м. анализ, ырыҥалааһын (наука ньымата — предмета састааптарыгар араартаан ырытыы); анализ крови мед. хаан аналиһа; анализ почвы почваны ырыҥалааһын.

аат. Билии-көрүү, ырыҥалааһын. ☉ Познание, разбор, постижение сути чего-л.
Философия диэн баары барытын (бытиены), аан дойдуну өйдөөһүн, аан дойдуну анаарыы, нууччалыы эттэххэ, мировоззрение буолар. «ХС»
П.А. Ойуунускай аан дойдуну марксистскай-ленинскэй анаарыыта, революционнай дьулуура, дьиҥнээх партийноһа кини айымньыларын дириҥ идейноһын быһаарбыттара. «ХС»

I
аат., түөлбэ. Ырытыы, ырыҥалааһын. ☉ Разбор, анализ.
II
аат., түөлбэ. Уу чычаас миэстэтэ, дьара уу. ☉ Мелкая вода, мелководье
[Өлүөнэ өрүс — Муустаах муораҕа:] Ыыр балыктары Ытык ырыыналарбар ыарыылаан, …… Үтүмэн элбэҕи Үүртэлээн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. казах. ирим ‘плёс, плёсы маловодной реки’, телеут. ирим ‘залив, затон, плёс, место, удобное для рыбной ловли’

омос көрдөххө (омос иһиттэххэ) — бастакы көрүүгэ, бастакы санааҕа (дириҥник ырыҥалааһына суох). ☉ По первому впечатлению, на первый взгляд
Баһылай Татыгыырап даҕаны, омос көрдөххө, өһүргэһин, бөппүрүөгүн иһин, — үчүгэй киһи. Н. Заболоцкай
Омос көрдөххө, борохуот устубат, биэрэк бэйэтэ устар курдук. П. Филиппов
Билбэт киһи омос көрдөҕүнэ, ааттаах Захаровы бу сырыттаҕа диэн тута этиэ суох этэ. ЕА НТ

аат.
1. Элбэх киһи мөккүһэн тугу эмэ быһаарыыта, ырыҥалааһына. ☉ Слушание, разбирательство, обсуждение
Дьүүл-дьүһүн бөҕө баарта. [Чүөчээскини] Көрдүүргэ, сурах ыытарга тэриммиттэрэ. Суорун Омоллоон
Хайа, улуус тойотторо туох кэрэ сонунун кэпсээтилэр, туох үчүгэй дьүүлү-дьүһүнү арыйдылар? Болот Боотур
Кырдьыга, кини маннык дьүүлгэдьүһүҥҥэ урукку өттүгэр түбэһэ илигэ. «ХС»
2. Туох эмэ ис номоҕо, өйдөбүлэ, көстүүтэ хайдаҕа. ☉ Сущность, содержание чего-л.
Улаҕата көстүбэт Улуу тайҕам Унаарыйар киэҥ эйгэтэ Үгүс да дьүүлэ-дьүһүнэ биллибэт үрүйэлэринэн, үрэхтэринэн өрө-таҥнары дьурааламмыт эбит. С. Зверев
Эриэккэс дьэрэкээннээх, Дьүүлэ-дьүһүнэ көстүбэтэх Ойулҕа оһуордаах, Ыстаал тимир сындалаһыннаах, Күтүр өлүү сэптэрим Күөстүү оргуйа тураллар аххан эбит. «ХС»

несов. что анализтаа, ырыҥалаа, ырыт.

аат.
1. Буруйдааҕы суут көрүүтэ, ырыҥалааһына. ☉ Судебное разбирательство
Бүгүн суут дьүүлэ буолар.  Кини [Макаар] түһээн айыы тойон дьүүлүгэр эппит тыла норуот муҥнаах олоҕун, ыар дьылҕатын утары уһулуччу күүстээх бырачыас курдук иһиллэр. ССЛИО
Мачча [киһи аата] өрөбөлүссүйүөннэй трибунал дьүүлүн мүччү түспэтин! «ХС»
2. Буруйдааһын туһунан суут, үрдүкү тэрилтэ уурааҕа, быһаарыыта. ☉ Судебный приговор, решение суда или высшей инстанции
Онтон кинээстэр дьүүллэринэн төрдүөн түөрт аҥыы кумалааҥҥа тарҕаспыттара. Эрилик Эристиин
Тугунан эрэ баайсан, көхөлөһөн, куорат суутунан эргитэн, биһиги ходуһабытын былдьыырга дьүүл таһаартарбыта. «ХС»
Поэты быыстала суох кырбыыллар, муҥнууллар, өлөр дьүүлүн таһаараллар. М. Джалиль (тылб.)
3. Элбэх буолан мустан тугу эмэ үчүгэйин-куһаҕанын, сөбүн-сыыһатын ырытыы, быһаарыы. ☉ Коллективное обсуждение, разбор, анализ чего-л. «Кыһыл сулустар» [литературнай холбоһук] сурунааллара таҕыстар эрэ дьүүлгэ туруоран тиргиитээбитинэн бараллар. Амма Аччыгыйа
Бырабылыанньа ити боппуруоһу уопсай мунньах дьүүлүгэр туруорбут. А. Федоров. Майатааҕы норуодунай тыйаатыр сыллааҕы репертуарнай былаанын художественнай сэбиэккэ дьүүлгэ туруоран, бигэргэттэрэн үлэлиир. АҮ
4. Сэмэ. ☉ Осуждение (кого-чего-л.)
Бу Хабах уола Муустуйу тутан дьүүлгэ туруор, мин сирбин ыла сылдьыбытын иһин. Эрилик Эристиин
Манна сытар сүүһүнэн тыһыынчалар Арай бары туран кэллиннэр, «Фашистары дьүүл саамай кытаанаҕар туруора охсуҥ!» - диэх этилэр. И. Эртюков
п.-монг. дыйүл

сов. что анализтаан көр; ырыҥалаа, ырытан көр; следует проанализировать случившееся туох буолтун ырытан көрүөххэ наада.

несов. разг. өйдөө, бил, ырыҥалаа; что он смыслит в этом деле? бу дыалаҕа кини тугу өйдүүрүй?

диал. разбирать, анализировать; үлэ былаанын ырыыналаан көр = проанализировать план работы; ср. ырыҥалаа=.