аат. Айдаан-куйдаан, этиһии-охсуһуу; айдааннаах, суумнаах арыгылааһын. ☉ Гвалт, скандал; шумная, разгульная попойка
Иирээн-кутураан ортотугар олороллор.  Итириктээх арыгыга иирдэн, Иирээнкутураан эркинниигин. Өксөкүлээх Өлөксөй

иллэс диэнтэн хай
аата. Иллэһиилэрэ төһө өр барар?  Иллэһиилиин, этиһиилиин Илэ-чахчы хата биирбит. Күннүк Уурастыырап
Иллэһии, таптаһыы... Этиһии, охсуһуу... Син бэлиэ, син астык Суоллары ааспыппын. С. Данилов

аат. Оһолго түбэһии, эчэйии. ☉ Несчастный случай, травма, увечье
Арыгыттан тэптэрэн өлүүсүтүү, оһоллонуу, кэргэнниилэр арахсыылара, этиһии, охсуһуу үгүс буолара. ПДИ КК
Ук төбөтө уһуктаах, сытыылыырга сиргэ батары анньан тирэниллэр, оччоҕо оһоллонуу тахсыбат. ПАЕ ОС
Оһоллонуу да баар курдук үһү. «ХС»

аат. Этиһии-охсуһуу, сөбүлэспэт буолуу. ☉ Раздор, ссора, скандал, ругань
Икки ойуун иирсээнэ суох олорбот (өс хоһ.). [Баһымньы:] Миигин тойон оҥордоллор, мин иирсээни ууратыам этэ. А. Софронов
Өр гымматылар, оҕонньордоох уол иирсээннэрин төрдүн-төбөтүн була оҕустулар, дьүүлүн-дьаабытын ырыппытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Иирсээнтэн туох үтүөтэ кэлиэй? Н. Лугинов. Тэҥн. иирээн

аат.
1. Оонньоон, үөрэн-көтөн дуоһуйуу. ☉ Веселье, развлечение, забава в свое удовольствие
Оскуоланы бүтэрбит оҕолор көрүлээһиннэригэр сырыттым. — Көрүлээһиҥҥэ доҕордоспуттарынан туһанан, Долохов кини дьиэтигэр чуо тиийэн кэлбитэ. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп., кэпс. Талбытынан, санаабытынан оҥоруу, быһыыланыы. ☉ Поступок, поведение, не регламентированные строгими правилами, нормами жизни. Ыалларым бөөлүүн арыгылаан, этиһии-охсуһуу, көрүлээһин бөҕө буоллулар

I
аат., эргэр. Былыргы сахалар аҕыс муннуктаах, тутум курдук атахтардаах эбэтэр эмиэ оннук намыһах түөрт муннуктуу судургу оҥоһуулаах туос эбэтэр мас остуоллара. ☉ В старину у якутов: восьмиугольный низкий стол из бересты или деревянных досок на коротких ножках, такой же низкий стол из бересты и досок четырёхугольной формы
[Ыһыахха] Көйөргө кымыһы …… Таала күөх хонуу Таһаатын тохору Тардылла сытар Таҥалай ойуулаах Талыы сандалыларга Тарҕаччы таттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Былыргы ыһыахтарга] тыа саҕатынааҕы күөх хонууга тэлгэтиллибит аҕыстыы уонна уон алталыы туостаах араҕас сандалыларга асүөл адьырыйара, чороон айах чуоҕуһара. БИГ ӨҮөС
ср. монг. сандал, бур. һандалы ‘скамейка, стул’
II
сандал 1 диэн курдук
[Элиҥкэй Тэбэнэт] этиһии, охсуһуу диэни билбэтэх ыраас сандалы куйаарга хара баланаҕы түһэрэн, табатын сүнньүн анньан кэбистэ. Д. Апросимов
Үрүҥ түүн сандалы киэһэтэ Балааккам эҥээрин дьэ сапта. Балык миинин хана истэ Ленам омуннаах балыксыта. Н. Калитин (тылб.)
◊ Сандалы ох эргэр. — таҥалай куйаҕы хотор ох. ☉ Стрела для пробивания брони из железных пластинок.

