыҥыртара холкуос киинигэр ыыттылар. «ХС»
△ Архах ыарыы эмискэ күүһүрүүтэ, тииһигэ киириитэ. ☉ Внезапное сильное обострение застарелой болезни. Кыһалҕа [киһи аата] ыалдьа сытар киһитин бохсуруйда. Онуоха Чорулла оргууй мичээрдээтэ: «Арыый кэҥээбиккэ дылы буоллум. Таарымтам киирэ сырытта…» И. Гоголев
С.И. Мицкевич суруйтуурунан, мэнэрийии таарымтата биир-икки чаастан күннээх-түүнү быһа да барар түбэлтэлэрдээх эбит. ППА СЭЫа
Кини ыалдьан буорайбыт этэ, титириир ыарыы таарымтата күҥҥэ иккитэ киирэрэ. Р. Тагор (тылб.)
2. көсп. Эмискэ, омуннаахтык киирэр иэйии, күүркэйии. ☉ Сильное, неудержимое проявление какого-л. чувства, возбуждение
Уоллаах кыыс таптал уулларар-уматар таарымтатыгар тимирбиттэрэ. Е. Неймохов
Бачча буолуохпар диэри таптал таарымтатын билэ иликпин. С. Дадаскинов
Миэхэ үөрүү таарымтата киирбитэ, ону хайдах да тохтотор кыаҕым суоҕа. Ч. Айтматов (тылб.)
ср. тув. таамыртаар ‘занемочь’

1. даҕ.
2. Өрө күүрүүлээх, айар хабааннаах, айар күүрүүлээх. ☉ Вдохновенный, творческий
   Күһүөрү сайыҥҥы хартыына Айыылаах үлэ баар, бу манна Алтан от, мүөттээх от үрдүгэр Аар тойон ыҥырыа эргийэр. С. Данилов
3. эргэр. Үөһэттэн, үрдүк айыылартан айдарбыт. ☉ Сотворенный, созданный, получивший жизнь (от верхних всесильных божеств)
   Үрдүк Айыы таҥараттан айыылаах. ПЭК СЯЯ
   Үрдүк айыылаах Үүт бүлтэһэ, Үрүҥ оппуоха буолан Өтөн киирэн, үтүмэн буор үллүккүн Үрдэппитэ эбитэ буолуо [Сир тымырын уута]. С. Васильев
   △ Айыыны, буруйу оҥорбут, айыыга киирбит; буруйдаах. ☉ Грешник, греховный; виновный, преступный
   Сүтүктээх сүүс айыылаах (өс хоһ.). Айыылаах дууһа өлбөт диэн кырдьык ээ, бадаҕа. Н. Неустроев
   Туох диэн бэйэм айыылаах дууһабын эн иннигэр аһан, эйигин астыннарыахпын билбэппин. И. Федосеев
4. аат суолт. Айыыны оҥорбут киһи; буруйу оҥорбут, буруйдаах киһи. ☉ Грешник; виновник, преступник
   Чуучугуруур туус тумус тыаһа Чупчуруйан чуубурҕаата. Биир халыҥ айыылааҕы Мэҥиэстэр бэлэс бэлэм буолла. П. Ойуунускай
   [Даайыс:] Ханна да ыраах сылдьыбатым, туох да айыылааҕы, сааттааҕы оҥорботум. А. Софронов
   Тойонуом, тоҕо ыҥырдыҥ? Биһиги туох да айыылаахпытын билбэппит. И. Гоголев
   ♦ Хараҥа айыылаах — олус ыар, ынырык буруйу оҥорбут. ☉ Совершивший тяжкое преступление
   «Халыҥ буруйдаах, хараҥа айыылаах эмээхсин олоробун», — диэн баран, хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
   Суут-сокуон билигин да баар! Киһини өлөрбүт хараҥа айыылааҕы билигин да сөптөөх сирин буллараллар. И. Гоголев
   ◊ Үтүө айыылаах (буоллар) — киһилии киһи, тэрилтэ эҥин (итинник буолуо суох этэ диэн хомуруйан этии). ☉ Добросовестный, порядочный человек (так не поступает — осуждение дурного поступка кого-л.); добротное, крепкое хозяйство, предприятие
   Дьэ, үчүгэй сордоохтор ээ, күн-түүн таҥнары түһэн иһэр буоллахтара үһү, үтүө айыылаахтара буоллар, сайдан, эбиллэн иһиэхтэрэ этэ. Суорун Омоллоон
