храниться слишком долго, залёживаться; курсуйбут килиэп чёрствый хлеб.

1) жёсткий, грубый; чёрствый; хоччорхой тирии жёсткая кожа; хоччорхой лэппиэскэ чёрствая лепёшка; 2) перен. грубый; хоччорхой киһи грубый человек.

1) жёсткий, грубый; хаҕыс тирии жёсткая кожа; 2) перен. жестокий; неласковый, чёрствый; хаҕыс быһыы а) жестокий нрав; б) жестокий поступок; хаҕыс киһи чёрствый человек; хаҕыс халлаан а) угрюмое холодное небо; б) жестокий мороз (букв. немилосердное нёбо).

становиться жестоким; становиться неласковым, чёрствым.

даҕ. Олус кытаанах, чиҥ. ☉ Очень крепкий, прочный, твёрдый
Ийэлээх аҕаккаҥ өтөҕөр Тиргил киил мастары туруоран, Ньиргиччи олоруоҥ этэ эн. Л. Попов
Тиргил айан суолуттан, буору-күдэни өрө көтүтэн балачча туораан таҕыстыбыт. Умнуллубат к.
ср. кум. тири ‘жёсткий, чёрствый’

даҕ.
1. Дьону кытта билсэ-көрсө, кэпсэтэ сатаабат, көһүүн, эйэҕэһэ суох. ☉ Необщительный, неприветливый
Оннооҕор Надя кэргэнэ, олус тоҥкуруун бэйэтэ, быыстала суох мичээрдиир. Н. Лугинов
Дьон бары тоҥкуруун, тыйыс курдук этилэр. А. Фёдоров
Аҕыйах саҥалаах, тоҥкуруун атаспар Сэмэҥҥэ өҥөйдүм. Н. Габышев
2. көсп. Хаҕыс, эйэҕэһэ суох, тоҥуй. ☉ Неискренний, чёрствый, холодный
Бу тоҥкуруун туундараны Киммит эрэ ыраах ахтар. С. Данилов
Таня маннык тоҥкуруун суругу күүппэтэҕэ. М. Доҕордуурап

I
даҕ.
1. Имиллибэтэх, хаппыт, кытаанах. ☉ Жёсткий, грубый. Хаҕыс тирии
2. көсп. Элэккэйэ суох, тоҥкуруун, холус. ☉ Недружелюбный, неласковый, чёрствый
Дьахталларбыт олус хаҕыс, хотумсук, куруубай буолан иһэллэр. Н. Габышев
Аҕабыт олус да хаҕыс, Буруйдааҕы таһыйар, Болооччутук дьарыйар. М. Тимофеев
3. көсп. Тымныы, тыйыс, кытаанах (хол., дьыл кэмин туһунан). ☉ Холодный, студёный (о времени года)
Хаҕыс дьылбыт Халбарыйбыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дөрүн-дөрүн хаҕыс тыал сабыта охсон ааһар. Софр. Данилов
Хаһааҥҥытааҕар да хаҕыс саас буолла. «ХС»
♦ Хаҕыс эҥээрдээх киһи — киһи туохха да сатаан тапсыбат киһитэ. ☉ Человек, с которым невозможно ладить. Ээ, ол кини хаҕыс эҥээрдээх киһи
II
аат., түөлбэ, харыс т. Ыт үрүүтэ. ☉ Собачий лай. Ыт үрүүтүн халымалар харыстаан хаҕыс диэн ааттыыллар