тэптэр диэнтэн х-ччы аата
Хата, киксэрээччи, тэптэрээччи баара эбитэ буоллар, этиһэн, охсуһан айдааны тардыахтарын, хаппыт саһаҕаҕа уот кыыма ыстаммакка хаалар... Күннүк Уурастыырап

1. араҕыс диэнтэн хай. аата. [Бу суол] тиэрдиэ да, бөһүөлэк чугаһаатаҕын аайы, суол арахсыыта элбээн иһиэҕэ. Амма Аччыгыйа
   Паровоз хас арахсыы аайы тохтуу түһэр уонна эмиэ ааһан иһэр. Эрилик Эристиин
   Саха тылын түөлбэлэринэн арахсыытын наардааһыҥҥа өссө өрөбөлүүссүйэ инниттэн холонуулар бааллара. «ХС». Бу дьахтар баран испит, бу ыйыллыбыт суол арахсыытыгар кэлбит. Саха фольк.
2. аат суолт.
3. Чугас дьоҥҥуттан, дойдугуттан ыраатан, тэйэн сылдьыы, олоруу. ☉ Разлука, расставание с родиной, родными
   Арахсыы мэлдьи арахсыы. Оттон маннык [сэриигэ баран] арахсыы көннөрү арахсыытааҕар сүүс, тыһыынча төгүл ыарахан. Софр. Данилов
   Арахсыыга Чернышевскай уолугар хаппаҕар араас сибэкки ортотугар павлин ойуулаах хоруопканы бэлэхтээбитэ. «ХС»
   Арай эдэр сааһын сулусчаана Маня ууламмыт хараҕар Лаврентий Николаевич кистэлэҥэ суох кутурҕаны, арахсыы абаккатын, муҥун көрөн, сүрэҕэ кыламмыта. Н. Габышев
4. Кими эмэ кытта кэргэннии буолан олорору тохтотуу. ☉ Развод, расторжение семейного брака
   Антах ороҥҥо хараҕа суох оҕонньор, уоһун кытта ботугуруур саҥата иһилиннэ: «Аныгы үйэ буолан эр-ойох иирээнэ, арахсыыта элбээн турар, бадаҕа». Н. Неустроев
   Бу кэмҥэ Нуораҕанаҕа арыгы дьаатыгар ылларбыт дьоннор үгүс этилэр. Арыгыттан тэптэрэн өлүү-сүтүү, оһоллонуу, кэргэнниилэр арахсыылара, этиһии, охсуһуу үгүс буолара. ПДИ КК
5. Бииргэ үлэлээн-хамсаан, өйдөһөн олорон, туохтан эрэ сылтаан хайдыһыы, сөпсөспөт буолуу. ☉ Раскол; раздор. Кэлэктиип иһигэр арахсыы таҕыста

1. даҕ. Айдааннаах, этиһиилээх-охсуһуулаах. ☉ Шумный, скандальный, задиристый
   Иирсээннээх ыал. Иирсээннээх киһи.  Иирсээннээх суолу ыыстаһан быһаарыыһыккыт дии. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. аат суолт. Этиһэн-охсуһан айдааны тардааччы. ☉ Тот, кто постоянно затеивает ссоры, скандалист, забияка
   Иирсээннээх дьоҥҥо-сэргэҕэ ытыктаппат.  Иирсээннээхтэр хайаатар да тохтуохтаахтар. «ХС»

аат.
1. Этиһэн, охсуһан айдааны тардыы. ☉ Скандал, дебош
Бу дьахтары дойдутугар ыыттар сөп буолуо эбит, туох да айдаана, иирээнэ суох. Н. Неустроев
Сөп, эн ол көмүһү ылаҕын, мин бэйэм өлүүбүн эмиэ ылабын, ол кэнниттэн урукку иирээммит хаалар. С. Ефремов
2. Тыл-тылга киирсибэккэ өстөһүү, хабырыйсыы. ☉ Ссора; инцидент, конфликт
Кыраныыссатааҕы иирээн.  Ирак уонна Иран иирээннэрэ. «Кыым». Тэҥн. иирсээн