ыралаа диэнтэн хай
аата. Фольклорга араас ис хоһоонноох ыралааһын дэлэйин мэлдьэһэр кыахпыт суох. «ХС»

1) страд. от ыралаа- предрекаться, предсказываться, быть предсказанным; ыраламмыт соргу предсказанное счастье; 2) возвр. от ыралаа = предрекать, предсказывать что-л. (себе); предчувствовать.

туохт. Маатыранан үөҕүс. ☉ Материться, ругаться матом
Оҕонньор сотору-сотору м а а т ыралаан барда, кини ордук таҥараны, ыраах тааҕыны утарааччылары үөхтэ. Эрилик Эристиин
Хоноһо маатыралаат, саатын ойутан таһаарда, биэс уонча хаамыы турар хоройу ытан, сыыһан кэбистэ. Болот Боотур
О й у у рга итирик киһи саҥата ыллыыр: «Дьэ-э-бу-у-о, буолан-хаалан сырыттахпын», — үөхсэр, маатыралыыр. Күндэ

мөлтөө диэнтэн атаах. Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уоҕа мөлтөөхтөөн, К ы л б а а м а ҥ а н б ылыттар Кытараахтыы умайан, К ы һ ы л сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда. П. Ойуунускай
Ий э л э р б и т т у һ у г а р К ыралаан бэйэмсэхпит, Мөлтөөхтүүл лэр, кырдьаахтыыллар, Ону көрбөт кэриэтэбит. И. Гоголев

даҕ. Түргэн, сиэлиисүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл (сырыыны, хаамыыны этэргэ). ☉ Быстрый, торопливый, скачущий (о походке, поступи)
Абааһы кыыһа …… Ходьороҥ дьоруонан Хобуох ойон кэлэн, …… Ытылла-хоххулла, Ыралыы олорбута үһү. П. Ойуунускай
Уҥуор үктэнээт, таҥна оҕуста, ирээри, ходьороҥ сүүрүүнэн астарда. СЮ ЫБ
◊ Ходьороҥ айан көр айан
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай

1. туруор диэнтэн холб. туһ. Миигин кытта билигин таас туруорса барсарыҥ буоллар. Н. Габышев
2. Ханнык эмэ боппуруос быһаарылларын, туоларын сыралаһан туран ситис. ☉ Добиваться чего-л. целенаправленно, упорно
   Хас да сыл туруорсан, быйыл нэһиилэ үс сааны көҥүллэттим. Болот Боотур
   Олохтоохтор уонна чугас эргиннээҕилэр бу уулуссаны тупсарарга туруорсаллар. Р. Баҕатаайыскай
   Биир кыыһы таптааммын Булгуччу туруорсан Бостуук уол буолбутум. И. Гоголев
   Бу саҥа тыйаатыр дьиэтин туһунан ыралаабыта, туруорсубута үйэ аҥаара буолла. Н. Лугинов

туохт.
1. Суолу ыйар бэлиэтэ оҥор; маска бэлиэтэ хааллар. ☉ Ставить дорожные метки, вехи; делать зарубку. Суол омоонун кимнээх эрэ эркээйилээн ааспыттар
2. көсп. Олоххо тугу эмэ төрүттээ, түстээ. ☉ Налаживать, определять в жизни что-л. Эрдэттэн да эркээйилээн, Ыраахтан да ыралаан …… Улахан да аартыкка Туруммут эбиккин. С. Зверев
Инньэ диэн эркээйилээн эппитиҥ Эккэ-хааҥҥа иҥмитэ. Эллэй
Аан дойду бары норуоттара дьолго тиийэр суолларын эркээйилээн, ыйан биэрэр. ИМС ОС

