туохт. Тугу эмэ кэм нээн үллэрэн, өлүүлээн биэр. ☉ Нормировать
Сүөһү көрүүтүгэр, түптэҕэ, окко даҕаны эмээхсиниҥ Марыына, оҕолоруҥ көмөлөһүөхтэрэ, эн салайан, барбах нуормалаан эрэ биэриэҥ этэ. Н. Заболоцкай
Урут оскуолаҕа буҕаалтырынан үлэлии сылдьан учууталлары муҥнаан биэртэ. Бэл миэли нуормалаан, кэмнээн ааттаан, илии баттатан туран биэ рэрэ. Н. Габышев
Кини …… биһиги завхозпут кэриэтэ, аспытын-үөлбүтүн тутар, нуормалаан биэрэр эбээһинэстээх киһибит. «ХС»

аат., кэпс. Туох да дуоһунаһа, солото суох киһи (үксүгэр саллааты этэргэ). ☉ Тот, кто не занимает никаких должностей, ничем не отличается от других, рядовой (в основном о солдате)
Биир миноносец Бэргэн миномётчига Эн этиҥ ээ, Эрэдэбиэй саллаат! Р. Баҕатаайыскай
Биирдэ Сирдитов дириэктэргэ түбэһэннэр, Черов эрэдэбиэй буҕаалтыр эбээһинэһиттэн ытыс соттубута. С. Дадаскинов
Көҥүл өттүнэн бэриммит эрэдэбиэй бандьыыттары дьиэлэригэр ыыталыырга. «ХС»

сыһ.
1. «Лап-лап» гынар курдук тыастаахтык (тугу эмэни оҥор). ☉ Равномерно, энергично, с шумом (делать что-л.)
Сотору саллааттар, стройга туран, лабырҕаччы хаамса турдулар. Н. Габышев
Тэҥ күүһүнэн лабырҕаччы өтүйэнэн охсоҕун. ПАЕ ОС
2. Иҥнигэһэ суох түргэнник, чуолкайдык (кэпсээ, аах). ☉ Чётко, внятно, без запинки (говорить, декламировать)
Чабыр ҕаҕы хоһоон курдук лабырҕаччы түргэнник ааҕаллар. Н. Габышев
Көлөһүн күнүн, дохуоту, үп-ас киириитин-тахсыытын буҕаалтыр Павел Иванович лабырҕаччы аахта. Н. Босиков

аат.
1. Бааҥҥа уурдарыы харчыттан ыйыллыбыт сууманы устары көҥүллүүр дьаһаллаах сыаналаах кумааҕы. ☉ Чек (банковский)
Буҕаалтыр Кутуукап госбааҥҥа барар ыксаллаах докумуоннары, чиэктэри …… илии баттатаары киирбитэ. «ХС»
Чиэк кинигэлэрэ харчы тутааччы (казначей) илдьэ сылдьарыгар бэриллэллэр уонна умайбат дьааһыкка хараллаллар. КПЫ
Кумааҕы харчы сиэрэ суох оҥоһуллуутун утары охсуһарга чиэги туттууну көҕүлүү сатыыллар. В. Ленин (тылб.)
2. Атыылаһыллыбыт табаар сыаната ыйыллар хаасса толуона. ☉ Чек (кассовый). Чиэк оҕустаран, ас ылан баран, бодунуоһу миэстэтигэр илдьэн ууруллар. ЭХК