   Үтүө айыылаах дьиэтигэр — уотугар, кэргэнигэр, оҕотугар тиийиэ этэ. «ХС»
   Үтүө айыылаах холкуостар, үчүгэйдик үлэлээн, хаһыатынан хайҕаналлар. Оттон мин холкуоспар баччааҥҥа диэри оҕуруоттарын олордуутун бүтэрэ иликтэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Доропуун оҕонньор сааһын эбиммэт, көҕүрэтиммэт даҕаны үтүө айыылаах эбиэн кэриэтэ, хата, көҕүрэтиниэ эбит. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Айаххар уган баран, уоскунан эпсэри ылан күүскэ соппой. ☉ Всасывать, втягивать губами что-л. в рот, сосать что-л. (напр., трубку)
Уол туох да саҥата суох мутук хамсатын ылан оборбута буола-буола, уот диэки көрөн олордо. А. Софронов
Харалаампый көмүрүөнү оборон суубурҕатта. Софр. Данилов
Эн балык уҥуоҕун илдьи ыстаан симэһинин эмэр үгэстэн, эттэн уҥуоҕун силиитин оборон ылар буол. Р. Баҕатаайыскай
2. Салгын күүһүнэн бэйэҕэр эҕирийэн ыл (хол., туох эмэ хайаҕаһынан, көҥдөй тугунан эмэ). ☉ Вобрать что-л. в себя втягивающим движением (напр., через шланг или трубочку)
Массыына буочукалаах ууну дьөлө оборон ылар. Эрилик Эристиин
[Эмчит] үс күн эмтээн, уҥуоҕунан оборон (сүллэрдээн) ыарыыны тоҕо тардан ылар. ПНИ АДХ
Сорох усулуобуйаҕа аллара түһэр сүүрээн олус түргэн буолар, онон акыйаан үрдүгэр сүүнэ улахан оборон ылар хайаҕас үөскээччи. ДьДьДь
3. Батары киирэр гына бэйэҕэр тардан ыл (хол., кута, оборчо туһунан). ☉ Засасывать, затягивать, вбирая в себя (напр., о трясине, топи). Кута тугу барытын оборон ылар
△ Инчэйиэр диэри бэйэҕэр иҥэрин (хол., туох эмэ убаҕаһы). ☉ Всасывать, впитывать что-л. жидкое (напр., воду)
Таҥаһым ууну оборон ыараан хаалла. М. Доҕордуурап
[Оҕо] саппыкыта ууну баһан, соно, таҥаһа ууну обороннор, дьаакыр буолан таҥнары тардыбыттар. И. Федосеев
Ити элэмиэннэри үүнээйи почва суурадаһыннарыттан ууну кытта силиһинэн обороро. ФНС ОС
△ Атын туохтан эмэ бэйэҕэр сыһыаран ыл (хол., сыстаҥнаһы, инчэҕэйи). ☉ Впитывать что-л. вязкое (напр., жир)
Оборторор кумааҕы сыа бээтинэтин бүтүннүүтүн оборон ылыар диэри хас да төгүл өтүүктэнэр. ДьХ
Бу таас тугу барытын оборор, бэйэтигэр тардар аналлаах. ПАЕ ЭАБ
4. көсп. Быһа эм (хол., киһи этинхаанын, дууһатын); ким эмэ чэгиэн туругун айгырат. ☉ Высасывать все соки, силы из кого-л.; сосать (о тупой длительной боли)
«Ити киһини кытта уһун уоту оттон олоруоҥ суоҕа, симэһиҥҥин оборон сиэн баран сирэн быраҕан кэбиһиэ», — диэбитэ. В. Титов
«Хаарыан ынахтан, үрүҥ көмүс манньыаттан матарым кэллэҕэ» диир санаата кини сүрэҕин быһа оборор. М. Доҕордуурап
Уола улуус сүмэтин оборон чупчуруйбута. С. Васильев
♦ Супту обор — 1) кэпс. кими эмэ көлөһүннээн, барытын бэйэҕэр иҥэрин, апчарый (хол., үбүн-аһын). ☉ Эксплуатировать кого-л., выжимать пот из кого-л., сосать, пить кровь из кого-л.
