сыһ. Ис-искиттэн иэйиилээхтик, киһи кутун-сүрүн долгутар, өрүкүтэр гына. ☉ Так, чтобы задело за живое, тронуло до глубины души, волнующе (напр., петь)
Бастаан көхсүн иһигэр киҥинэйэн, онтон туора дьон истэр гына улаханнык, эҥсиилээхтик ыллаабыта үһү. И. Сосин
Мустубут дьон үөмэхтэһэн өрөбөлүүссүйэни айхаллаан, үөрэн-көтөн, дьиэ иһин өрө сүгэн кэбистилэр. Өрөбөлүүссүйэ буолбут сураҕа кинилэр санааларын, дууһаларын эҥсиилээхтик дьалкылдьытта, күүрүүлээхтик долгутта. В. Протодьяконов
△ Ыраахтан дириҥник көрөн, ымпыктаан-чымпыктаан, киэҥ далааһыннаахтык. ☉ Обстоятельно, весомо (напр., говорить о чём-л.)
Бэрт да кыра суолтан сылтаан кини бэрт имэҥнээхтик, иэдээннээхтик, эҥсиилээхтик этэнтыынан, кыайан-хотон барарын таптыыр этэ. Амма Аччыгыйа
Олоҕу сатаан киэҥник, эҥсиилээхтик көрбөттөн, этиллэр санаалары уус-уран өттүнэн саталлаахтык быһаарбаттан айымньылар идиэйэлэрэ мунаах, бутуурдаах буолан тахсаллара баар буолааччы. СГС ӨСҮДь
Улахан-улаханнык, эҥсиилээхтик …… Москваны туойбуттара, туойуохтара даҕаны. «Кыым»

дьалкылдьый диэнтэн дьаһ
туһ. Өрөбөлүүссүйэ буолбут сураҕа кинилэр санааларын, дууһаларын эҥсиилээхтик дьалкылдьытта. В. Протодьяконов
Түргэн соҕустук хааман дьалкылдьытан истим. П. Аввакумов
Муораттан супту үрэр тыал дьалкылдьытан, акыйаан ньирилээнньиккирээн ыарахан долгуннарын саамылыыр. М. Шолохов (тылб.)

сыһ. Киэҥ эҥсиилээхтик, уорааннаахтык, киһи уйулҕатыгар күүскэ дьайардык. ☉ Протяжно, напряжённо, выразительно, вызывая у человека тревогу, страх. Охоноон хара көлөһүнүнэн кыстатан таһаарбыт сүөһүлэрэ, эҥсилгэннээхтик маҥыраһа-маҥыраһа, Күндэли алааһы мүлүкүччүйэн туораатылар. Л. Попов
Лиза санаатыгар бүтэй дүлүҥ истиэнэлэр эмиэ эҥсилгэннээхтик энэлийэн эрэргэ дылылар. С. Федотов
«Айыы-айа!» — диэн иһин түгэҕиттэн эҥсилгэннээхтик айалаат, хахыйах күлүгэр олордо. «ХС»

даҕ. Туохха эмэ сөп түбэһэр туһаайыыламмыт, хайысхаламмыт. ☉ Нацеленный на что-л., направленный к чему-л. [Салайааччы дьахтар] Оһуобай уураахтар …… Эҥсиилээх ис хоһооннорун Былааннаан-быһааран Быраапсайдаан баран, Кэлэктиип күүһүнэн Толорууга киллэрэр Тосхоллоох буолар эбит. Р. Баҕатаайыскай
Саха да мыыдарастара …… Дьол тааһын туһунан Номох оҥостубут Дьоһун кэпсээннэрэ Тосхоллоох буолар эбит. С. Зверев
1907 – 1909 сыллардаахха «Саха кыраайа», «Саха олоҕо» диэн демократическай тосхоллоох общественнай-политическай хаһыаттар баар буола сылдьыбыттара. КНЗ ОТК

