Якутские буквы:

Якутский → Якутский

кэриһии

кэрис II диэнтэн хай. аата. Кэриһии саҕаланна

кэрис

I
<кэлтэгэй> кэрис бараан ыйдаах (ыйдаах-күннээх) фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойду ыйын-күнүн хоһуйарга туттуллар уларыйбат эпиитэт сорҕото, чопчу суолтата биллибэт. ☉ Щербатый, сумрачно-тусклый — часть постоянного эпитета солнца, луны эпического Нижнего мира в олонхо
Кэдирги эргиирдээх кэлтэгэй кэрис бараан ыйым кэдирги кэмниэтин! (андаҕар). ПЭК ОНЛЯ II
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Тиэрбэс иитин курдук Тиэрэ эргийэн хааллылар. П. Ойуунускай
Кэрэ күммүт оннугар Кэрис бараан ый тыгар. Н. Тарабукин (тылб.)
II
1. кэрий диэнтэн холб. туһ. Доҕотторо тэҥҥэ кэристилэр
2. Тугу эмэни уочарат быһыытынан ылан, биэрэн, туһанан ис. ☉ Брать, использовать что-л., передавая из рук в руки, по кругу
Уоттан ордон хаалбыт биир тимир куруусканан үһүөн кэриһэн чэйдэрин иһэн, күөл бүүрүгүн үрдүгэр сукуһан олордулар. Амма Аччыгыйа
Саҥа кэлбит дьон кэриһэ иһэн баран чороону остуолга уураллар. Эрилик Эристиин
[Эһэ] ис буотараҕын иһин сыатын кытта холбуу кырбаан, буһаран саламааттыыллара уонна кэргэн барыта мас хамыйаҕынан үллэстэн кэриһэн сииллэрэ. ПАК ЭТ
III
көр кэрии
Кэрис тыабар кэҕэ этэн кэҕийдэ, — Тула өттүбэр Тоҕус сайын сатыылаата. Л. Попов

Якутский → Русский

кэрис=

совм. от кэрий=; кэриһэн ис = пить поочерёдно, по очереди (из общей посуды).

Еще переводы:

кэриһис

кэриһис (Якутский → Якутский)

кэрис II диэнтэн холб. туһ. Бэл диэтэр, биир сотторунан Кэрисиһэн соттубакка, Биир хамсаттан табаҕы Кэриилэһэн тардыбакка, — Үксү-үксү өйдөппүтэ, үтүө сүбэ биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап

килэһиччи

килэһиччи (Якутский → Якутский)

сыһ. Биир тэҥ дэхситик, туох да хаалбат гына ыраастык. ☉ Ровно, гладко, чисто, не оставляя ничего лишнего
Ходуһатын килэһиччи охсон кэбистэ. — Кичэмэлээх киэҥ алаас Кэрис-бараан тыаларын килэһиччи солоо[то]. П. Ядрихинскай

сапсырый

сапсырый (Якутский → Якутский)

туохт., кэпс. Тыастаахтык уобан, оборон ис, аһаа. ☉ Шумно хлебать, есть что-л. с громким причмокиванием
Хоргуйбут хорохоот бокуойа суох аһаан сапсырыйда. Болот Боотур
Остуол уһугар ууран туран аһаан сапсырыйаллар. Эрилик Эристиин
Гаврил Иванович мас хоруудаттан көөнньөрбөнү иҥсэлээхтик сапсырыйар төрөл ынахтары сыныйан одууласта. С. Никифоров
[Саллааттар] тута сылдьан элийэ-элийэ эт сииллэр, кытыйалаах миини кэриһэн иһэн сапсырыйаллар. Д. Токоосоп

аҕырыыр

аҕырыыр (Якутский → Якутский)

