даҕ. Кубаҕай бороҥ, кубалаҥ. ☉ Светло-бурый
Куруҥ тыаҕа тахсан, арай, …… Кугас куорсун кукаакыны Кугдаҥ үөккэ харахтаата. Эллэй

аат., бот. Маҥан эбэтэр саһархай сибэккилэрдээх талахха, үөккэ, сэппэрээккэ маарынныыр бобовайдар кылаастарыгар киирсэр үүнээйи бииһэ. ☉ Акация
Түннүктэр аттыларыгар үүммүт сирень уонна акация талахтара күлүгү биэрбэттэр. М. Шолохов (тылб.)
Кэннибитигэр күөх олбуор баара, акациялар сибэккилииллэрэ, сарсыарда чыычаах ырыатынан саҕаланара. «ХС»

аат. Саһаары нүксүччү туттубут ким, туох эмэ. ☉ Кто-л. сгорбленный, ссутулившийся или съёжившийся, сжавшийся в комок (чтобы укрыться). Үөт төрдүгэр өкөс баар үһү (тааб.: куобах). Үөккэ өкөс баар үһү (тааб.: куртуйах)

сос диэнтэн төхт
көрүҥ. Фашистарга бар. Дьону санаабычча соһоттуур киһи онно наадалаах буолуо. Амма Аччыгыйа
Уолаттаргын тугунан соһоттоон аҕалан эрэпэтииссийэҕэ эрчийэбин? Э. Соколов
Киһим …… мончууктарын быаларыттан соһоттоон таһааран дурдатын кэннигэр турар үөккэ куурда ыйаталаата. В. Иванов

м. ыҥырыы, ураатыы, үөгү; # кликнуть клич ыҥырыыта эт.

аат.
1. Киһи күөмэйин муҥунан таһаарар саҥата, дорҕооно, хаһыы. ☉ Крик, вопль
Оҕонньор баран хаалбыт. Баран утаакы буолбакка, толоон уҥуоргутугар үөгү бөҕөнү түһэрбит. Саха ост. I
Симэхсин …… Үөһүн тартаран Үөгүтэ иһилиннэ, Күрдьэҕин тыаһа Күрдьүккэ лаҥкынаата. П. Ойуунускай
Мэлдьи: «Хотуой! …… Кэлэ тарт!» — диэн үөгү иһиллэрэ. Э. Соколов
2. Туох эмэ сигналы таһаарар улахан дорҕоонноох тыас. ☉ Гудок, сирена
Борохуот тиһэх үөгүтүгэр кини сүрэҕэ нүөлүйэн, мөхсөн ылла. В. Гольдеров
Аар ытык тайҕаҕа көмүс көтөҕө күлүмнүүтэ Атыыр кулааһай айаатыныын алтыстын боробуос үөгүтэ! Хоһоон т. Маннык улуутуйбут уу чуумпуну борохуот үөгүтэ аймаата. И. Данилов
ср. тюрк. өгүр, үкир ‘реветь, кричать; громко плакать’

даҕ., фольк. Самнайбыт быһыылаах, намыһах, куһаҕан. ☉ Низкий и уродливый (напр., о дереве)
Бу абааһы кыыһа кийиит буолан кэлбит. Бу иннигэр атын илдьэн самнах үөккэ баайбыт эбит — бэлиэтэ манан биллэр. ПЭК ОНЛЯ VII
Тайҕа буоругар туруорбах балаҕаннаах, Туундара уоругар самнах ураһалаах Быстар дьылҕаламмыт норуоттарга Баайдары бахтарар Бассабыыктыы охсуһууну ииппиккит, иҥэрбиккит — Ол биһиги дьолбут. А. Старостин

тыаһы үт. туохт. Сотору-сотору кыра соҕустук «тыс-тыс» гына тыаһаа (хол., умайа турар мас туһунан этэргэ). ☉ Часто, негромко потрескивать (напр., о горящих дровах)
Тимир оһоххо мас умайан тыһыгырыыр. Н. Якутскай
Үөлүллүбүт көтөрдөр хоргуннара уокка таммалаатаҕына, кулуһун өрүтэ салаамахтанар, тыһыгырыыр-таһыгырыыр, тыаһыыр-ууһуур. И. Данилов
Суол кытыытыгар үүнэн турбут сыгынньах үөккэ иилиллэ түспүт магнитофон лиэнтэтэ өрө тыһыгырыы турда. И. Попова

даҕ. Иэстэбиллээх; иччилээх (тыл, саҥа туһунан). ☉ Влекущий за собой кару, возмездие; вещий, проникновенный (о слове, речи)
[Нүһэр Дархан:] Ол сэттээх үөгүм дуораана Суодуспут суо мырааннар кэтэхтэригэр Сүүһүн ортотугар туоһахталаах Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэтүллэ лиҥкинэччи мөҥүрээбитэ. И. Гоголев
Айыы-кэйии! Инньэ диэн сэттээх саҥаны саҥарба, сэлээннээх тойугу туойума. Эрилик Эристиин
[Боккуой эмээхсин] Ылдьаана эмээхсин кэлбитигэр, ити сэттээх тыллаах күтүргэ тугу көрдөрөөрү, кими быһа этиттэрээри гынарын сүрэҕэ таайда. А. Сыромятникова

I
сыһ. Лиҥкинээн иһиллэр курдук, лиҥкинэтэн. ☉ Гулко, громко, раскатисто
Тоҕус кырыылаах Ньи рилэ хаан оһоҕу Лиҥкинэччи оттон Тиги нэтэн кээспит эбиттэр. П. Ойуунускай
[Күтүр Дархан:] Ол сэттээх үөгүм дуораана …… Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэ-түллэ лиҥкинэччи мөҕүрээбитэ. И. Гоголев
II
сыһ. Улаханнык бөдөҥөөн эбэтэр наар бөдөҥтөн талыллан (хол., м а с , т ы а ү үн э ри н э т э р г э). ☉ Становясь или будучи крупным, большим, как на подбор (напр., о деревьях в лесу)
Мас бөҕө лиҥкинэччи үүнэн тахсыбыт.  Киэҥ-талыы көстүүлээх сүҥкэн саала иһэ дьонунан лиҥкинэччи туолбута. В. Яковлев