Саха киһитэ ыраахтааҕы былааһа дьадаҥыны-мөлтөҕү умса баттаан хара көлөһүнүн супту оборорун билбитэ. П. Ойуунускай
[Манчаары:] Чоочо улууһун иһинээҕи тулаайах үбүн-аһын барытын былдьаан-талаан ылар, тиийиммэт-түгэммэт хааннаах хара көлөһүнүн супту оборор. В. Протодьяконов; 2) ким эмэ өйүн-санаатын, сүрэҕин сүүй. ☉ Свести с ума, пленить, соблазнить кого-л.
Мила Уйбааны супту оборон ылбыта, Марыыҥка умнуллубута. П. Чуукаар
◊ Оборор ньуолахтар биол. — үүнээйи силиһигэр баар, ууну оборорго аналлаах ньуолахтар. ☉ Всасывающие волоски, которые находятся на корнях растений
Силиһигэр баар оборор ньуолахтар үүнээйи улаатарыгар улаханнык туһалыыллар. КВА Б
др.-тюрк. өпүр

аат.
1. кэпс. Иҥсэ көбүүтэ, аһара иҥсэрии. ☉ Обжорство, ненасытность, чрезмерное желание есть
Эһэ олус обото киирбит көрүҥнээх, ыт курдук кыҥнаҥныыр, санаабар балыктаах биэдэрэбин кыҥастаһар, сыраана таҥнары санньылыйар. Н. Заболоцкай
Обоппун кыайан туттумматым чахчы. Ф. Постников
Сордоҥ оботун омунугар Оннооҕор оҕотун ыйыстар. Айталын
2. көсп. Ымсыы, топпот-туолбат быһыы. ☉ Алчность, чрезмерная жадность
Уон тарбахпар оботто уган кулу, биэс тарбахпар мэнэгэйдэ кэбиһэн кулу. ПЭК ОНЛЯ I
Батталтан барҕарбыт кулаактар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин
Бу дойдуга оҕуруктаах соҕус дьоннор оботторо оонньообута. П. Филиппов
♦ Обот-дугуй кымньыы фольк. — киһини дьулатар, олус тыастаах-уустаах, мэктиэтигэр уотунан уһуурар кымньыы. ☉ Вселяющий ужас, гудящий, высекающий искры кнут
Сол туран Суо Хотун дьаалы обургу Суостаах-суодаллаах, уоттаах-чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсуолуу турара үһү. Саха фольк. Кыыс Чаҥыйдаан Хотун эбэ обургу Ордоотуу-ордоотуу уоттаах чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсон аххан эрэр эбит. Саха нар. ыр. I. Обот иччитэ итэҕ. — иҥсэ иччитэ. Сахалар былыр оһох тыаһаатаҕына «обот иччитэ» иһиирэр дииллэрэ. Кинилэр санааларыгар, обот иччитэ, оһох оттулуннаҕына кэлэн, астарын «сүрүн» илдьэ барыан сөп. Ол иһин баар дьон улаханнык уһуннук иһиирэн биэрэллэрэ уонна этэллэрэ: «Мин ордук үчүгэйдик, күүскэ иһиирдим». Инньэ гыннахтарына аһыыр астара сылы быһа «кутун-сүрүн», иҥэмтиэтин сүтэрбэт диэн итэҕэйэ саныыллара. ☉ Дух жадности
В старину якуты, услышав треск в печи, говорили, что это свистит «дух жадности». Они верили, что в натопленном камельке появляется дух жадности, способный вытягивать сүр пищи, еды. Присутствующие при этом свистели так же, но более продолжительно и говорили: «Мой свист лучше и сильнее!» Они были уверенны, что если сделать так, то в течение года их пища сохранит свои жизненные силы. Былыр сахалар көмүлүөк оһох уота тыһырҕаан тыаһыырын «чупчуруйар», «обот иччитэ», «иһиирэр» дииллэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Обот (иҥсэ) кэбистэр көр иҥсэ. Иһим үллүөр диэри уу-хаар, соҕоон аһы иһэн бордурҕатабын да, ордук обот кэбистэрэн иһэбин. Ф. Постников. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Тууһу сиир табалар оботторо көбөр. ПСБ ГБҮ
