1. көр кирээккэ. Сэргэчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
2. Ыт сыарҕатын дьааһыктыы бүтэй кэннэ. ☉ Крытая часть собачьей нарты
   Орлосов ыт саҕынньаҕын устан, наарта кырааккатыгар өйөнөн иттэнэ сытта, сылайан, утуктаан минньигэс-минньигэстик дьааһыйталаата. Н. Габышев

аат.
1. эргэр. Имитиллибит тирииттэн тигиллибит кылгас ыстаан. ☉ Короткие штаны, сшитые из выделанной кожи, натазники
[Хаттыана эмээхсин] киис тириитинэн сыалдьа, куобах тириитинэн сутуруо, кээнчэ тигитэлээбитэ. Далан
Ханна гынаахтыа диэтэххиний, бэркэ буоллаҕына, сыалдьатыгар уктар ини. Күннүк Уурастыырап
Саҥа таҥаспар үөрэнэн биэрбэтэҕим, сыалдьам сулбуруйа сылдьара, самахпынан кыараҕаска дылыта, кыаһыламмыт курдугум. «ХС»
2. Кыһын ынах синньин саба баайар баата, түү уо. д. а. истээх таҥас оҥоһук. ☉ Сшитое из материи и имеющее ватный или шерстяной подклад приспособление, предохраняющее вымя коровы от отморожения. Ынаххар сыалдьатын баай
◊ Ат сыалдьата көр ат II. Ат сыалдьатын уһул

I
уктаа I диэнтэн холб. туһ. Аҕабар кыраабыл уктастым
II
туохт. Кимтэн эмэ сири түүлэс. ☉ Арендовать землю у кого-л.
Бөҕө күөлүнээҕи сирдэрин хас да сыллааҕыта Хаҥханта быһа уктаһан ылбыта. А. Фёдоров
III
аат., түөлбэ.
1. Куллука. ☉ Подвёртки под обувь, портянки
Уктастарын, хаатыҥкаларын куурда ыйаан баран, саллаат сүрдээхтик кыһаллан-мүһэллэн маһы кыстаан кэбиспитэ. Е. Неймохов
Онтон Тамара Ильинична дьаһалынан ким халтаҥ сонун, кууркатын, сорох хос ыстаанын, уктастарын аҥаардаан биэрэн, киһилэрин кураанах таҥаһынан таҥыннардылар. П. Егоров
2. түөлбэ. Кылгас остоох таба кээнчэ. ☉ Носки из оленьей шкуры шерстью внутрь (под зимнюю обувь), чижи. Таба тириитэ уктас
□ Бэҕэһээ киэһэ тимир оһоххо куурда уурбут уктаһым оһох суоһуттан бүүрэ тарпыт, атахпын ыга тутар. Н. Габышев
◊ Хайыһар уктаһа көр хайыһар. Эбэм эһэбэр булка кэтэригэр хайыһар уктаһа тиктэ
ср. др.-тюрк. оҕух ‘род обуви’, тюрк. ук ‘войлочный чулок’

аат.
1. Иэдээнтэн, алдьархайтан быыһаныы, өрүһүлтэ (үксүгэр күүппэтэх өттүттэн). ☉ Спасение, избавление (от беды, гибели; обычно неожиданное)
Общиннай родовой тутул дьонун олохторо айылҕа абыралыттан эбэтэр кубулҕатыттан тутулуктаах буолан, бэйэлэрин айылҕаттан араара санаабат этилэр. Д. Сивцев. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Айыҥат хаан аймаҕар Абыралы арыйдым дии-дии Аҥнан-бохтон, Абартыҥ даҕаны, Абааһы кыыс... Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэппитэ сымнаҕас, истээх кээнчэ ип-итиинэн, сып-сылааһынан ыга тутта. — Аата, абырала! — тоҥмут, баастаах атахха Костя этэрбэһин кэтэн, баанан бүтэн баран, таалан олорбохтоото. Н. Заболоцкай
2. Үтүө көмө, улахан туһа, үтүөнүөҥөнү оҥоруу. ☉ Большая помощь; добро, благодеяние. Дьоҥҥо улахан абыралы оҥордо
□ Алдьархайтан абыралы таһаарар (өс ном.)
