мелкие колющие инструменты (шило, иглы и т. п.).

1) шило; 2) диал. боевая стрела с шилообразным наконечником # иннэ-бүргэс-сүүтүк, куобах! детская игра иголка-шило-напёрсток, прыг!

протыкать, прокалывать шилом.

1) тонкий; чараас таҥас тонкая ткань; чараас сон тонкое пальто (летнее, демисезонное); 2) диал. мешочек из бычьего пузыря; чараас иһигэр бүргэс баппат посл. соотв. шила в мешке не утаишь.

аат. Укка олордуллубут дьөлүтэ анньан үүттүүргэ аналлаах тимир тэрил. ☉ Шило
Онуоха Оноҕочоон Чоохоон, хабахтаах хааны ылан, били удаҕанын моонньугар баайбыт уонна бэйэтин этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. СГФ СКТ
Кинилэргэ [тимир үйэ дьонугар] тимир быһахтар, батыйалар, батастар, бүргэстэр, иннэлэр, сүгэлэр, үҥүүлэр уонна охтор төбөлөрө бааллара. БИГ ӨҮөС
Толуу бүргэһинэн тобулбут сирдэригэр Тоһоҕотун уган, тонолуппакка көрөн, Молотуок сэбинэн бокуойа суох Туора-маары охсон тобуойдаан барда. Күн Дьирибинэ
◊ Бүргэс сүүрдэр итэҕ., эргэр. — билгэлээһин көрүҥэ: хобордооххо туойунан төгүрүк оҥороллор, онтон суоллары (хол., байыы, ыарыы о. д. а.) таһаарыллар. Бүргэс угар саптаах иннэни хатаан сабыттан төгүрүк ортотугар туруору тутуллар (хобордооххо тиэрпэккэ), сотору бүргэс биэтэҥнээн барар, ол биэтэҥнээн ханнык суолга сөп түбэһэринэн инники дьылҕаны билиллэр. ☉ Вид гадания: на дне сковородки из глины делают маленький кружок, от которого радиально проводят линии — дороги (богатства, болезней и т. п.)
К рукоятке шила привязывают иголку с ниткой. Шило держат за нитку над кружочком и по направлению его колебаний определяют судьбу кого-л.. Холобур маннык билгэлэр баар буолаллар: таҥха иһиллиир, бүргэс сүүрдэр, этэрбэс хаамтарар, кут кутар, таас тардар, уу тоҥорор диэн. А. Софронов
ср. тюрк. бургу бурав ‘сверло’

I
көр били I
Бии быччаҕар итирэн кэлбит буоллаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Бии этэргэ дылы, мин тылым тыл буолуо дуо? Эрилик Эристиин
Ааҕыахтара дии мин бии Тыйыс сахам ырыатын. С. Данилов
II
аат., эргэр. Бииргэ төрөөбүт эр дьонтон аҕа саастааҕа; убай. ☉ Старший из родных братьев
Дьэллэм Сэмэн... Кымаах биитэ оҕонньор. А. Софронов. Биитэ Өрүүкээн Лээтийэни эккирэтэн баран, өрүс туоратынан эрэ куоттаран хаалар, сиппэтэх. Саха фольк.
ср. тюрк. пэк, бег, биг, бий, бии ‘бек, вождь, князь’
III
аат. Быһар, хайытар сэпсэбиргэл (хол., быһах, сүгэ) сытыы өттө. ☉ Острие, лезвие (ножа, топора и др. режущих орудий)
Алта уон хаамыыга туруору анньыллыбыт быһах биитигэр буулдьатын хайа ыппыт. Амма Аччыгыйа
Буускап хотуурунан турар оту биитин тухары ылларар. «Кыым»
ср. тюрк. биз, пис ‘шило, острие’
◊ Бии курдук көр – сытыытык, кытаанахтык, тыйыстык (көр). ☉ Проницательно, сурово, сердито (смотреть, глядеть)
Өргөс бии курдук көрбүт Өһөс төгүрүк харахтаах. С. Зверев
IV
аат. Харах кылдьыыта. Складки над верхними веками. Биилээх харахтаах

аат. Сытыы уһуктаах бытархай туттар сэптэр. ☉ Общее название мелких колющих инструментов (иголка, шило и т. д.)
Күлкэдийбэт, мөлтөөбөт Күтүр күүстэннэрбин, Иннэ-бүргэс буолан Иҥииргэ иҥиннэрбин... А. Софронов
Төһө да кылгаһым-кыараҕаһым иһин, биир иннэни-бүргэһи уорбакка эрэ буорга киирэр баҕалаахпын. Болот Боотур
♦ Иннэ-бүргэс буол - киһини сүгүн сырыттыннарбакка баайса, тутуһа сырыт; тылгынан хадаардаһа, хаарыйа сырыт. ☉ Придираться к кому-л.; беспокоить, тревожить кого-л., причинять неудобства кому-л.
Дабыыт Өксүөн киниэхэ иннэбүргэс буолбутуттан олус кыһыйа санаата. «ХС». Иннэ-бүргэс тыл - кыһыылаах-абалаах тыл; киһини хаарыйар хатыылаах тыл. ☉ Язвительное слово, колкость
Аанчык уруккутун курдук Эдьиэйэни иннэ-бүргэс тылынан бултаспат буолан хаалбыта. Н. Босиков. Иннэ-бүргэс үрдүгэр олорор (буолар) - туох эрэ буолар диэн дьиксинэ, долгуйа олорор; кыбыстыылаах балаһыанньаҕа киирэн олорор. ☉ соотв. сидеть (быть) как на иголках
Сэмэнчик аһаан бүтүөхтэригэр диэри иннэ-бүргэс үрдүгэр олорор. Н. Якутскай
«Тугу эмэ атыылаһыаҥ буолаарай, дьэ кытаат» диэбиттии көрөн-истэн, олоруох-туруох сирин булбакка иннэ-бүргэс үрдүгэр буола түһэр. «ХС»

шить, подгибая края; подрубать края чего-л.

выкройка; форма; ньэмиэтинэн кырыйан тик = шить по выкройке.

несов. см. нашить.