сыһыан т., кэпс. Кэпсэтээччигэ атастыы туһулууну, кини болҕомтотун тардыыны көрдөрөр (уолаттарга, э р д ьо ҥ ҥо т у һ а ай а н э т э ллэр — доҕор). ☉ Выражает дружеское, а также фамильярное обращение к мальчикам, парням, молодым мужчинам (дружок, друг, парень)
Ноко, сыҕарый. Хайа, ноко, оҥорботох эбиккин дуу?  — Кырдьык даҕаны, биитинэн охсубуккун эбээт, ноко! ПЭК СЯЯ
Тыый, ноко, киэр буол! Эрим кээлтэ! Саха фольк. «Ноко, ону-маны, куһаҕаны ыралаама», — эдьиийим соһуйа дуу, кыыһыра дуу иһиттэ. «ХС»
ср. бур., монг. нохой ‘пёс, собака; негодяй’

аат. Инники туох эмэ буолуохтааҕын таайтарар, биллэрэр, кэрэһэлиир бэлиэ, чинчи, сибики. ☉ Предчувствие, предзнаменование, примета
[Дьэбдьиэ] дьиэ иһигэр ол-бу бити итэҕэйэр курдуга. Н. Габышев
Урут, хаһан да дьиэ таһыгар чугаһаабат хабдьы көтөрдөр тэлгэһэ иһигэр, күрүө үрдүгэр түһэр буолбуттара. Мыычаан оҕонньорго бу эмиэ биир бит этэ. Кини тойоннуурунан, быйыл мас көтөрө сутуур, соппоҥ дьыла турара. Н. Якутскай
Балаайа куһаҕан битэ — хаҥас иҥэ быһыта тыыппыта, кырдьык, мэнээккэ буолбатаҕа: сотору «Хантаайап массыыната куорат суолун ортолоон иһэн, суол ханаабатыгар түһэн турар, аттыгар киһи баара биллибэт» — диэн сурах иһиллибитэ. Далан
ср. тюрк. бүт, пүт ‘верить’
◊ Куһаҕан биккэ дылы кэпс. — туох эмэ куһаҕан буолуохтааҕын биттэммиккэ дылы. ☉ Как дурная примета
Аата куһаҕан биккэ дылы. Болот Боотур
Ол иһин, куһаҕан биккэ дылы, бөлүүн балыктыы сылдьан кинини ахтыбыта ээ санаатыгар. Софр. Данилов
«Бэйи, ити куһаҕан биккэ дылы, тоҕо ыралыыр күтүрүй?» — Сөдүөччүйэ чаанньыгын үөһэ тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Бэйэтин бэйэтигэр эрийэ тутан ыга тардан баай, түмүктэ оҥор (хол., быаны). ☉ Завязывать узел на чём-л. (напр., на верёвке). Быатын түмүктээн кэбистэ
2. көсп. Тугу эмэ тиһэҕэр тиэрт, бүтэр. ☉ Заканчивать, завершать, доводить до конца что-л. Хабыыча үлэлиир биригээдэтэ, от үлэтин бастакынан түмүктээтэ. П. Аввакумов
Бүгүн кинилэр түөрт сыллааҕы үөрэхтэрин түмүктүүр мүччүргэннээх күннэрэ. Н. Заболоцкай
«Дьиҥнээх учуутал диэн улахан күүс», — били наҕыл саҥалаах киһи күөдьүйбүт кэпсээни түмүктээри оҥостор. Н. Габышев
Мин иккис чиэппэри үчүгэйдик түмүктээбитим. «ХС»
3. көсп. Өйдөөн-дьүүллээн, ырытан көрөн баран, түмүктэ оҥор. ☉ Подводить итог чему-л., приходить к какому-л. выводу
Дьүүллэһэн-сүбэлэһэн баран, арай Сүөдэртэн бэйэтиттэн аҥаарга ходуһа ылан оттоотоххо табыллыыһы диэн түмүктүүллэр. Амма Аччыгыйа
Саҥа дьыл саҕана ааспыты түмүктүү, кэлэри ыралыы саныыгын. Н. Лугинов
Мунньах дьоно дьүүллэһэ олорор боппуруостарын судургутук түмүктээтилэр. П. Аввакумов