Көмүс биир көмөтө, алтан биир абырала суох киһи (өс хоһ.). Кырдьаҕас эмчит эмп абыралын туһунан ахтыбата, дьиҥнээх сэрииһит сэрии героизмын туһунан кэпсээбэтэ. Амма Аччыгыйа
Ити оҕонньор кырдьан, абырала ааһан, аны кимиэхэ да наадата суох буолбут быһыылаах. Болот Боотур
♦ Абырал баһа — абырал төрүөтэ, абырал тахсар сирэ. ☉ Основание, начало, истоки добра
Аптамааттаах аҥаар илии, Биирдэрэ — Абырал баһа — силлиэлии Ытыалыыртан тутаахтаах. Эллэй
Алгыс баһын салайдын, Айылгы төбөтүн арыйдын, Абырал баһын айхаллаан, Айдааран ахтан иһиэҕиҥ! А. Софронов

туохт.
1. Уҥуоҕуран, кытаатан мас курдук буол (хол., оту, сиэнэр үүнээйини этэргэ). ☉ Деревенеть, становиться твёрдым, грубым (о травянистых растениях)
Хойутаан оттоотоххо от мастыйар уонна иҥэмтиэтэ аччыыр. СОТ
Сиик тиийбэт б у о л л а ҕ ы н а , эрэдьиискэ аһа мастыйар, аһыы амтаннанар. ФНС ОАҮүС
Оттор мэл дьи кэриэтэ мастартан, сэппэрээктэртэн намыһахтар. Кинилэр умнас тара сүмэһиннээхтэр, күөхтэр уонна ха һан да толору мастыйбаттар. КВА Б
2. көсп. Кырдьан эбэтэр ыалдьан сүһүөхтэргин имигэстик кыайан хамсаппат буол, бороҕодуй. ☉ Утрачивать гибкость, подвижность, становиться негибким, малоп о д в и ж н ы м ( о суставах)
Кини аҥаар ата ҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Ам ма Аччыгыйа. Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан х а р б а а н ы л л а. М. Доҕордуурап
Ылдьаа илии лэрин, атахтарын тарбахтара кө һүйэр, ыа лдьар идэлэммиттэрэ, улам-улам хам саабат, мастыйар кутталламмытта ра. Сыл кэриҥинэн илиилэ рэ, атах тара адьас мастыйбыттара. «ХС»
3. көсп. Өр олорууттан, хамсамматахтан эбэтэр тоҥууттан көһүй, көнтөрүк буол, бөҕүөр. ☉ Онеметь, утратить чувствительность, окостенеть (от холода, неподвижности)
[Дьөгүөссэлээх] уһуннук олорон айаннаабыттарыттан атахтара көһүйбүт, сүһүөхтэрэ мастыйбыт этилэр. Н. Якутскай
Урааннаах уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. ЧМА СБ. Ногин бу түүн куобах кээнчэтин уһулбатаҕа гынан баран, …… атаҕа мастыйбыт, бөҕүөрбүт этэ. Ю. Чернов (тылб.)
4. түөлбэ. Өр сытан курсуй, эргэр, сибиэһэй амтаҥҥын сүтэр (үксүгэр эт, балык аһы этэргэ). ☉ Утратить свежесть, потерять вкус (о мясном, рыбном продукте)
Кырдьыга, с аас к ы а н д ы а ҕ ы рбыт, балык мастыйбыт этэ гынан баран, бары да сирбэтэхпит. Далан

туохт.
