арҕар диэнтэн хай
аата. Сир түгэҕинээҕи саҥаттан саҥа баайдары арҕарыылар, киһи саамай өргөннөөх баҕа санааларын, сырдык ыраларын инникилээн куотан эрдэлээн оҥоһуллаллар. «ХС»

аат. Уот, итии биллэрэ, суоһа кэлэрэ. ☉ Тепло, жар от какого-л. источника огня, тепла. Оһох сырала. Күн уотун сырала
□ Өҥүрүк куйааһым Кутаалыыр күннэрэ Өргөннөөх уоттардаах Сыралын түһэрбит. Күннүк Уурастыырап
Көмүлүөк суоһугар, сыралыгар ырбаахытын куурда турда. Р. Кулаковскай

1. сабардаа диэнтэн хай. аата. Ол бары өр дьылларга ыар баттыгас хара сабардааһыныттан буомурбут Өргөннөөх ыалларын дьонноро этилэр. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ (хол., тиэхиньикэ) төһө киэҥи, ырааҕы ылар кыахтааҕа. ☉ Ширина, объём захвата, охвата чего-л. (напр., о ковше экскаватора)
   Тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ ордук кыахтаах тыраахтардарынан, универсальнай, комбинированнай, киэҥ сабардааһыннаах …… массыыналарынан сэбилэниэхтэрэ. ЭБТ

аат. Тугу эмэ салайар дуоһунастаах киһи (хол., тэрилтэ салаатын). ☉ Должностное лицо, которое заведует чем-л. (напр., отделом), заведующий
Пиэрмэ сэбиэдиссэйэ Тимофеев Василий Денисович — сүүрбэччэтиттэн эрэ тахсыбыт киһи. Амма Аччыгыйа
Харыйаан Өргөннөөх детдомугар үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн ананан кэллэ. «ХС»
[Софрон Данилов] «Хотугу сулус» сурунаал кириитикэҕэ, прозаҕа, поэзияҕа салааларын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. ЭСЭ

ходьой диэнтэн холб. туһ. Оҕолор даамба устун арыы диэки, сүүрэн ыла-ыла, хааман ходьоһо турдулар. П. Аввакумов
Алаастар далайдарын Адаҕа саҕа соболор, Ойон тахсан уйдаран Оһуохайдаан ходьоһоллор. К. Туйаарыскай
Өргөннөөххө мин үөрэнэрбэр үгүс учууталлар уруоктарын биэрдилэр да дьиэлэрин диэки ходьоһо турар этилэр буолбат дуо? А. Бродников

тыаһы үт. туохт. Араастаан иһиирэр, уһуурар улахан тыаһы таһаар (силлиэни, буурҕаны этэргэ). ☉ Выть, реветь (о буре)
Чыпчаххай курдук сытыы чысхаан Ыһыыран-хаһыыран эмиэ түһэр. Болот Боотур
Өргөннөөх сата тыал таһырдьа Ыһыыра-хаһыыра турбута. Күннүк Уурастыырап
Муустаах байҕал таһынааҕы тыал сырҕан кыыллыы улуйар, ыһыырар-хаһыырар. А. Сыромятникова

туохт. Ханнык эмэ көрүҥнэн, ханнык эмэ көрүҥнээх буол. ☉ Иметь какой-л. вид, какое-л. телосложение
Ат сылгы сиэлинэн-кутуругунан кынаттанан көтөн тиийэн кэллэ да, «лап» гына үктэнэ түстэ. Ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Ньургун Боотур
Өргөннөөх кыра-дьадаҥы дьонноро устан ааспыт урукку кэмҥэ хараҥа батталга хам тэпсиллэн хатыҥыр бэйэлэнэн, чэрдээх илиилэнэн сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин, Хабыр дьыбар, умайар кураан Хатаран эрчийбит бэйэлэннин! П. Тобуруокап

