Якутские буквы:

Якутский → Якутский

баламаттык

сыһ.
1. Сиэри таһынан, аһара, наһаа. Слишком, чересчур, чрезмерно
Баҕар, таһы мэлий, быста сылай, аччыктаа, тоҥ, баҕар, баламаттык бултуй – төһөлөөх күндүнүй, эн булчут, кытыастар кутаата. Далан
Ийэтэ, аҕата Саапканы, ардыгар, олус баламаттык сыстахтарына, Симон туораттан хаана хамсыыра. Д. Таас
2. Толоостук, сүөргүтүк. Неприлично, непристойно, предосудительно
Надя, били кини [Сергей] Надята, ама итинник холуоннук, ааргытык, итинник баламаттык быһыыламмыт буолуо дуо? Софр. Данилов
[Нүһэр Дархан] Миигин өбүгэлэр үгэстэрин Баламаттык кэһэн, ытык ыһыаҕы Сөбүлүүрүнэн сүнньүн салайда диэйэҕит, Билиҥҥи оонньуубут саҥа оонньуу. И. Гоголев
3. Хорсуннук, эрдээхтик, чобуотук. Храбро, смело, дерзко
Саха саллаата Гавриил Протодьяконов: «Бу да сырыыга [өстөөххө] киирсимэхтиир инибин»,– диэн баламаттык сананара. А. Данилов
Бары хапсыһыыларын көхтөөхтүк, баламаттык ыытыы, утарылаһааччыга өйү-төйү биэрбэт курдук харса суох атаакалааһын – бу кини тактиката уонна буочара. Хапсаҕай

баламат

  1. даҕ.
  2. сөбүлээб. Кэрээнэ суох, сиэргэ баппат, толоос. Наглый, выходящий за рамки приличия
    [Наара Суох:] Мин ити бастаах ааттаахтар [баайдар] баламат майгыларын, ньүдьү-балай быһыыларын көрөкөрө испэр хачыгыраччы хабырынабын. И. Гоголев
    Ол кэм баламат балыырдара, Ол кэм хатааһыннаах хааччахтара – Ол күн уустуга суох ырыалара Тугунан эрэ эйигин умсугутан Өрүү ыҥыраллар. Ол өрдөөҕү хонуктарга. С. Данилов
    [Империализм] үлэһит дьон өйүөлэрин мэлиттэ, Аһаҕас сытар астары да илтэ. Маннык баламат барбыт ыттары Хантан булабыт сууттуур суттары. Л. Попов
  3. көсп. Киһи сөҕөр, сөҕүмэр. Необычный, исключительный
    Аргыстайдар баламат барыыһы киллэрэллэрин, киэҥ сирдэринэн эргийэн-урбайан сылдьалларын истэр буолан испитим. И. Никифоров
    Сахалар бу улуу сирдэрэ Бу маннык баламат баайдааҕын, Бу маннык ураты таастааҕын Билбэтэх эбиттэр дииллэрэ – Дуол сыыһа. С. Данилов
  4. Дохсун, хорсун, харса суох. Смелый, отважный, дерзкий
    Кини [өстөөххө] баламат артиллерийскай уоту аспыта. И. Федосеев
    Гавриил иһигэр олус кыһыйда, баламат санаата тиирэ киэптээтэ. А. Данилов
    Маннык үлэҕэ [«Евгений Онегины» тылбаастыырга] сорунар Баламат быһыы да буоллар, Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап Угуйар уоттаах тыллара. Дьуон Дьаҥылы
  5. аат суолт. Сиэри таһынан хорсуна, харса суоҕа. Дерзость, наглость
    Оҕолор Юра баламатыттан саллан, бэркиһээн, учуутал уордайан, мөҥүөэтиэ диэн ах бара түстүлэр. Софр. Данилов
    Айдаар түргэн, күүстээх санаалаах, уопсайынан туохха барытыгар баламатынан, харса суоҕунан аатырар. Н. Лугинов
    Кыыс баламатыттан улаханнык саллаллар. Н. Габышев
    монг. балмад, п.-монг. баламут

Якутский → Русский

баламат

1) нахальный; дерзкий (о человеке); 2) диал. нахальный и жадный (о собаке).


Еще переводы:

безумствовать

безумствовать (Русский → Якутский)

несов. өйө суох быһыылан, толкуйа суох быһыылан, баламаттык быһыылан.

дерзость

дерзость (Русский → Якутский)

ж. 1. (грубость, наглость) бала-мата; баламат быһыы; говорить дерзости ба-ламаты саҥар, баламаттык тыллас; 2. (смелость) чобуота, хорсуна, дохсуна.

болооччутук

болооччутук (Якутский → Якутский)

сыһ. Бас-баттах, баламаттык. Дерзко, нахально
Киһини өһүргэтэр гына болооччутук тыллаһаҕын. «Чолбон»
Кырдьаҕаскынан туһанан олус болооччутук тыллаһыма. И. Семенов. Буруйдааҕы таһыйара, Болооччутук дьарыйара. М. Тимофеев

нахааллык

нахааллык (Якутский → Якутский)

сыһ., к эпс. Баламаттык, кэрээнэ суохтук, сиэри таһынан (саҥар, сырыт). Нахально, грубо, бесцеремонно (вести себя)
[Буулап] тулата — интириигэ бөҕөтө! Подхалим дьон бииһэ кирбиитиир, Сөхтөрөр ол бө лөх бөҕөтө; Нахааллык сылдьыы — бэрт кирбии! — диир. Р. Баҕатаайыскай

ааргытык

ааргытык (Якутский → Якутский)

сыһ. Ааргы киһи курдук (буол, быһыылан, тутун). Глуповато, туповато, неуклюже (поступать, вести себя)
Надя, били кини …… уйаҕас сүрэхтээх Надята, ама итинник холуоннук, ааргытык, итинник баламаттык быһыыламмыта буолуо дуо? Софр. Данилов
Ааргытык быһыыланаргын дуу, өйдөөхтүк быһыыланаргын дуу — билбэппин. Н. Чернышевскай (тылб.)
Синцов адъютант ааргытык чабылана сатааһыныгар кыһаммакка, сарсын хайаан да дьон өлүөхтээҕин туһунан саныы олордо. К. Симонов (тылб.)