Сарсыарда көөнньөрбөнү сиэтии сүөһүгэ олус туһалаах, иһин-үөһүн уһугуннарар, оботун көбүтэр. «Кыым»
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС»
◊ Обот түү (быччархай) зоол. — кус, көтөр кутуругун төрдүгэр сыа быччархайын үрдүгэр үүнэр ньуолах түү. ☉ Шелковистый пух у основания хвоста птиц над сальными железами
Кус кутуругун төрдүгэр биир чөмөх ньуолах обот түүтүн быһа тардан быраҕар. Амма Аччыгыйа
[Чыычаах] түүтүн куурдуммут, тумсунан биирдии сыыйан ыраастаммыт, арыынан оҕунуохтаммыт, арыыта обот түүтүгэр баар. Суорун Омоллоон
Тирии быччархайдарыттан кутуругун төрдүгэр баар обот быччархайа эрэ сайдыбыт: ол быччархайыттан көтөр, тумсунан арыы таммаҕын ыган таһааран, түүтүн оҕунуохтанар. ББЕ З
ср. кирг. ободой ‘жадность, ненасытность’

I
1. аат. Маһынан, тимиринэн, көмүһүнэн ол-бу оҥоһуктары оҥорууга идэтийбит, бэйэтин дьыалатын үчүгэйдик баһылаабыт киһи. ☉ Квалифицированный работник, мастер (обычно в области кузнечного, столярного, ювелирного дела)
Ууһу кытта олорор уус буолар (өс хоһ.). Бу дьон хамсаларын үчүгэйдик сирийэн көрөр буоллар, хайалара ууһун, хайалара салаҥын бэрт үчүгэйдик өйдүөххэ сөп этэ. Н. Якутскай
[Чокураап:] Эн үчүгэй уускун бэркэ билэбин. С. Ефремов
Уус кэллэҕинэ уора-көстө оҥоруоҕа, бэркэ буоллаҕына, биэс-түөрт күн хойутуохпут. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Тугу эмэ ураннык, үчүгэйдик оҥорор (киһи). ☉ Мастеровитый, умеющий искусно, хорошо делать что-л. своими руками
Улахан уус дьоҕурдаах буолан, наар тутуу үлэтигэр сылдьыбыта. М. Доҕордуурап
[Чокураап:] Манна араас мастарыскыайдар аһыллыахтара, онно уус дьоннор улахан наада буолуохтара. С. Ефремов
Сүөкүлэ сүрдээх уус, иистэнньэҥ. Дьуон Дьаҥылы
♦ Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах көр тыһы
Биһи нэһилиэккэ Ньыыканап Бүөтүр (Туруору Кыламан) диэн тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор баар этэ. «ХС»
Устар ууну сомоҕолуур <уус тыллаах> көр сомоҕолоо. [Күбэйээнэ эмээхсин] хааттан хостуур курдук иҥнигэһэ суох сэһэргиир. Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах. И. Данилов
Устар ууну сомоҕолуур Уус тыллаах поэт идэтэ Дьааҥы тааһыгар суол солуур Дьаныардаах үлэ кэриэтэ. Баал Хабырыыс
Уус тарбахтаах — көмүс тарбахтаах диэн курдук (көр көмүс II). Аркадий уус тарбахтаах атамаана. Н. Босиков
Айылҕаттан бэриллибит уус тарбахтаах буолан абыраммыт киһи. Өрүү ыҥырыыга, хайҕалга сылдьар. У. Ойуур. Уус тыллаах <ки- һи> — ураннык, ойуулаан, кыраһыабайдык саҥарар киһи. ☉ Одарённый красноречием, красноречивый, речистый человек
Алексей эдэригэр наһаа көрдөөх, олус уус тыллаах киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Эн [Таатта] киэҥ иэҥҥэр уус тыллаах Эриэккэһэ элбээтин, Кыһыл көмүс сулустаах Үгүс дьоруой үөскээтин! Эллэй
