нүөмэрдээ диэн тэн хай. аата. Уулуссаҕа дьиэлэ ри нүөмэрдээһин билигин да кыаллыбат

көр моонньоҕон I
Алексеевскайга, Чурапчыга моонньоҕон куһу күөкэгэр дииллэр, оттон атын сирдэргэ кунньалгы диэхтэрэ. СТ С. Говордартан киирбит үгүс тыллары билиҥҥи «Саха тылын орфографическай тылдьытыгар» көрөбүт, холобур: алчах, дөрө, дьиэл, иргэх, куйаабыл, кунньалгы уо. д. а. ВМС СДО

көр майгылаахтык
Билбэт дьоннорум Бэгэччэкпэр түһэннэр, Тэһиин тутардыы, Дьиэл аһардыы, С э р г э ҕ э түс п ү т к и й иити Си этэр майгыннаахтык Дэллэритэ булаан Дьиэ иһигэр көтүтэн түһэрди лэр. С. Зверев

аат., эргэр. Ордук күндү киһини (хол., саҥа кэлбит күтүөтү) олордор бастыҥ мааны олбох. ☉ Подстилка, предназначенная для особо уважаемого человека, гостя (напр., жениха)
Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ-дэпсэ үрдүгэр олортулар. ПЭК ОНЛЯ I
Туох буоллуҥ, доҕоор, уордайбыккын уҕарыт, кыыһырбыккын кыйдаа, дьиэҕэ тахсан, диэрэҕэ-дэпсэҕэ олор, сылайбыккын сынньат. Саха сэһ. II

сыһ. Дьэрэкээн ойуу буолан, дьэрэкээн ойуу курдук. ☉ Ярко, пестро; ярким, вычурным орнаментом, рисунком (вышивать, шить, рисовать и т. д.). Тэһитэ быһан Дьэрэкээннии ойуулаан Дьиэл тиктим. Саха сэһ
1977
Аҕыс үөстээх Хатыы ииччигэни Дьэрэкээннии тигэн, Үс сиринэн тиирэн дьэрэлиттим. Саха сэһ. 1977

даҕ., фольк. Ыга сабыллар, олус ыарахан (үксүн аан туһунан этиллэр). ☉ Плотно закрывающийся, массивный (обычно о двери)
Ол гынан баран уола дьип-хаан дьиэлин дэлби тибилэхтээн, ыар дьэс халҕанын ыыра үктээн, суон дьөлөҕөһүн олуурун тосту үктээн баран, тахсан тус илин диэки сүүрэн барбыт. ПЭК ОНЛЯ I
[Бухатыыр халҕана] Тоҕус толуу, толомон бухатыыр Тохсунньу ый буолар киэһэтиттэн Тоҕус эргэтэ буолуоҕар диэри Уларыппат дьип-хаан Олуурдаах эбит. Суорун Омоллоон

аат., түөлбэ. Кыыл, сүөһү атыыра (этиигэ үксүгэр даҕ. суолт. тут-лар). ☉ Самец домашних и диких животных
Иргэх торбос. Иргэх ыт.  Толооҥҥо туман үллэр. Тоҥ хаар хаачыргыыр. Иргэх табалар сиэлэллэр. Иҥээннэрэ лычыргыы. С. Тимофеев
Говордартан киирбит үгүс тыллары билиҥҥи «Саха тылын орфографическай тылдьытыгар» көрөбүт, холобур: алчах, дөрө, дьиэл, иргэх. ВМС СДО
Мин ханнык кыылын, төһө улаханын, тыһытын, иргэҕин хаамар тыастарыттан ыраахтан истэммин билэрим. «ХС»
тюрк. иркек