1. Бэйэҕин кытта тугу эмэ ылан бар (тутан, кыбынан, көтөҕөн, сүгэн, тиэйэн). ☉ Уходя, уезжая, брать с собой что-л., уносить, увозить
Остуолтан сылабаары сулбу тардан илдьэллэр. Амма Аччыгыйа
Онон Чүөчээски бастакы куртуйаҕын доҕоругар Намыын оҕонньорго илдьэн биэрбитэ. Суорун Омоллоон
Кирилэлээххэ сылдьан муҥханы тиэйэн илдьээриҥ, муҥха онно турар. Күндэ
2. Бэйэҕин кытта батыһыннаран (сиэтэн, үүрэн, аргыстаһыннаран) бар. ☉ Уходя, увести кого-л. за собой, с собой
Аны сүөһүбүн былдьаан ыларыҥ итэҕэс дуо? Ити эмээхсиним баар, ону илдьэ бар. Н. Неустроев
Кинини тутан манна илдьэ иһэннэр биэлэй саллааттара хаатыҥкатын былдьаан ылан бараннар, кээнчэтэ суох этэрбэһи биэрбиттэр. Эрилик Эристиин
Александр Сергееви саһар сиригэр Яков Гурьев илдьэ барда. М. Доҕордуурап
3. Тугу эмэ биир сиртэн атын сиргэ сыҕарыт, тиэрт. ☉ Переместить, поднести что-л. куда-л. «Бу олоххо олоруох кэриэтин...» - Сөдүөччүйэ ырбаахытын сиэҕин хараҕар илпитинэн барда. Амма Аччыгыйа. Илиитин кулгааҕар да илдьэр солото суох. А. Федоров. «Буору бүтүннүү тойотторбут ылаллар,- диэтэ, айаҕар илдьэн эрэр көбүөрдээх лэппиэскэтин тохтотто, - сокуоҥҥа ити хайдаҕый?» М. Доҕордуурап
4. Күүскүнэн-уоххунан сөрөөн бар, ханна эмэ тиэрт (айылҕа көстүүтүн туһунан). ☉ Быть унесенным чем-л., унести кого-что-л. (течением, ветром)
Уот сиэбитин, уу илпитин курдук (өс ном.). Дохсуннук сүүрэр уу уоҕурдууну бэрт түргэнник суурайан илдьэр. П. Егоров
Эбэтэ таһырдьаттан киирэн иһэн: «Ычча-у! Киһини илдьэр тыал түспүт», - диэтэ. Багдарыын Сүлбэ
5. Сырыт, олор диэн туохтуурдары кытта ситимнэһэн: бэйэҕин кытта баар гын, бэйэҕиттэн араарбакка сырыт, олор. ☉ В сочетании с глаголами сырыт, олор в значении «иметь при себе; носить, возить с собой; жить вместе»
Бары үөрүүнү-көтүүнү, көҥүл олоҕу бэйэлэрин кытта илдьэ сылдьаллара тоҕо баҕас үчүгэйэй... А. Софронов
Хаһыат баар... Бу сиэппэр илдьэ сылдьыбыт эбиппин. Амма Аччыгыйа
Бэйэтигэр сөптөөх, илдьэ сылдьар, аналлаах инструмент оҥостуммуппут. Суорун Омоллоон
Онтон туран Екатерина Второй ыраахтааҕы ыҥыртаран ылан дьиэтигэр кэргэн гынан бэрт өр илдьэ олорбут. Эрилик Эристиин
6. көсп. Туохха эмэ сирдээ, салайан тириэрт. ☉ Вести за собой, направлять кого-л.; быть во главе кого-чего-л.
Партияҕа - барҕа махтал, Мэлдьи илин Илдьэн истин! Күннүк Уурастыырап
[Ийэ сирбит] Өссө үүн, чэчирээ үйэлэр тухары, Эн, партия илдьэр суолунан! Күннүк Уурастыырап
тюрк. илт, елт

даҕ.