I
элэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Бэрдьигэстэр быыстарынан улардар көтөн тилигирэһэллэрэ, бочугурастар быычыгыраһаллара, сэргэх туртастар мастар быыстарынан элэҥнэһэллэрэ. Далан
Мастар быыстарынан оскуола чоҥкуччу кырыарбыт түннүктэрин уоттара элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Эмпэрэ үрдүнэн тыа быыһыгар аттаах дьон элэҥнэһэллэр. Болот Боотур
II
даҕ. Тохтоло суох кэлэр-барар, хамсыыр, түргэн, сылбырҕа. ☉ Беспрерывно двигающийся, снующий взад и вперёд, туда и сюда
Онуоха эбии аһаҕас аанынан оҕолор элэҥнэстэр. Амма Аччыгыйа
Сылымнас Сырыылаах, Элэҥнэс Эҥсиилээх — Хотуурум миэнэ. А. Бродников
Сүүрдьүт уолаттар илиилэрэ элэҥнэс. ФВС К

сыһ.
1. Ис-искиттэн иэйэн, умсугуйан, курдаттыы тартаран. ☉ Жадно, увлеченно, со страстью
Имэҥнээхтик эттэҕим буоллун, Саталлаахтык саҥардаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тыыннаах буоларга ис-иһиттэн имэҥнээхтик баҕаран кэллэ. Софр. Данилов
Эдэр дьахтардаах эр киһи куустуһан иһэллэрэ, тохтоон аһаҕастык уонна имэҥнээхтик сыстыһан уһуннук уураһаллар. «ХС»
2. Омуннаахтык, иҥсэлээхтик. ☉ С жадностью, бурно, горячо; вдохновенно, сильно
Бэрт да кыра суолтан сылтаан кини бэрт имэҥнээхтик, иэдээннээхтик, эҥсиилээхтик этэн-тыынан, кыайан-хотон барарын таптыыр этэ. Амма Аччыгыйа
«Ыччыы-ычча!» - диэн эт-этэ дьигиһийэ-дьигиһийэ имэҥнээхтик ис-иһиттэн кыйыттан туран бабыгыраата. И. Федосеев
Мин сүрэхпэр кэрэтик Иһиллэр ат тыбыырара, Алаас уҥуор имэҥнээхтик Атыыр оҕус айаатыыра. «ХС»

туохт.
1. Дибилийэ, тыастаахтык уһун, сүүрүгүр. ☉ Протекать где-л., впадать куда-л. с большой силой и шумом
Хайа тэллэҕин батыһа сүүнэ дириҥ көҥүс эҥсэлийэн түһэр. Күннүк Уурастыырап
[Халыма] Айанын тосхолунан эҥсэлийэн, Акыйааҥҥа тиийэн суккуллар. И. Федосеев
Хайаттан хайаҕа сааллан, эҥсэлийэ уста турда [хайа үрэҕэ]. «Кыым»
2. Киһи уйулҕатын таарыйар уһун, эҥсиилээх саҥаны, дорҕоону, тыаһы таһаар, эҥсиилээхтик дуораһыйа тарҕан. ☉ Звучать грустно, жалобно (о музыке); издавать тревожно-протяжные звуки, выть, завывать (напр., о волке, ветре)
Таһырдьа хабыс-хараҥа этэ, тымныы тыал эҥсэлийдэ, от-мас ытаан-соҥоон суугунуура. Н. Якутскай
[Бөрө] аттыгар олорон эҥсэлийэ улуйда. И. Гоголев
Муусука эҥсэлийэр. Сүрэх улуу кутурҕанынан туолар. П. Аввакумов
Борохуот тохтуур. Миша хаһан да истибэтэх хаһыыта хаста да төхтүрүйэн эҥсэлийдэ. ПНИ ОСОТ
△ Улаханнык саҥа таһааран сулана-сулана, ынчыктыыынчыктыы ытаа-соҥоо. ☉ Горько плакать, стонать, причитать
Остуолга бүк түһэн, кыатана сатыы-сатыы, ытаан барда, кыатаммакка, ис-иһиттэн эҥсэлийэн, саҥа таһааран бөтүөхтээтэ. П. Аввакумов
Оо, төрөппүт ийэ барахсан ис-иһиттэн эҥсэлийэр ыар ынчыгын истэртэн ордук ыарахан аан дойдуга ама туох баар буолуой! КИ АДББ
«Кимнээх буолан кимим быыһыай, күн-дьыл буолуой? Аанай-туонай абаккабын даа!» — дьахтар эҥсэлийэн ытыыр саҥатын силлиэ саба охсор. СҮК
ср. калм. еҥсэ ‘плакать, кричать, стонать’