аат.
1. итэҕ. Абааһыны, сир иччитин манньытаары сиргэ уурар эбэтэр маска ыйыыр эгэлгэ бэлэх. ☉ Жертвоприношение (в виде трости, кнута, тряпки, пучка волос и т. п.), бросаемое на землю или подвешиваемое на дерево для умилостивления духов
Олбохто уура охсуҥ, Дьиэллэ тэлэйиҥ, Тэһииннэ тутуҥ, Дэбдиргэтэ ууруҥ! П. Ойуунускай
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
2. Бадараана, обоччото суох, үргүлдьү кытаанах, үксүгэр үрдүк сис эбэтэр таас сир. ☉ Высоко расположенная сухая часть рельефа с твердой или каменистой почвой
Дьиэлэрин-уоттарын сиигэ суох дэбдиргэ эрээри тыал түспэт сиригэр тутталлара. ГКН КК. Тэҥн. дөбдүргэн
◊ Дэбдиргэ туруоруу (тэрийии) итэҕ. - дойду иччитигэр толоруллар сиэр. Тыа саҕатыгар ырааһыйаҕа сэттэ эдэр маһы (үс титирик, түөрт хатыҥ) кэккэлэтэ анньыллар. Ол мастарга сэттэ үрүҥ ат сиэлин ыйыыллар, олорго үс туос томторугу, үс кыра туос ыаҕайаны ыйыыллар. Уот оттон баран, арыы кутакута дойду иччитин Аан Алахчын Хотуну алгыыллар. ☉ Установка дэбдиргэ - обрядового сооружения в честь духа-хозяйки местности (см. дойду иччитэ)
На красивом, ровном и чистом месте у опушки леса ставили в ряд семь молоденьких деревьев (три лиственничных, четыре березовых), между ними привешивались по семь пучков белых конских волос, по три миниатюрных берестяных телячьих намордника и по три таких же туеска. Обряд завершался разжиганием огня, над которым произносили благословление хозяйке местности Аан Алахчын Хотун, поливая огонь маслом. Дойду иччитигэр Томторҕо туруораллар, Иэйэхсит, айыыһыт иккигэ Дэбдиргэ тэрийэллэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат.
1. эргэр. Олбох, тэлгэх буолар туох эмэ (хол., талах, от, муох). ☉ Подстилка, служащая для сидения (из ветвей, сена, мха)
Бэртээхэй отуу таҕыста. Талах дэпсэ кинилэргэ сымнаҕас бэриинэни солбуйда. И. Гоголев
Ньырбачаан ытаан сыҥыргыы түһэн баран, от дэпсэтигэр умса түстэ, намчы санна дьигиҥнии сытта. Далан
Сонос тииккэ көхсүнэн өйөнөн, хойуу отон уга уорҕалаах күөгэҥнэс муох дэпсэҕэ олоро түһэр. Хомуһун хостуур. М. Ефимов
2. Ыҥыыр үрдүнэн ууруллар сукуна эбэтэр тирии бүрүө. ☉ Покрывало на седло (из сукна или меха)
«Дьэ оччоҕо омурҕаҥҥа үүттэ тутан олор. Эллэй киириитигэр», - диэн эмээхсин харалаах таас тэллэҕи, тиэрэ дэпсэни тэлгээн баран, оҕонньору онно олордор
Саха фольк. Оҕуруо дьаҕыл тэһииниттэн Олуйа тутан баран, Оһуордаахый дэпсэҕэ Олорболоон иһээхтиир Уоллууруктуур оҕобун Одуулардыы түстүм. С. Зверев
◊ Диэрэ дэпсэ фольк. - ытыктыыр киһилэрин олордор олбох. ☉ Подстилка для сидения почетных, уважаемых людей
Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ дэпсэ үрдүгэр олоттулар. ПЭК ОНЛЯ I
Бастыҥ олох үрүҥ эһэ тириитэ, ортоку олох хара эһэ тириитэ, атах олох сур бөрө тириитэ сабыылаахтар. Кинилэр анныларыгар баттахтаах маҥан сылгы тириитэ диэрэ дэпсэлэр. Суорун Омоллоон. Тэҥн. албара, кычым

аат.
1. Ыҥыыр акка икки өттүнэн үүнүгэр баайан салайар быа. ☉ Повод, поводья
Дабыыт уол ат тэһиинигэр түсүһэн туора сиэтэн таһаарда. Амма Аччыгыйа
Чыычаахап тэһиинин ыҥыырын хоҥсуоччутугар иилэн, атын дьаалатынан ыытан иһэр. Софр. Данилов
Ат хаһыҥырыы түһээт туора ойдо да, тэһииниттэн иҥнэн тохтоото. Тумарча
2. эргэр. Былыр сахаларга: ойуун таҥаһын көхсүгэр тигиллибит икки тимир тиэрбэскэ иилиллэр сэрэмээт быа. ☉ В старину у якутов: ремешок из сыромяти, прикреплённый к двум кольцам на спине шаманского костюма. Ойуун олбоҕор олорбутугар тэһиинин кэтэртилэр
3. көсп. Туох эмэ сүрүн өттө, сүнньэ. ☉ Что-л., являющееся основной, главной частью чего-л.
Уустук эбит мэлдьи «сээн» дэтэр, Олох тэһиинин кытаанахтык тутар. И. Федосеев
Чулуу булчут күн-дьыл тэһиинин эрчимнээх илиитигэр тута сылдьар, бэйэтэ баҕарбытынан салайар. «ХС»
Кэлин өйдөөбүтүм, төһө да аҕыйахтык саҥардар, биллибэтинэн кэпсэтии тэһиинин кини салайан испит. ЫДЫа
♦ Тор тэһиинин тут (тарт) көр тор II
[Манчаары:] Торҕо уодьуганым тутуллара, Тор тэһииним тардыллара, Түүнүктээх түрмэбэр төннөрүм Хаайа хааман кэллэ. А. Софронов
[Соноҕос] Тор тэһиинин туттарда, Торҕо уодьуганын тартарда, Тохтоттоххо тохтуур оломнонно, Салайдахха салаллар быһыытыйда. П. Ядрихинскай
Тэһииннэ тут (туттар) көр тут I. Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ дэпсэ үрдүгэр олортулар. ПЭК ОНЛЯ I
Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Аргыый дьигиһитэ хаамтаран, Ыраахтан тэһиин туттаран, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы. Сэргэ төрдүгэр икки кыыс оҕо тэһиин туппуттар, көтөҕөн түһэрбиттэр. Саха фольк.
ср. др.-тюрк., тюрк. тизгин ‘узда, повод у узды’