с. 1. (эксплуатация) баттал, баттабыл, баттааһын; 2. (подавленное состояние) баттатыы, тууйуллуу.

с. 1. (среди животных) тыын-нааҕынан аһылыктаныы, сиэмэх буолуу; 2. (эксплуатация) халабыр; 3. (хищническое использование чего-л.) алдьатыы; 4. (расхищение) куорҕаллааһын.

мэктиэлээх болдьох (онорооччу оҥоһукка туруоруллар ирдэбиллэр туолуу-ларын туһанааччыга төһө уһуннук мэктиэлиир уонна хааччыйар бириэмэтэ. Бу кэмҥэ туһанааччы оноһугу туһаныы (эксплуатация) быраабылаларын кэспэт эбээ-һинэстээх. Онорооччу уонна туһанааччы ити бириэмэни техническэй докумуонунан эбэтэр дуогабарынан олохтууллар.)

аат. Кими эмэ кыһарыйыы, быраабын сарбыйыы, оҥорбут уйгутун апчарыйыы. ☉ Притеснение, угнетение, эксплуатация кого-л.
Тибиилээхтиһиктээх күннэргэ Тибийэн-табыйан тураммыт Баай дьон батталын барыахпыт, Барбах дьоннор барҕарыахпыт. П. Ойуунускай
Баайдар хараҥа батталларыттан, хааннаах хабалаларыттан биһиги-ни быыһыыллар. Амма Аччыгыйа
Дьиҥнээх саҥа олох, көҥүл олох кэлбитэ – сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара. А. Бэрияк

аат. Атын киһи үлэтин төлөбүрэ суох туһаныы. ☉ Эксплуатация чужого труда
Чабырҕах үөскээбит төрдө кистэлэҥ санааны кубулдьутан этиигэ сытар. Маннык ньыма кылаассабай уопсастыба, баттал, көлөһүннээһин үөскээбитин эрэ кэннэ наадалаах буолуохтаах. Саха фольк. Ыар баттал, хара балыыр, күүстээх көлөһүннээһин хара дьайын амсайбыта. И. Бочкарев. Кулуттааһыннаах тутул дьоҥҥо баһаам элбэх алдьархайы аҕалбыта: амырыын көлөһүннээһиҥҥэ, ынырык атаҕастабылга, хаан тохтуулаах, алдьатыылаах-кээһэтиилээх сэриилэргэ умса анньыбыта. КФП БАаДИ

туһан диэнтэн хай
аата. Саамай кутталлааҕа үбү туһаныыга сытар. В. Яковлев
Саха сиригэр тиэхиньикэҕэ аһара убанан, көлөнү туһаныы аҕыйаата. АНП ССХТ
◊ Сири туһаныы т.-х. — сири тыа хаһаайыстыбатыгар анаан туһаныы (бурдук, от үүннэрии, оһорбо сири туһаныы о. д. а.). ☉ Пользование землёй, её сельскохозяйственная эксплуатация, землепользование
Тыа хаһаайыстыбатыгар сири туһаныы — экэниэмикэ төрдө. ПИО ТС

железный дугообразный скобель (для обработки кожи) # этирик түөстээ = довести до крайнего истощения, изнурить (человека нещадной эксплуатацией).

с. эһии, суох оҥоруу, мэли-тии; кыргыы; уничтожение эксплуатации көлөһүннээһини суох оҥоруу; оружие массового уничтожения дьону маассабайдык кыргар сэрии сэбэ.

1) вгонять в пот, вызывать испарину; аккын көлөһүннээ = взмылить коня; 2) перен. эксплуатировать; киһини көлөһүннээн бай = наживаться на чужом труде, на эксплуатации чужого труда.

1) гулянье; 2) бездельничанье ; күүлэйи бат = (или тут=) бездельничать; 3) уст. соседская помощь во время страды (форма эксплуатации баями своих бедных соседей).