1. Иһэ улахан, киһи хараҕар быраҕыллар (киһи, сүөһү, кыыл). ☉ Пузатый
Нары-нанаҕар ынайбыт истээх …… абааһы кыыһыгар боһуоннаах дьахтар дуомата кууһа түстэ... П. Ойуунускай
Тэйгэгэр истээх күрүҥ ынахтарын Лэглээриннэр бургунастара сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыадаҕар истээх, бөдөҥ-садаҥ киһи, соһуйбут омунугар, уостара оппойон хааллылар. Н. Заболоцкай
2. Иһигэр элбэҕи киллэрэр (хол., иһит). ☉ Вместительный (напр., сосуд, резервуар)
Үүт омуһаҕа хастар, хатыҥынан хаһыы мааччах оҥостор, биирдии буут истээх үс улахан туос ыаҕаһы тиктэрэр. Н. Неустроев
Киһи аайы үстүү көрүҥ араас истээх үрүүмкэлэри, фужердары туруордулар. Н. Лугинов
Дьэ аны истээх бэрэмэдэйигэр уолчааны уга илигинэ эргиллибэт гына кытаанах санааланан, иннин диэки түһүнэн кэбистэ. В. Гаврильева
△ Киэҥ киэлилээх. ☉ Объемистый, широкий
Уонча дьиэ, лааппы, биир «чайнай» Олорчу батар истээх. Дьуон Дьаҥылы
3. Киһи кэтэр таҥаһын иһинэн хос тигэн оҥоһуллар (туох эмэ). ☉ Подшитый с изнанки, подбитый (напр., мехом - об одежде)
Чурумчуку бэйэтэ Чубуку бэргэһэлэннэ, Тугут истээх соннонно. Эллэй
Иккиэн быстыспакка туох баар таҥастарын таҥнан баран, Шейдман атыыһыт саарба истээх тулуубун сөрүү туттан, оргууй нолурдаһан тахсар этилэр. Эрилик Эристиин
Куобах истээх сарыы үтүлүктэрэ кытта толору хаар буолан, ирэн, кытыылара чопчулаһа тоҥон бардылар. Н. Заболоцкай
Семенов буобура саҕалаах саһыл истээх сонун нэлэкэйдээбит. М. Доҕордуурап
△ Тымныы киирбэт гына оҥоһуллубут, ичигэс. ☉ Утепленный, на теплой подкладке
Үрдүк остоох истээх бачыыҥкатын хобулугар тирэнэн, уҥа-хаҥас эргичийбэхтээн ылла. Софр. Данилов
Өссө да истээх сон кэтэбит. Күннүк Уурастыырап
Истээх кээнчэ ип-итиинэн, сып-сылааһынан ыга тутта. Н. Заболоцкай
Сөтүөлүүр бэйэм истээх сонноох Тымныы тыал утары турдум. Дьуон Дьаҥылы
♦ Истээх сон истиҥ эҥээрэ буоллаҕа түөлбэ., үгэрг. - улахан баҕайы буоллаҕай, холоону да харыстаһаҕын (туһата суоҕу бүөбэйдэһэри этэллэр). ☉ Было бы с чем так носиться (букв. точно передняя внутренняя пола меховой шубы - говорят с иронией, когда кто-л. слишком бережно относится к чему-л. незначительному)
Иһэ истээх көр ис IV. Таһыттан көрдөххө талбыт курдук буолан баран, иһэ истээх ээ, бадаҕа. А. Софронов
Ити эрээри, билигин өйдөөтөххө, иһэ истээх кэпсэтии тахсыбыта. Н. Лугинов
Кэккэлэһэн олорон кэпсэтэллэрэ баата суох, оттон илииттэн тутуһарга тиийбит буоллахтарына, иһэ истээх дьыала буолуохтаах. Д. Таас

I
аат. Өттүктэн бэрбээкэйгэ диэри тиийэр, үөһээ өттө тураҕас сыалдьаҕа эбэтэр курга быанан иҥиннэриллэр түүлээх эбэтэр сарыы таҥас. ☉ Предмет традиционной одежды северных народов из меха или замши, покрывающий ноги от бедра до ступни, привязываемый ремешками (сургунах) к натазникам (сыалдьа) или к ремню, наколенник
[Сорук боллур уол сүүрбүтүгэр] Этэрбэһэ туура ыстанна, Сутуруота борбуйугар Сулбу түһэн хаалла. ТТИГ КХКК
Матаҕатын хаһан-хаһан, онтон киис таһааран, итии сыалдьа, куобах тириитинэн сутуруо, кээнчэ тигитэлээбитэ. Далан
Имитиллибит ньирэй тириитэ сутуруотун оннугар Тыаһыт Бииктэр бэлэхтээбит билиис ыстааннаах, даба ырбаахылаах. Л. Попов