[Яков] атын ким эрэ уус тыллаах устар ууну сомоҕолоон эрэрин курдук, бэйэтин тылын бэйэтэ иһиллии, бэккиһии турда. Н. Заболоцкай. Уус тылы дьаарыстаа — тылы араастаан эрийэн-мускуйан, силистээн-мутуктаан саҥар; ойуулаан-дьүһүннээн, уобарастаан кэпсээ. ☉ Говорить цветисто, выражаться изысканно; излагать что-л. ярко, образно
Олоҥхоһут оллоонноон олорон этэн-тыынан, уус тылы дьаарыстаан киирэн барда. НАГ ЯРФС II
◊ Алтан ууһа — алтаны уһааран онуманы оҥорорго идэтийбит уус. ☉ Медник
Аҕыс алтан уустара, Тоҕус көмүс кутааччы Уоннарыктаах хаарыттан Олохсутан куппут дуу, Анаан туран таппыт дуу, …… Сэттэ тэлии көмүс элээннээх симэхтэрдээх кылдьыытын Килэдиччи кэппит ньии. С. Зверев
Көмүс ууһа көр көмүс II. Биэртэрэ эйиэхэ бэлэҕи — Ытарҕаны, биһилэҕи. Маны ханнык көмүс ууһа Куппута, аалбыта буолуой? Баал Хабырыыс
Мас ууһа көр мас. Кини мас ууһун бастыҥа, оттон ийэм икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэтэх бурдук быһааччы этэ. Ф. Софронов
Манна сүрдээх уран тарбахтаах иистэнньэҥнэр, мындыр мас уустара олорбуттара. «ББ»
Кини үчүгэй мас ууһа этэ. С. Федотов. Тимир ууһа — тимири уһааран онтон араас сэби-сэбиргэли оҥорорго идэтийбит уус. ☉ Кузнец
Буотама үрэх тимиринэн эмиэ биллэрэ. Тимир уустара манна болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. Ойуку
Сөкөр Сахаар диэн тимир ууһун аҕалан булуук, боромньу абырахтаттылар. С. Маисов
Савва Гаврильевич тимир ууһа Антон Григорьевичка көмөлөһөөччүнэн ананар. «Кыым». Тыл ууһа — 1) тыл ойуулуур-дьүһүннүүр күүһэ, тыл ойуулуур сүмэтэ. ☉ Художественная, изобразительная сила слова
Кулакуоскай ырыатын ылан көрдөххө, …… тыла ууһун, хоһооно кэрэтин даа! Эрилик Эристиин
Ханнык да байым тыл ууһунан Мин кыайан туойбаппын алааспын. Л. Попов
Ол иһин тылым ууһун Оонньуур уоттаах кустуга Дьоллоох сааһым ойуурун Солкотунуун куустуһар. Баал Хабырыыс; 2) тыл маастара, суруйааччы. ☉ Мастер слова, писатель
Литературнай-критическэй үлэ биир дьоһуннаах туһаайыыта тыл уустара бэйэлэрэ литература туһунан санааларын этиилэрэ, суруйуулара буолар. СГС ӨСҮДь. Уус дьахтар — иискэ, баайыыга, оһуорга-бичиккэ олус дьоҕурдаах дьахтар. ☉ Искусница в рукоделии, рукодельница, мастерица
Уруккуттан үлэхтээх Уус дьахтары булан оҥоттордулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тумул үрдэ сир симэҕинэн киэргэнэн, уус дьахтар аспыт оһуорун курдук, киэркэйэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
Уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ туундараҕа үлэлиир эрэ киһи барыта уус дьахтары ордук ытыктыыр, кини үлэтин үрдүктүк сыаналыыр. «Кыым»
Уус тыл көр тыл II. Уус тылым дорҕооно …… Сүрэххэр-быаргар иҥнин диэн — Үҥэн-сүктэн Сүгүрүйэн эрэбин. С. Зверев
Оҕо сааспыттан Уус тыл ухханыгар Умсугуйан улааппытым. Л. Попов
Дьиҥнээх таптал, дириҥ таптал Эмиэ сатаан этиллибэт, Хайдахтаах да нарын-наскыл Уус тылынан бэриллибэт. П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. уус ‘искусный’
II
аат.