даҕ.
1. Киэҥ эҥсиилээх. ☉ Громкий, гулкий, раскатистый
[Ойуун] дүҥүрүн дөрүҥ-дөрүҥ охсо-охсо, эҥсилгэннээх дириҥ куолаһынан кутуран барда. Саха сэһ. 1977
△ Күүстээх дьайыылаах (хол., тыл-өс, уу сүүрүгэ эҥин). ☉ Оказывающий на когочто-л. сильное воздействие, влияние, напряжённый, выразительный (напр., о речи, потоке воды)
Арыт очуос таас үрдүгэр тахсан өр санаарҕаан олорор буолар уонна, ытаан эрэр курдук, эҥсилгэннээх тойугу туойар. Н. Якутскай
Эҥсилгэннээх тыал хаары сиксийэр, ытыйар, Мэхээчээн сирэйин-хараҕын хаардаах тыал быһыта сынньар. В. Протодьяконов. Өрүс устуута үлүскэннирэр, эҥсилгэннээх сүүрүктэрэ эрилиһэллэр. В. Лунин (тылб.)
2. Тымныынан аҥылыйар, уорааннаах. ☉ Обдающий холодом, веящий прохладой
[Ыарҕа] Ити кууран турдахпына, илинтэн-арҕааттан хатайдаан Эҥсилгэннээх тымныы тыал Илигир-силигир сипсийэн Ириҥэ мэйиибин илдьи ытыйда, Иэрэгэй гына ибили сахсыйда. Саха фольк. Көмүөл мууһа Көтөҕүллэн устара Көрөргө кэрэ буолааччы, Элиэнэ эбэм Эҥсилгэннээх уорҕата Эппэҥнии, долгуҥнуу турааччы. М. Ефимов
Ол ырыых-ыраах баар куруутун мууһу бүрүнэн турар эҥсилгэннээх байҕал эҥэригэр кыракый дьодоҕон мастаах-оттоох киэҥ туундараны санатара. А. Сыромятникова

туохт.
1. Улуй, уһуннук эҥээритэн улуй (бөрө, ыт туһунан этэргэ). ☉ Выть, завывать, подвывать (о волке и собаке)
Кырбый [ыт аата] төбөтүн халлаан диэки ньолоччу туттан олорон, уларыйан хаалбыт куолаһынан улуйан онолуйда. Н. Лугинов
Бөрө ойуур саҕатыгар тахсан, ыйы одуулуу олорон, уһуннук улуйан онолуйбута. Р. Кулаковскай
Онтон аны ампаар кэннигэр сыппыт улахан ыттара улуйан онолуйан киирэн барбыта. В. Яковлев
2. Уһуннук эҥсиилээхтик ытаа (оҕо туһунан этэргэ). ☉ Долго и горько плакать, плакать в голос, рыдать
Марба оҕото онолуйа-онолуйа ытыыр. Күндэ
3. көсп. Улаханнык эҥээриччи тардан саҥар. ☉ Говорить громко и протяжно
Илэ бэйэҕинэн, чахчы дьүһүҥҥүнэн көһүн, киһилии кэпсиэ, сахалыы саҥар, урааҥхайдыы онолуй! Ньургун Боотур
Урааҥхайдыы онолуйда, Сахалыы дьалыһыйда, Айыы дьөһүөлдьүт ойууннуу Алҕаан аҥааттан киирэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Араҕастыйбыт астаах Аарыма кырдьаҕастарым …… Уһуйан кэбиспиттэрин …… Онолуйа туойдаҕым. П. Ойуунускай
4. көсп. Тохтобула суох мөх, үөх (үрүҥ хараҕы өрө көрдөрбөт гына). ☉ Беспрестанно ругать, бранить кого-л., кричать на кого-л.
Оҕолорун онолуйан-онолуйан Буомурдан кэбиспит, Ыалларын ыыстаан-ыыстаан Ыксаласпат гыммыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. кирг. онтоло ‘кряхтеть, стонать, тихо блеять’

