чурка (короткий обрубок дерева или металла); чуурката хайыт = колоть чурки.

1) поперечная подпорка; эндир мас чурка, служащая подпоркой; 2) перен. выбоины, ухабы, неровности (дороги); 3) перен. трудности, риск (в каком-л. деле, предприятии и т. п.).

разг. рубить, колоть; чуурканы чаалкай = рубить чурку.

разг. 1) чурбан, чурка (обрубок дерева); чурбааны хайыт= расколоть чурбан; 2) перен. чурбан (о глупом человеке). чурумчу 1) кольцо (прутяное, вдеваемое в нос быка); 2) петля (на носу несамоходного судна, через к-рую протягивают буксирный трос).

1. аат. Чуурка, лэкэчэк. ☉ Чурбан, чурка (обрубок дерева)
   Чурбааны хайыт. ЯРС
2. даҕ. суолт. Мас акаары, хоҥ мэйии (киһи). ☉ Чурбан, глупец (о человеке). Туох чурбаан киһиний, тугу да өйдөөбөт

аат.
1. Төгүрүк, суон мас оһоххо отторго сөп уһуннаах гына эрбэммитэ, лэкэчэк. ☉ Обрубок дерева, чурка
Тиэхээски суп-суон чуурка хаарга төкүнүйэн сытарын …… күүһүн муҥунан анньан, сыҕарыҥнатан хороччу олордон кэбистэ. А. Сыромятникова
Туостара уһуллубут хатыҥ чууркалар туһаҕа тахсаллар. ГПП ТО
Сотору били эрбээбит чууркаларын хайытан курдурҕатта. «Кыым»
2
көсп. чурбаан 2 диэн курдук. Ханнык эрэ «чууркаттан» сылтаан, кими да куоракка таһаарбаттар үһү. ССС ОББ
Онтон эн чуурка буолбатах буоллаххына, киэр хайыһыаҥ суоҕа. К. Симонов (тылб.)
ср. русск. чурка

даҕ. Мөкүнүк быһыылаах. ☉ Округлой формы
Кыракый төгүрүк остуолу тула мөкүчүк олох мастарга олорон, чэйдэрин иһэн бардылар. Эрилик Эристиин
[Мичил] арыт быа төбөтүгэр мөкүчүк таҥаһы баайан баран, ону [ытыгар] туттара сатыыра. И. Федосеев
Ядролары пушкардар ыйыыларынан мөкүчүк уонна дэхси гына оҥорорго бирикээс бэриллибитэ. ЭБЭДьА
ср. эвенк. мукэчи ‘чурка’

1. аат. Бөкүнүк дүлүҥ кыл гас гына лаппаччы быһыллыбыта. ☉ Ровный обрубок бревна, чурка
   Буркун тиэргэнигэр лэкэчэккэ олордо. И. Гоголев
2. даҕ. суолт. Кылгас гына лаппаччы быһыллыбыт (мас). ☉ Обрубленный ровно в виде чурки (о бревне)
   Ленин чөҥөчөккө олорбут, лэкэчэк маһы остуол оҥостон, ол үрдүгэр түргэн-түргэнник суруйа олорор. КЭ КТ
   ◊ Лэкэчэк курдук — намыһах лаппаҕар уҥуохтаах (киһи). ☉ Невысокий и равномерно широкий, полный (о человеке)
   Лэкэчэк курдук суон, кыра уҥуохтаах буҕаалтыр …… суотун сыҕарыччы анньан баран, туоһулаһан барбыта. Н. Якутскай
   ср. тат. лэкэс ‘несимпатичный человек; толстяк; нерасторопный человек; лентяй’

аат.
1. Тугу эмэ (хол., маһы, бэрэбинэни) сиргэ тиэрпэт гына анныгар туора ууруллар хаптаһын, чуурка мас. ☉ Поперечная подпорка, чурка, которая кладётся подо что-л. (напр., под бревно), чтобы оно какой-л. стороной не касалось земли. Эндири тыытымаарыҥ!
□ Дьэллик эндир маһыттан туран, төбөлөрө быста сиэммит дүлүҥнэри уот үөһүн диэки анньан биэрдэ. И. Никифоров
2. Суол дэхситэ суох ньуура, оллураболлура, аҥхайа, куоһааҕа. ☉ Неровности, выбоины, ямины, ухабы на дороге
Массыынаны Гаврил Иванович ыытан иһэр. Кини кыра куоһаахтары, эндирдэри биллэрбэккэ аһарарын көрө-көрө, Тордоохоп Балаҕанныырабы хайгыы саныыр. С. Никифоров
Массыына суола күһүн өрүс кыдьымаҕын кыйа барар, эндирэ, хаайтарыыта элбэх. В. Иванов
Лаврентий матасыыкылын собуоттуу охсон, айаннарын саҕалаабыттара. Ол-бу эндиртэн оҕустаран кыыс дэлби түспэт кыһалҕатыгар испитэ. В. Тарабукин
3. көсп. Ханнык эмэ дьыалаҕа, тэрээһиҥҥэ, олоххо тахсар ыарахаттар, күчүмэҕэйдэр, эрэйдэр. ☉ Напряжённости, трудности, неудачи в каком-л. деле, предприятии, жизни
Бу — төһө да эдэр буоллар, олох араас эндирдэрин этинэнхаанынан билбит хорсун кыыс. Куорсуннаах
Киһи биирдэ төрүүр үйэтигэр олорор олоҕо эндирэ элбэх. А-ИНА ДьБО
Уус идэлээх буолан наар тимир суолу чөлүгэр түһэрэр чаастарга сулууспалаабыта. Бу да улахан эндирдээх үлэ этэ. «Кыым»
ср. тат. эрдэнэ ‘штабель, поленница’