тыаһы үт. туохт. Тохтообокко, күүстээхтик тимир тимиргэ охсуллар тыаһын таһаар (хол., уустары этэргэ). ☉ Безостановочно производить сильный шум от ударов металлических предметов друг о друга (напр., о кузнецах)
Улуу балта уһуктан Уһанар тыаһа, Чыычаах ырыатын баһыйан, Чыҥыйан-чаҥыйан ыраатта. С. Васильев
Дүлүҥнэр дүлүҥ үрдүгэр түһэр бүтэҥи дорҕоонноох тыастара, тимири тимиргэ саайан чыҥыйар-чаҥыйар тыас, …… бу барыта холбоһон Өргөннөөххө өрөгөйдөөх үйэ үллэр-түллэр дохсун бааллырыытын тыаһынан-ууһунан буолбута. Эрилик Эристиин

I
даҕ. Күһүнүн сир тоҥмутун кэннэ хаар түһүөн иннинээҕи тымныы (кэм). ☉ По-осеннему холодный (период после промерзания земли до первого снега)
Хара дьогдьоот сыл буолан, оҕонньор куобаҕы балачча бултаабыта, күнүн аайы сүгэһэрэ иччилээх киирэрэ. Далан
Хара харах, нарын дьүһүн, Ханна баарый тапталыҥ, Унаар сайын, дьогдьоот күһүн Уолгун күүтүөх буоларыҥ? М. Хара
Дьогдьоот күһүн кэлбитэ. Уот барарыгар табыгастааҕа. АС НИСК
II
аат. Үрэхтэр, систэр икки ардыларынааҕы мастаах уһун үрдүк сир. ☉ Лесистая возвышенность, хребет между реками
[Урут дойдум] Тоҕус дьогдьоот тумулугар тойот-хотут туһугар Токуччу тоҥон-хатан сылдьыбытым. П. Ойуунускай
Мин түһээтим... Мин сытарым Быдан дойдум кырдалыгар, Тоҕус дьогдьоот тумулларын Түмүллэр Саалларыгар. С. Данилов
Өргөннөөх хотугу сиһин үрдүк дьогдьоотугар легковой массыына куйааран тахсарын кытта уҥуоргута көстүбэт килэгир халлаан кэтит далай килэдийэн көһүннэ. Эрилик Эристиин. Тэҥн. дьогдьороот

туохт.
1. Ханнык эмэ үүнээйини көрөн-харайан улаатыннар. ☉ Ухаживая, выращивать, взращивать, вырастить какое-л. растение
[Баһылай:] Бэйэҕит да үүннэрбит бурдуктаах этигит. А. Софронов
Лаҥханы өрт уотунан куугуначчы салатан, ыраастаанчэбдигирдэн баран, бурдугу, оҕуруот аһын үүннэриэххэ. Амма Аччыгыйа
[Мэхээлэ Дьөгүөрэп] Кыһын да ичигэс теплица иһигэр Оҕуруот астарын үүннэртиир. Эллэй
2. көсп. Кими эмэ иитэн-үөрэтэн таһаар, үлэһит киһи оҥор. ☉ Воспитывать, выводить кого-л. в люди
Халдьаайыга — күөх ойууру, Хатыҥы, титириги, Оскуолаҕа — оҕолору Үүннэрэҕит эһиги. Эллэй
Ол иһин кинини хомсомуол ыытара Саамай ыар үлэҕэ, инники өрүүтүн, Ол модун охсуһуу, тиллии сыллара Бүөбэйдээн үүннэрбит чулуу киһитин. С. Данилов
3. көсп. Салгыы сайыннар, барҕардыыга тиэрт. ☉ Развивать, возрождать что-л. Холкуоһу үүннэрэр барҕардар туһугар харыстаммакка үлэлиир санаалааҕым. М. Доҕордуурап
Өргөннөөх былаахпытын Өрө көтөҕөммүт, Үлэ кыһыл сойууһун Үүннэрэ туруоҕуҥ! Эллэй
♦ Кынат үүннэр көр кынат
Аны күһүн механизацияламмыт хотоннонор санаа Таняҕа кынат үүннэрбитэ. М. Доҕордуурап
Кинилэр эйигин өрүү ыҥыра, алҕыы, күүскэр күүс эбэ, көтөргөр кынат үүннэрэ тураллар. С. Васильев