даҕ. Сыыйа мөлтөөн, аҕыйаан, симэлийэн барар (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Уменьшающийся, ослабевающий и исчезающий (обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Куорат аҕыраабат тыаһаууһа кыайыы гимнэ буолан ньирилии ньиргийэр. А. Федоров. Кэрис бараан дьүһүннээх Киэҥ түөлбэ алаастарбыт Аҕыраабат илгэнэн угуттанан Арыысүөгэй аллан Ача күөҕүнэн арылыйдылар. С. Зверев
Албан ааттаах аармыйа Аҕыраабат күүстээх этиҥэ, Көҥүлү күүтэр дойдулар Күннэрин таһаарар этиҥ эн. С. Тимофеев

түҥнэстигэс

түҥнэстигэс (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. кэпс. Сабыччы түспүт (хол., хаас, сүүс); сүүһүн аннынан өһөччү көрбүт (хараҕы этэргэ). ☉ Насупленный; смотрящий исподлобья
Түҥнэстигэс сүүстээх, таҥнастыгас чабырҕайдаах …… киһи өттүк баттаммыт. ПЭК ОНЛЯ I
Егор Михайлович үрдүк уҥуохтаах, өһөччү соҕус көрбүт түҥнэстигэс харахтаах, быһымах киһи. Н. Босиков
2. көсп., фольк. Толоос, табыгаһа суох. ☉ Непристойный, неуместный
Түҥнэстигэс дьүүллээх Түҥкэтэх өлүү дойдутуттан Төлө мөҥөн тахсаммыт, Саҥа сайдыылаах аартыкка Дабайан тахсыбыппыт. Саха нар. ыр. III
[Аллараа дойду] Күнүһэ суох Түүнүнэн түбүлээбит, Сайына суох Кыһынынан кыскыйбыт, Түҥнэри эргиирдээх Түҥнэстигэс түҥ хара күннээх, Кэрис бараан ыйдаах. Суорун Омоллоон

бадык-бүдүк

бадык-бүдүк (Якутский → Якутский)

  1. даҕ. Хараҥатыҥы, боруҥуй. ☉ Сумрачный, полумрачный
    Аллараа дойду Орто дойдуттан ураты айылгылаах: кэлтэгэй ыйдаах, кэрис барыа күннээх бадык-бүдүк дойду. Саха фольк. Кыһыҥҥы биир туманнаах бадык-бүдүк сарсыарда эрэдээксийэҕэ П.А. Ойуунускай олоҥхотун рукопиһын аҕалбыта. «Кыым»
    Муорам муустаах сирэйин Мунчаарбакка көрөбүн. Бадык-бүдүк байҕалым Баараҕайыгар махтанабын. Л. Попов
  2. сыһ. суолт. Боруҥуйдук; чуолкайа суохтук (хол., көстөр, өйдөнөр). ☉ Неясно, нечетко, сумрачно (напр., выделяется)
    Хараҥа түүҥҥэ барыйан олорор дьиэ үөлэһиттэн оргул кыым өрө хоройон, көмнөххө баттаппыт харыйалар лабааларын бадык-бүдүк сырдатан ылар. А. Федоров. Үйэ аҥаарын анараа өттүгэр ыраах тыа оскуолатын төрдүс кылааһыгар үөрэнэр уончалаах уол эрдэхпинээҕи кэммин мин билигин үксүн бадык-бүдүк өйдүүрүм чахчы. Амма Аччыгыйа
    [Сөдүөт] төһө өр сыппыта буолла, бадык-бүдүк өйдөөн кэлбитэ, барыта бары көһүйэ тоҥмут. Н. Кондаков. Тэҥн. бүдүк-бадык
дьаабылан

дьаабылан (Якутский → Якутский)