халы мааргы — 1) салаҥ, мөлтөх, олус судургу оҥоһуулаах (оҥоһук, тутуу туһунан). ☉ Грубый, топорный (об изделиях, сооружениях)
Ол эрээри ох саа таһыгар олус халы мааргы оҥоһуулаах гынан баран, бөдөҥ-садаҥ үҥүүнү, эһэ тайыытын, онтон да атын булт сэбин-сэбиргэлин көрөн баран, бары даҕаны хайдах эрэ саҥаларыттан маппыттара. Далан
Халы мааргы моонньохтоох сэргэҕэ ханнык эрэ тыҥырахтаах кыылы маһынан оҥорон олорпуттар. М. Доҕордуурап
Саад улаҕатыгар икки мэндиэмэннээх халы мааргы оҥоһуулаах сарай баара. А. Гайдар (тылб.); 2) куһаҕан көрүҥнээх, томороон (сирэй быһыытын этэргэ). ☉ Невзрачный, некрасивый (о лице)
Мардьааһай сирэйинэн халы мааргытын иһин, баай-тот киһи оҕото. Т. Сметании. Халы мааргы, кып-кыһыл, баҕыстыгас сирэйдээҕин иһин Баҕыстар Баһылай диэн ааттаммыт. Р. Кулаковскай
Маарыйа дьүһүнүнэн халы мааргы, хата, ол оннугар куруутун киэргэнэр. ССЛИО; 3) тоҥкуруун, куруубай, толоос. ☉ Чёрствый, грубый, непристойный
Халы мааргы, кэрэгэй дьоннор, хомойуох иһин, билигин олус кэмчитэ суохтар. Софр. Данилов
Инсэньиэрбит үс тыллаах этиини сатаан оҥорбот халы мааргы тойооску буолан биэрдэ. И. Бочкарёв
Сорох табаарыстар тыллара-өстөрө халы мааргы, култуура өттүнэн намыһах буолар. В. Титов; халы мааргытык — модорооннук, толоостук. ☉ Топорно, грубо
Халы мааргытык баллырдаан суоруллубут сыҥаһалардаах хас да оронноох. Г. Колесов
Ол тугуй даа?! Дьүөгэм, бэйэҕинэн Халы мааргытык ыйыттаххын даа! Р. Баҕатаайыскай
Тылы-өһү мээнэ халы мааргытык туттар дьону хас биирдии киһи тута билиэн сөп. В. Кондаков

даҕ.
1. Кытаанах, хатан, киил (хол., маһы этэргэ). ☉ Твёрдый, прочный, крепкий (напр., о дереве). Чоруун ыстаал
□ [Алаарап] тэтиҥ маҥан, чоруун сототугар сүүһүн сыһыарда. Л. Попов
Дохсун тымныыттан чоруун мутук Тосту тоҥор өтөр-өтөр. Ф. Софронов
2. Олус чуолкайдык иһиллэр, хатан (хол., ырыаны этэргэ). ☉ Звонкий, звучный (напр., о песне)
Тумус тыам кэтэҕиттэн, Тоҕой хонноҕуттан Чоруун тыас Чураадыйар дорҕооно Дьулайбар тобулу иҥэн Дьулаттаҕын да оҕолор! Саха нар. ыр. Бу ырыа чоруун буолар Сарсыарда дьыбар тахсыыта. М. Тимофеев
3. көсп. Аһыныгаһа суох майгылаах, тыйыс хааннаах (киһини этэргэ). ☉ Жестокий, чёрствый (о характере человека)
Харатаайап оҕонньор төһө да чоруун сүрэхтээҕин …… иһин, чахчы төрөппүт оҕотун көрөн баран, кэргэнигэр «көрбөтүм» диэҕин тыла тахсыбакка, атын баайбыта буола турар. Н. Якутскай
«Оттон, Клара? Суох, кини итинник буолбатах, сүрэҕэ чоруун, аһыныгаһа суох», — дии санаабыта. Далан
△ Дьэбир, эйэҕэһэ суох, тыйыс (киһи көрүҥүн этэргэ). ☉ Суровый, строгий (напр., о выражении лица)
Сабыс-саҥа хара бостон көстүүмэ, синньигэс хара хаалтыһа кинини чоруун, ол эрээри ис киирбэх көрүҥнүүллэрэ. Далан. Хоту дойду буурҕата-силлиэтэ эрийэн [киирбит киһи] чоруун, хара бараан эрээри, сүрдээх ис киирбэх көрүҥнээх. НТП СОоЭС
ср. монг. сирүгүн, бур. шуруун ‘грубый, шероховатый’