туохт.
1. Аһы оргутан эбэтэр уокка сырайан, сииргэ бэлэм оҥор. ☉ Варить, печь, испечь (о еде)
Сиирим кэмнээх буолуо дуо? Дьэ, эрэ, хата, үчүгэй аҕайдык бөдөҥ собоҕуттан буһаран көр. Н. Неустроев
Киэһэ маамалара Муся дьэдьэниттэн барыанньа буһарбыта. Суорун Омоллоон
Бурдугу кытаанах гына эллээн баран, булчуттар курдук, ньолбоҕор лэппиэскэ оҥорон, кэтит үтэһэҕэ үөллүбүт уонна кулуһун кытыытыгар сиргэ анньан буһардыбыт. И. Данилов
2. Уокка эбэтэр туох эмэ итиигэ сиэт. ☉ Обвариться, обжечься
Хайа киһилии киһи, Харчынан атыылаһан, Уоту омурдан, куттаҕын буһарда буолуой? А. Софронов
Уутугар түһэрээри сөмүйэтин буһаран, сүр түргэнник айаҕар батары биэрээт, тугу эрэ өйдөөбүт курдук, тура түстэ. Амма Аччыгыйа
3. Итиини, куйааһы биллэр, тиритиннэр. ☉ Давать ощущение жары, вызывать потоотделение
[Арыгы] Куйааска буһарар, Тымныыга тоҥорор, Сииккэ силбигитэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
4. Үүнээйи (бурдук, отон о. д. а.) ситэн, хомуллар туруктаналларыгар көмөлөс (үксүгэр күн-дьыл туһунан). ☉ Благоприятствовать созреванию растений (хлеба, ягод и т. п.)
Атырдьах ыйын куйааһа Бурдугу, отону буһарда. Баал Хабырыыс
«Отону ситэ буһараллара да биллибэт», — эмээхсин ону бигэргэтэр. Далан
5. көсп. Тугу эмэ бары өттүнэн дириҥник, эҥсиилээхтик ситэрэн-хоторон толкуйдаа. ☉ Обдумать что-л. со всех сторон, глубоко, полностью
Уйбаан оҕонньор чөмчөкөтүн иһигэр буһаран таһаарбыт былаана сүрдээх судургу буолла. Амма Аччыгыйа
«Атын саҥа ыччат үөскээн эрдэххит», — диэн санаата, өйө хотон буһарбат боппуруоһугар кэлэн иҥиннэ. Күндэ
Ити боппуоруос туһунан кэпсэтии буоллар эрэ Ким Степанович уларыйар …… чэпчиир уонна иһигэр буһара сылдьар санаатын тоҕо тэбиир үгэстээх эбит. «Кыым»
6. көсп. Сиэниллибит аһы эккэ-хааҥҥа иҥэр (киһи уонна харамайдар ас буһарар уорганнарын туһунан). ☉ Переработать и усвоить съеденную пищу (об органах пищеварения человека и животных)
Суох, улахан баһыыба! Мин куртаҕым итини кыайан буһарыа суоҕа. Амма Аччыгыйа
Гидра этэ-сиинэ икки араҥа килиэккэлээх: бүрүйэр, иһэ-аһы буһарар. ББЕ З
7. көсп. Хара металы (тимири, ыстаалы) уулларан, уһааран ыл. ☉ Получать черные металлы путем плавления
Сурукка: холкуостаах бу уолу Собуокка үлэҕэ ыыппыттар, Модороон болгуоттан ыстаалы Буһаран таһаарыҥ,— диэбиттэр. Эллэй
8. көсп. Эт-хаан өй-санаа өттүнэн ситэр-хотор, күүһүрт. ☉ Закалять кого-л. физически и морально
Киһиэхэ — төрөөбүт сирэ, дойдута Төрөппүт аҕаҕа холонор: Тоҥорон, буһаран, эрчийэн, Ньыгыл укулаат оҥорор. С. Данилов
Мин күөх сирэммэр, Мин сыралаах күммэр Эйигин бурулута буһарбытым, Ыраас уубар бэттибэт бэйэлээн хатарбытым. Н. Босиков