1. аат. Бөкүнүк дүлүҥ кыл гас гына лаппаччы быһыллыбыта. ☉ Ровный обрубок бревна, чурка
   Буркун тиэргэнигэр лэкэчэккэ олордо. И. Гоголев
2. даҕ. суолт. Кылгас гына лаппаччы быһыллыбыт (мас). ☉ Обрубленный ровно в виде чурки (о бревне)
   Ленин чөҥөчөккө олорбут, лэкэчэк маһы остуол оҥостон, ол үрдүгэр түргэн-түргэнник суруйа олорор. КЭ КТ
   ◊ Лэкэчэк курдук — намыһах лаппаҕар уҥуохтаах (киһи). ☉ Невысокий и равномерно широкий, полный (о человеке)
   Лэкэчэк курдук суон, кыра уҥуохтаах буҕаалтыр …… суотун сыҕарыччы анньан баран, туоһулаһан барбыта. Н. Якутскай
   ср. тат. лэкэс ‘несимпатичный человек; толстяк; нерасторопный человек; лентяй’

аат.
1. Биир быһыылаахтаһаалаах, биир өҥнөөх кэтиллэр таҥас (хол., байыаннайдарга, сорох тэрилтэ үлэһиттэригэр, оскуола оҕолоругар). ☉ Одинаковая по покрою, цвету одежда (напр., у военных, нек-рых служащих, учащихся), форма
Боруонса тимэҕэ күлүмнээн, Пуормалаах хаппытаан таҕыста, Туруупка муҥунан үөгүлээн — «Түргэн!» — диир хамаанда сатарда. С. Васильев
Туйаара, хоһугар киирэн, оскуолаҕа кэтэр пуорматын оннугар онон-манан сибэкки ойуулаах маҥан солко былаачыйаны кэтэ охсон таҕыста. Софр. Данилов
2. Биир олохсуйбут, быһыллыбыт киэп. ☉ Установленный образец чего-л.. Буҕаалтыр отчуотун пуормата
□ Хараабыл түгэҕэ эриэхэ хаҕын курдук пуормалаах гына оҥоһуллар эбит. Л. Дейч (тылб.)

сыһ. Истибиккин, билбиккин искэр туппакка, аһаҕастык, дьоҥҥо барытыгар (кэпсии сырыт). ☉ Везде и всюду, откровенно (рассказывать о чём-л.)
Тугу оҥорбутун биһиги курдук кэпсии, ыһа-тоҕо сылдьыбат. Болот Боотур
[Дьулус:] Аҕата Арсыан кыыһым буҕаалтыр үөрэҕэр киирдэ диэн кэпсээн ыһа-тоҕо сылдьара дии. И. Семёнов
Сорох уһуну-киэҥи толкуйдаабат дьон өссө ыһа-тоҕо кэпсээн бараллар. «ХС»
△ Үлүһүйэн туран, омуннаахтык (саҥар-иҥэр, кэпсээ). ☉ С азартом, увлечённо, возбуждённо (говорить, рассказывать)
Ваня Марков …… тугу эрэ кэпсээн ыһа-тоҕо олороро иһиллэр. Далан
Эдэр киһи тугу эрэ омуннаахтык ыһа-тоҕо кэпсиирэ. «Кыым»

аат.
1. Былыр хас эмэ эргиэн лааппылара түмүллүбүт улахан дьиэлэрэ. ☉ Гостиный двор
Куорат хаба ортотугар биир таас дьиэ — «Таас көстүүнэй» — түөрт муннуктуу түһэн киэптээн турара. Бу куорат саамай сэргэх, кэлиилээх-барыылаах, атыылаахтутуулаах сиринэн буолара. П. Филиппов
Кини күүлэйдиир сирэ — Көрдөөх үтүө көстүүнэй, Дьон мустан майдаанныыр Дьокуускай дьоллоох түүнэ. И. Чаҕылҕан
2. Ыалдьыттары түһэрэр киэҥ, сиэдэрэй хос. ☉ Гостиная
Саҥа сырдык көстүүнэйгэ Абыраллаах өрөбүлгэ Холкуос кылаабынай буҕаалтыра Күндү ыалдьыт кэриэтэ Кэллэ наллаан кэпсэтэ. ИКДь
Киирэри кытта илин диэки икки түннүктээх саамай улахан көстүүнэй хос. «ХС»
Хайа, бу көстүүнэйгэ, үчүгэй көстүүлээх истиэҥкэ наада. «ХС»
3. кэпс. Кэлии дьон түһэн хонор анал дьиэлэрэ, гостиница. ☉ Гостиница
«Көстүүнэй, көстүүнэй...» — дии-дии, оҕонньор, биир такси аһаҕас түннүгүнэн өҥөйөн туран, иннин диэки сапсыйда. В. Ойуурускай