1. Биир төрүттээх хаан уруу дьон. ☉ Кровные родственники, люди из одного рода
Онно Кыбый-Тыбый удаҕан кыыран, атаҕар [Бэрт Хараҕа] силлээн, силис үөнүн чупчуруйан ылар, — «Кэнэҕэс ыччатыҥ, ууһуҥ доҕолоҥ буолуохтара, хаҥас өттүлэринэн», — диир. Саха фольк. Бу Дьүлэй уустара — Былатыан [Ойуунускай] төрөөбүт таайдара. Суорун Омоллоон
2. Хамныыр-харамай, үүнээйи көрүҥэ. ☉ Вид, род животных и растений. Хаас ууһа. Сэлиэһинэй туспа ууһа
□ Биир ууска сибэккилэрин уонна астарын эрэ оҥоһуутунан буолбакка, сэбирдэхтэрин, умнастарын уонна силистэрин пуормаларын эмиэ атылыы үүнээйилэри холбууллар. КВА Б
Чугасаһар көрүҥнэри уустарга, чугасаһар уустары кэргэннэргэ холбооттууллар. ББЕ З
3. Дьон итэҕэлинэн, кылааһынан, дьахтарынан-эр киһитинэн уо. д. а. арааһа. ☉ Деление людей по какому-л. признаку (напр., по полу)
[Нүһэр Дархан:] Мин тойон ууһун удьуора буолабын. Ытык киһи ыччата, атаһыам, Аччыгыйтан астыммат, кыраттан дуоһуйбат. И. Гоголев
«Уһун эрээсэ Уоруйах киһиэхэ Олус ньыма таҥас эбит. Ол иһин... Уһун баттахтаах ууһа Уутуйан таптаан Устубаттар эбит», — диэн Бытыгын быыһынан Быр-быр күлэн, Быарын тарбаан Быыһыгырыы турда. Күн Дьирибинэ
♦ Ээх ууһун дьоно — ээх ууһуттан кэлбит киһи диэн курдук (көр ээх)
◊ Аҕа ууһа көр аҕа
Атын аҕа уустарын Ааттаахтарыгар атаҕастаппакка, Аалсар-анньыһар гына, Айылгылаах санааҕытынан Алҕаан-айхаллаан атаарыҥ! А. Софронов
Кыамматтарга, умнаһыттарга, ыарыһахтарга сахалар былыр аҕа ууһунан көмөлөһөр, кинилэри иитэр үтүө үгэстээхтэрэ. В. Кондаков
Биис ууһа көр биис I. Биллэн турар, бэйдиэ кэлбэтэҕим, Биллибэт биис уустарын, туспа дойдулары Билиэхпинкөрүөхпүн олус баҕарбытым. И. Гоголев
Булчут биис ууһун удьуорабын — Хааммар баай Байанай алгыһа кыайыахтаах. Л. Попов
Ийэ ууһа көр ийэ. Этэҥҥэ сылдьан, кини оҕолоох-уруулаах дьахтар буолара буоллар, биһиги ийэ ууһа быстыа суоҕа этибит. Суорун Омоллоон
Ханнык эрэ атах-бытах киһи буолбатах, бүтүн ийэ ууһун маанылаах ыччата атаҕастаммыта барыларын үрдүнэн баттыгас курдук көстүбүт. Эрилик Эристиин
Урдаах алааһы бас билэн, ходуһа оҥостон бүтүн биир ийэ ууһа ыаллар олороллор. В. Протодьяконов. Күн ууһа миф. — дьон-сэргэ; саха бүтүннүүтэ (нор. айымньытыгар абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; всё племя якутов (в фольклоре противопоставляется племени злых духов-абааһы — букв. люди солнечных лучей)
«Аны бу биһиги көрөр сирбит абааһы сирэ буолуо буоллаҕа дуу, хайдах дуу. Туох аны өрүһүйүөй биһигини, айыы аймаҕын, күн ууһун», — дэстилэр. Саха фольк. Көхсүттэн тэһииннээх Күн ууһуттан, Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕыттан Саха Саарын тойону, Сабыйа Баай хотуну [олохтообуттар]. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. оҕуш ‘род, племя; каста; род, класс, порода’