балабыай

балабыай (Якутский → Якутский)

сыһ., кэпс. Үлүбүөй, түбэһиэх; баламаттык, толкуйдаабакка эрэ. Напролом, напропалую
Биһиги мөккүөрбүтүгэр кыайан утарсары булбатаҕына, Нина балабыай барааччы. Далан
Киһи синигэр түстэ: ойон турда да, балабыай ыстанна. «Кыым». Фашистар биһигини элбэхтэр дии санаан, буомбаларын балабыай ыһыктан, көмүскэнэр айдааныгар түстүлэр. И. Кожедуб (тылб.)

эрдэҕэстий

эрдэҕэстий (Якутский → Якутский)

туохт., кэпс. Лаппа, чороччу улаат (оҕону этэргэ). Подрастать (о ребёнке)
Абаҕам ааттаах Чоочо Эрдэҕэстийэн эрдэхпинэ …… Баламаттык балыйбыта. И. Баишев
Кырачаан эрдэҕинэ Мэник пийэньиэр этэ. Эрдэҕэстийэн баран Элик хомсомуол буолта. М. Тимофеев-Терёшкин
[Аана:] Улахан кыыһым үлэһит, атыттарым да син эрдэҕэстийэн эрэллэр. «ХС»

баалаах

баалаах (Якутский → Якутский)

даҕ. Туох эмэ кыра буруйдааһыннаах, сэмэлээх. Предосудительный, достойный порицания
Баламаттык хамсаннахха, балаҕан сууллара баҕас баалаах дьыала буолаарай. П. Тобуруокап
Баалаах буоллаҕай (буолуо дуо) – туох эмэ кыра да буруйа, сэмэтэ суох. Такой, который не подлежит осуждению или порицанию
Дэлэгэй үйэҕэ төрөөбүт барахсаттар олохторун бэлиэ күнүн бырааһынньыктыыллара баалаах буолуо дуо?! Н. Кондаков
«Соҕотох киэһэ хаартылаабыккар, муунта аҥаара табахха соҕотох ынах соҕотоҕунан баартыгар, саҥарарым баалаах буоллаҕай?!»– диэтэ Аана ытамньыйаытамньыйа. Күндэ
Мин эйигиттэн хоргутарым даҕаны баалаах буолуо дуо? ПЭК СЯЯ
«Манчаары, дорообо!» – диэтим мин. Манна эйигин билбэт суох. Оттон эн биһигини билбэтиҥ Ама ол баалаах буолуо дуо? М. Ефимов

иир-кутур

иир-кутур (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Иирбит киһи курдук баламаттык этиһэн-охсуһан айдааны тарт. Вести себя безрассудно, дико, подобно сумасшедшему, буянить
Кэнникинэн киһибит дьэ иирэнкутуран турда.  Илиэһэй уола Имньим сылдьан, Испииринэн эмсэхтэнэн, Иититтэн-саҕатыттан тахса, Иирдэ-кутурда диэн Истиҥ-тастыҥ доҕотторум Иһирэхтии этэргитин истэбин. А. Софронов
2. көсп. Тыаһаан-ууһаан, силбиэтэнэн, балысханнык ытыллан тыалыр (күүстээх тыал, буурҕа туһунан). Бесноваться с шумом, свистом, разбрасывая, ломая все вокруг (о вихре, буре)
Сорох буурҕа үс хонон астар, оттон сороҕо тоҕус даҕаны хонук устата иирдэҕинэ-кутурдаҕына көҥүлэ. Н. Якутскай
Таһырдьа тыал ытыллар, иһиирэркуһуурар, иирэр-кутурар. Н. Якутскай

ииригир

ииригир (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Иирбит киһи курдук олус баламаттык быһыылан, айдаар-куйдаар, толоостук кыыһыр. Вести себя буйно, как сумасшедший, скандалить, находиться в крайнем раздражении
Итирдэр эрэ ииригирэн турар.  Эстибит эргэ олох адьырҕалара Ииригирэн, кыыллыйан сэтэрбиттэрэ. С. Васильев
2. Наһаа дохсуннук, тыаһаан-ууһаан көһүн, баар буолан хаал (айылҕа көстүүтүн туһунан). Проявляться бурно, с шумом (о буре, ливне и т. д.)
Долуой тыал суоҕар күөллэрэ Долгуннанан ииригирэр. Күннүк Уурастыырап
Хаардаах хараҥа холорук чыскыытыыр, дуугунуур, ииригирэр, тула силбиэтэнэр. Н. Габышев
3. көсп., сөбүлээб. Туох эмэ куһаҕанынан күүскэ үлүһүй. Сильно увлекаться чем-л. дурным
Халабырдаах сэриинэн ииригирбит Венецияҕа маар сүрэҕинээҕэр кини болото ордук наада кэмэ этэ. Эрчимэн
Дохсун Доодоҥ …… тимир кистэлэҥин билэн өссө ордук сэриинэн ииригириэн баҕарар. Н. Тобуруокап