1. туохт.
2. кэпсээ диэнтэн бэй., атын. туһ. Ыраас таптал туһунан үгүс да кэпсээн кэпсэммитэ, үгүс да ырыа ылламмыта буолуоҕа. Суорун Омоллоон
   [Кыыс] остуоруйаҕа кэпсэнэр кыһыл көмүс муостаах табалыы, биирдэ көстө түһээт, мэлийэн хаалбыта. Н. Лугинов
   Үлүйэртэн өһүллүбүт Үүдэһиннээх бу дьоннор — Кыайыыларын кэпсэммэт, Кырдьык, сэмэй да дьоннор. Р. Баҕатаайыскай
   Кистэлэҥмитин билсэбит эрээри саха киһитин үгэһинэн кэпсэнэ барбаппыт. ВВ ТТ
3. Бэйэҕин киһиргэнэн саҥар, кэпсээ. ☉ Хвалиться, нахваливать себя
   Кини: «Мин моҕотойу тыыннаахтыы тутуом», — дии-дии кэпсэнэ истэ. Суорун Омоллоон
   Илья Васильевич сураһар дьоҥҥо бэйэтин буҕаалтыр курдук кэпсэнэр. Н. Габышев
   «Ити аата, били баайдар кырган бүтэрдибит диэн кэпсэммит бассабыыктарын илиилэригэр былаас киирдэҕэ», — диэбитэ кини. Эрилик Эристиин
4. буолб. ф-ҕа даҕ. суолт. Тылынан сатаан этиллибэт. ☉ Неописуемый
   Сатаан кэпсэммэт, кыайан хоһуллубат кэрэ Талба өрүс. Амма Аччыгыйа
   Дьэ манна мин маҥнай көрүстүм Уһуктуу кэпсэммэт үөрүүтүн! Баал Хабырыыс
   [Күһүн] Кэпсэммэт кэрэ туспалаах. Баал Хабырыыс

аат.
1. эргэр. Киһи өллөҕүнэ өлөрөн сиэниллэр сүөһү (былыргы итэҕэл быһыытынан өлбүт киһи хоолдьуга сүөһүнү анараа дойдуга көлө гыныахтаах). ☉ Жертвенное животное, забиваемое сразу после похорон, мясо которого едят на поминках (обычно лошадь или бык, на которых покойник якобы будет ездить в загробной жизни)
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
Киэһэнэн оҕонньор эрэйдээх бэргээбитэ. Хоолдьуга булдуттан сүүтүк да саҕаны сиэхтээбэтэҕэ. Тумат. Сыарҕа түөрт өттүнэн сиэтэн симэхтээх-ыҥыырдаах хоолдьуга аттарын аҕалбыттара. «Чолбон»
2. көсп. Ордук чугас, истиҥ доҕор (киһи туохха эмэ куомуннааҕа, кыттыгаһа). ☉ Близкий, закадычный друг
Мишка уол итини истээт, саамай хоолдьугатыгар, сопхуос кылаабынай буҕаалтырыгар тылын былас түһэрэн тиийдэ. Р. Кулаковскай
Давид Романович бэйэтин хоолдьугатыгар Мандаарап туһунан дьиҥнээх ис кистэлэҥ санаатын эттэ. В. Протодьяконов
ср. алт. койло ‘конь, которого хоронят вместе с хозяином’, п.-монг. хойилҕа ‘приносимое в жертву на могиле покойника животное (верблюд, лошадь)’