туохт., кэпс.
1. сөбүлээб. Олус түктэритик, толоостук, киһи сүөргүлүөх курдук быһыылан. ☉ Вести себя непристойно, неприлично, недостойно
[Долгунуоп:] Хайдах дьаабылана сылдьаҕын, ааты-суолу алдьатан? Амма Аччыгыйа
[Бандьыыттар] сорохторо хаама сылдьан аһаан-сиэн дьаабыланаллар: тута сылдьан элийэ-элийэ эт сииллэр, кытыйалаах миини кэриһэн иһэн сыпсырыйаллар, уҥуох охсон, силиитин чупчуруйаллар. Д. Токоосоп
Ким эрэ киниэхэ арыгы кутан үҥүлүппүтүгэр итирбитэ буолан дьаабыланан эрдэҕэ. «ХС»
2. ахсарб. Туох да толкуйа, бэлэмэ суох бэйэҥ саныыргынан оҥор, хайдах түбэһиэх буол, гын. ☉ Делать, совершать что-л. по-своему, бездумно, поступать, вести себя как вздумается, как заблагорассудится
Үөрэҕэ суох дьон биһиги, ыалдьа түстэрбит эрэ, абааһы сиэтэҕэ дии-дии, ойууннатан дьаабыланабыт. А. Софронов
[Марыына:] Эчи ким билэр, доҕоор! Тугу-тугу дьаабыланан эрэр буоллугут! Н. Неустроев
Бу өйдөөҕүмсүйэр акаарылар хайдах да дьаабыланныннар. Н. Лугинов

курууска

курууска (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Тутаахтаах ыстакааҥҥа маарынныыр (хол., ылтаһын) иһит. ☉ Кружка
Тогойкин куруускатын уокка эргим-ургум туппахтаата, арыытын төлө охсон ылан хаарга уурда уонна хаары ыга таптайан, уокка туруорда. Амма Аччыгыйа
Тойон Турахин кыайан испэтэх арыгытын тобоҕо курууска түгэҕэр хаалбытын ылан биэрдэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Куруускаҕа кутуллубут убаҕас (хол., уу, үүт). ☉ Мера жидкости (напр., кружка воды, молока). Биир курууска үүтү истим
II
аат., хаарты., кэпс. Хаартыга оонньооччулар кэриһэн быһар, мэтэйдиир, атыттара туруорар сүүйсүүлээх оонньуулара. ☉ Вид карточной игры, в которой один из игроков по очереди сдает, а другие — ставят (обычно играют на выигрыш), «курочка»
— Дьэ, доҕоттоор, бачча түмсэн баран күөн көрсөн, күрэс былдьаһан тарҕастахпыт дии. — Оннук. — Дьухха Дьэргэ диэки көрбөхтөөтө. — Куруускаҕа ким киирсэр баарый! Болот Боотур
III
аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннигэр быста дьадайан эбэтэр үлэни кыайбат буолан, нэһилиэк эбэтэр аҕа ууһун иитимньитигэр киирбит киһи. ☉ Человек, живущий из-за крайней бедности или нетрудоспособности за счет родовой или наслежной благотворительности. Тэҥн. кумалаан

кэлэҕэй

кэлэҕэй (Якутский → Якутский)