даҕ.
1. Хоччорхой, кытаанах эбэтэр олус халыҥ буолан бороҕой (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Жесткий или слишком грубый, толстый, стесняющий движения (обычно об одежде)
Тугу да билбэккэ сыарҕаҕа олорон иһэр киһи …… кэннин хайыһан көрөөрү гыммыта, саҕынньаҕа көһүүнэ бэрт буолан, кыайан эргиллибэтэ. В. Протодьяконов
Кыыс хас да төгүл тыраахтар тиһилигэр атаҕын уураары уунна да, көһүүн таба күрүмэтэ кыайан уурдарбата. Дьолбут к. Таба ыстааным хаамарга көһүүн. «ХС»
2. Көһүйбүт курдук, аанньа токуруйбат (хол., тарбах, илии). ☉ Малоподвижный, неуклюжий, негибкий (напр., о руках, пальцах)
Дьокуускайга биир хаһыат эрэдээксийэтигар …… үөрүйэҕэ суох көһүүн тарбахтарынан бадьахтаммыт ыарахан ис хоһоонноох суругу кытта кичэллэн оҥоһуллубут түөрт-биэс хаартыска тиийэн кэлбитэ. В. Яковлев
Инчэҕэй таҥаһы көһүүн тарбахтарынан ылан, ытын хааннаах түүтүн сэрэнэн сотто, кичэйэн ыраастаата. Н. Борисов
△ Кытаанах, хоччорхой, токуруйбат (хол., түү). ☉ Жесткий, твердый (напр., о перьях)
[Буура Дохсун бухатыыр] үҥүүнү көлүннэри охсубут курдук көһүүн соҕус көҕүс түүлээх …… оҕо хотой кыыл буолан …… улуу халлаан улаҕатыгар олодуйа охсуллан таҕыста. Эрилик Эристиин
Тоҥсоҕой кутуругар эмиэ өйөнөр: кутуругун дороххой, көһүүн куорсуннара мас хатырыгар бөҕөтүк тирэнэллэр. ББЕ З
△ Имигэһэ, сымсата суох. ☉ Неуклюжий, неповоротливый
Көтөр эрэ барыта, көһүүн анды буолбатах. П. Тобуруокап
Хойууктар, уйуктаах буолан баран, нэстэрэ, көһүүннэрэ кэпсэлгэ киирэр. Багдарыын Сүлбэ
3. көсп. Тоҥуй, хаҕыс, тымныы; элэккэйэ суох, тоҥкуруун (киһи, сыһыан). ☉ Черствый, холодный, жесткий, нелюдимый; неприветливый (о человеке)
Баҕар эн, сэгэриэм, миигиттэн, Бу көһүүн, ыарахан киһиттэн, Хоргутан-хараастан ыллаатыаҥ, Кистээҥҥин бүтэйдии ытаатыаҥ? М. Тимофеев
Дьүөгэлэрэ киниэхэ кэнникинэн тоҕо эрэ тоҥкуруун, көһүүн буолан испиттэр. С. Федотов
Кини убайын курдук көһүүн буолбатах. Кыргыттарга сыстаҕас, онон [билсэр кыыс] баара чахчы. П. Аввакумов
4. Бытаан, көнтөрүк. ☉ Неповоротливый, неуклюжий, медлительный
Омос көрдөххө дайылгы, Көһүүн уолчаан ыксал кэмҥэ Оноҕос тэҥэ ойор эбит. Р. Баҕатаайыскай
Наһаа мөдөөн, олус көһүүн курдук да, киниэхэ ким баҕарар ымсыырыах кыыма баар — сүрэх-санаа баҕата. С. Федотов
△ Саҥаны ылынымтыата суох, хаалынньаҥ, унуку. ☉ Косный, рутинный, консервативный
Туох эмэ саҥа үөскээһинигэр онуоха көһүүннэр. Суорун Омоллоон
Сүөһү туһунан өйдүүрэ Сүрдээх тутах, көһүүн. Нуктуу түстэр эрэ Нус-хас олоҕу түһүүр. С. Тарасов
Аныгы ыччат көһүүн буолла, үчүгэй өттүгэр, хайдах эрэ, ыараата дииргэ эрэ тиийиллэр. Э. Соколов
5. Хойуу, сөҥ (куолас). ☉ Грубый, низкий и глухой (голос)
Татаар эмээхсинэ Фатима эр киһилии көһүүн куолаһынан кими эрэ мөҕөр. И. Гоголев
6. Күүттэххэ бараммат, хамсаабат, барбат курдук бытаан (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Двигающийся очень медленно, будто стоит на месте, остановился (о течении времени — напр., при ожидании)
Хараҥа түүҥҥэ хонук сири көрдүүр кэриэтэ, күүттэриилээх дьыл-хонук Көһүүнүн ньии, кэлэрэ! Р. Баҕатаайыскай
Бүтүн көһүүн чаас ааспытын кэннэ кинини иһирдьэ хоско аһарбыттара. Софр. Данилов. Көһүүн күн-дьыл аалыҥнаан Аргыый устар. К. Кулиев (тылб.)