даҕ.
1. Арахсыспакка, бытарыйбакка бүтүннүү кэлим сылдьар (туох эмэ модьуну, кэлимсэни этэргэ). ☉ Цельный, неотделимый, нераздельный (о чём-л. крупном)
Сомоҕо суорба таас ньыгылын Ама уот күллүө үһү дуо? И. Эртюков
Куһаҕан сурах …… хайаттан төкүнүтүллүбүт ириэнэх сомоҕо хаар курдук ыраатан, аллара түһэн истэҕин аайы улаатар быһыылаах. Э. Соколов
Баҕалар хоруоптан ыстанан түһэн, иин эркиннэригэр ойуоккалаатылар, сомоҕо буордар кинилэри иин түгэҕэр баттыы түстүлэр. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Хайдыһыыта, ыһыллаҕаһа суох, ыга түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
Үлэһит кылаас биир сомоҕо буола түмсүүтэ туругурдун! Амма Аччыгыйа
Биһиги дьоммут Биир сомоҕо буолан бастаан киирбит [фашист] Баламат күүһүн тулуйбуппут. Саха нар. ыр. III
[Михаил:] Ол кини барбытыттан биһиги мөлтүөхпүт суоҕа, хата, ордук сомоҕо буолуохпут. С. Ефремов
♦ Сомоҕо көмүс — сиртэн хостонор кыһыл көмүс бөдөҥ куһуоччуга, туорааҕа. ☉ Самородок золота
Сиртэн-буортан сомоҕо көмүстэр, күндү таастар өрө көтөллөрүн курдук, талааннар норуоттан үөскүүллэр. Суорун Омоллоон
Эһиги билэн эрдэххит дии, сир үрдүгэр төһө улахан сомоҕо көмүстэр көстөллөрүй? Тумарча
Мин хайам Аҕыс хос кырыылаах Сомоҕо көмүстээх. С. Васильев. Сомоҕо мас — хайытыллыбатах, бөкүнүк дүлүҥ мас. ☉ Обрубок бревна, чурка
Били өлөрбүт табаларын тириитин сомоҕо маска иилэ бырахпыттара. Далан
Сааба олорор суон сомоҕо маһын мөкүнүҥнэтэр. «ХС». Сомоҕо олоппос — олорорго сөптөөх төгүрүк кэтит сирэйдээх дүлүҥ. ☉ Широкий круглый чурбан, служащий сиденьем
Хаара суох кылгас тыс этэрбэһин, атаҕын атаҕар охсуолаан, тэбэммитэ буолла, бэлэмнэммит сомоҕо олоппоско кэллэ. Болот Боотур
Дарыбыан икки өттүнэн уһуктаах хойгуону тобугунан сомоҕо олоппоско ыбылы баттаан, улахан игиинэн аалан кирдиэхтии турда. В. Яковлев
Александрдаах эмээхсин аттыгар баран, сомоҕо олоппоско олорон кэбистилэр. М. Доҕордуурап. Сомоҕо сирэй- дээх — дэгдэгэр имнээх, толору эттээх сирэйдээх. ☉ Со скуластым, мясистым лицом
Биир салгыҥҥа хараарчы сиэппит сомоҕо сирэйдээх, модьу көрүҥнээх, төрөл уҥуохтаах киһи тугу эрэ күөдьаа кэпсии олорор. Болот Боотур
Көнө, үрдүк уҥуохтаах, хара бараан сомоҕо сирэйдээх …… көрсүө-сэмэй көрүҥнээх киһи. С. Окоёмов
Уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах …… уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Сомоҕо тыл (домох) тыл үөр., көр домох. Холбуу да, сомоҕо да тыллар икки эбэтэр хас да тыл ситимнэһиитинэн үөскүүллэр. АПС СТЛ
Сомоҕо тыл уус-уран литератураҕа айар үлэ ньыматын быһыытынан туттуллар. ННН СТМО. Амма Аччыгыйа бу [«Сааскы кэм»] айымньытыгар сомоҕо домоҕу үгүстүк туттар. «ХС»
ср. алт. сом ‘форма; контур; контурный; статуя; обтёсанное дерево’