I
аат. Төрөөбүт ынах иккис күнүнээҕи хойуу соҕус, саһархайдыҥы өҥнөөх үүтэ (уоһаҕын кэнниттэн кэлэр). ☉ Молоко отелившейся коровы на второй день после отела (густое, желтоватого цвета)
Ынах иккис күннээх үүтүн (кэлэҕэйин) ньирэйгэ сэрэнэн иһэрдиэххэ. ФЕИ ГЫа
Иккис күнүнээҕи үүтү («кэлэҕэйи») иһэртэххэ ньирэй иһэ ыалдьыан сөп, ол уоһах састааба тосту уларыйыытыттан буолар. ГНИ СҮөТ
II
1. даҕ. Сорох дорҕоону хат-хат, иҥнэн хаала-хаала саҥарар (киһи). ☉ Сильно заикающийся (человек). Кэлэҕэй саҥалаах Эллэй Боотур Өлүөнэ өрүс устун таҥнары устан кэлэн …… билиҥҥи саха улуустарын ууһаппыт
Саха фольк. Ийэм биһикки …… кэлэҕэй Дьаакып дьиэтин малааһыныгар барыах буоллубут. А. Софронов
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах. П. Ойуунускай
2. аат суолт. Сорох дорҕоону хат-хат, иҥнэн хаала-хаала саҥарар киһи. ☉ Заика (в сильной степени)
Мархаттан бастаан кэллэҕинэ наһаа кыыһырымтаҕай этэ, кэлэҕэйигэр тэптэрэн сатаан саҥарбат буолан хаалара. Н. Заболоцкай
Мэхээчэ, кэлэҕэйэ олус бэргээтэҕэ буолуо, саҥата суох күлүгүрэн турда. Л. Попов
Сорох оҕо …… төрүүрүгэр эмсэҕэлээбитэ кэлэҕэй буолууга тириэрдэр. КИИ ОЧСҮөГ
♦ Балыктааҕар кэлэҕэй <сымыыттааҕар бүтэй> көр балык. Бу, букатын саллар сааһын, үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор! Амма Аччыгыйа
Балыктааҕар кэлэҕэй, сымыыттаҕар бүтэй, им-ньим саҥата суох сылдьыбыт бүрэ уол уон тоҕустааҕар эмискэ улуу ойуун буолан турбут. Л. Попов. Эппэт кэлэҕэй — биир тылы сатаан саҥарбат буола кэлэҕэйдиир. ☉ Заика, который не может выговорить ни слова
Уол киирэр, куттаммыт, уҥуоҕа хамсаабыт, кутталыттан эппэт кэлэҕэй буолбут. А. Софронов
Кыыһырдар эбэтэр омуннурдар эрэ, эппэт кэлэҕэй буолан хаалааччы. М. Доҕордуурап
ср. монг. хэлгий ‘немой’, хак. килегей, алт. келегей ‘заика’

сыһылын

сыһылын (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Сиринэн соһулун. ☉ Волочиться по земле
Сиринэн сыһыллар бөрө саҕынньаҕы кэппит. Амма Аччыгыйа
Фашистар самныбыт былаахтара Сиринэн сыһыллан аастылар. И. Чаҕылҕан
Синиэлэ кип-киэҥ, сиринэн сыһыллар курдуга. Эҕэрдэ СС
2. Нэһиилэ, бэрт эрэйинэн бытааннык хаамп, бар, айаннаа. ☉ Идти, ехать очень медленно, с трудом передвигаться
Дьэ, инньэ гынан, маҕаһыын атыыһытынан анаттаран Айаан Абыйга сыһыллан тиийбитэ. Н. Габышев
Мин уҥа атахпар таптаран, сыһыллан хаалбытым. И. Сосин
Алексеев томторго бэрт нэһииччэ сыһыллан тиийдэ. ОЛ ПА
3. көсп. Мөлтөх буолан тугу эмэ кыайбакка кутурукка соһулун, тэбилин. ☉ Плестись в хвосте, тащиться позади других, отставать от других (напр., в учёбе)
Сүүрбэ сыл сыһыллан, Соһуллан-соһуллан Утуйаан эр-бэрдэ Үөрэҕин бүтэрдэ. С. Данилов
«Мин кэннибинээҕи паарта иччитэ, үөрэҕэр нэһиилэ сыһыллар», — Сиидэр уол күлэн сатарыппыта. П. Аввакумов
Нэһиилэ «үскэ» сыһыллан үөрэнэр уолуттан аҕата ыйытар. ПП ЭЭД
4. көсп. Бүтэн биэрбэт курдук салҕанан бара тур (хол., күн, санаа туһунан). ☉ Тянуться (напр., о деле)
Күнү быһа соҕотоҕун олорон тахсар дьахтар унньуктаах биир кэрис санаалара сыһылыннылар. Н. Габышев
Оргууй сыһыллан күн бүттэ, онтон киэһэ… тиһэҕэр, дьэ түүн тиийэн кэллэ. И. Тургенев (тылб.)
Онон, Хайахсыт түгэҕиттэн ийэм куоракка киирэн, сыһылла сылдьыбыт дьыаланы быһаардаҕа ити. «ХС»