♦ Сутуруо быатын саҕа соллоҥ — туохха да топпот иҥсэ, сиэмэх быһыы. ☉ Ненасытность, кровожадность
[Аттар] сутуруо быатын саҕа соллоҥноох Суор тойон оҕонньор Аҕатын уустарын Ааһа баттаатылар. П. Ойуунускай
Ама кинилэр [сибииккэҕэ сытааччылар], сутуруо быатын саҕа соллоҥнонон, этэрбэс быатын саҕа идэмэрдэммиттэрин иһин …… ханна бардахтарай, бааллар. Эрилик Эристиин
◊ Сутуруо быата — сутуруону ыстааҥҥа иҥиннэрэр сарыы быа. ☉ Ремешки из ровдуги, при помощи которых наколенники (сутуруо) привязываются к натазникам (сыалдьа)
Дьэ, нойоон …… Сутуруо быатын сулбурутарга Сууххай соҕус буолуоҥ дуо?!! П. Ойуунускай
Этэрбэһин быата Иэнин таһыйбыт, Сутуруотун быата Борбуйун кыаһылаабыт …… Симэхсин эмээхсин диэн баара. Күннүк Уурастыырап. Уллук суту- руо — этэрбэстэн үөһэ, тобуктан өттүккэ диэри кэтиллэр кылгас сутуруо. ☉ Короткие наколенники (сутуруо), покрывающие ноги от колен до бедра
Силип барарга тэринэн, түнэ этэрбэһигэр угунньа уктубута, уллук сутуруо кэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Сыгынньах ойуун …… хаҥас атаҕын уллук сутуруотун устубут, онтон, быһаҕын ылан, буутун төрдүнэн быстан барбыт. Н. Якутскай
[Ыт] булчут буолуо суох буоллаҕына, хата, өлөрөн, уллук сутуруо тиктэн кэтиллиэ. И. Федосеев
ср. эвенк. оторо, хоторо, русск. диал. сутыры ‘ноговицы’, якут. сото ‘голень’
II
сутуруо оһох эргэр. — кумах булкаастаах туойунан мас халыыпка симэн оҥоһуллар саха оһоҕо. ☉ Якутская печь, сделанная путём заливки смеси глины и песка в деревянную форму
Быргый дьиэтин дуомун көҥүрүйэн түһэ турар титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
Титирик көҕүстээх сутуруо оһоҕу симэн баран, оҥо хаһан оттор сирдээбиттэрэ, көҥдөй маһынан сүрүннээн ураа турба симэн таһаарбыттара, буорунан халыҥнык сыбаан кэбиспиттэрэ. Д. Таас
Саах балаҕан иһигэр сутуруо оһоххо саҥа куруҥ титирик маһа мастанан кэлэн умайан кэчигирии турара. Н. Түгүнүүрэп. Сутуруо дьиэ түөлбэ. — буор сыбахтаах туруорбах балаҕан. ☉ Изба из наклонно поставленных брёвен, обмазанная смесью глины и песка. Кыра сутуруо дьиэлээхтэр этэ

аат., эргэр. Атах таҥаһын (үксүгэр этэрбэс) иһинэн уллуҥун халыҥата угуллар от эбэтэр сиэл. ☉ Стелька из сена или конских волос, вкладываемая в обувь (напр., в торбаса) для тепла или мягкости
Силип барарга тэринэн, түнэ этэрбэһигэр угунньа уктубута, уллук сутуруо кэппитэ, хабах таҥастаммыта. Күннүк Уурастыырап
Арыпыана Ньукулаайаба уол этэрбэһин уһултаран сиэл угунньа эбэн, ханнык эрэ куобах кээнчэни күүһүнэн кэриэтэ кэтэрдэ охсон биэрдэ. И. Сысолятин
♦ Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир
Айылҕаҕа киһи билбэтэкөрбөтө, өйө-санаата тиийбэтэ элбэх. Ону барытын «сибиэн», «абааһы, «дэриэтинньик» диэммит быһаччы биир угунньаҕа угаттаан кэбиһэбит. В. Иванов
Саҥа дириэктэр барыбытын биир угунньаҕа угаттаан эрэр, Унаардааҕы көннөттөрө ыыппыт киһилэрэ быһыылаах. «ХС». Угунньа буол кэпс. — кимиэхэ эмэ бас бэрин, ол киһиэхэ баһылат. ☉ Быть под каблуком у кого-л.
Дьахтарга угунньа буолбут. НАГ ЯРФС II. Угунньата тахсыар (көстүөр) диэри (дылы) — 1) олус күүскэ, ыалдьыар, кэһэйиэр диэри (хол., сыс, кырбаа). ☉ Жестоко, зверски (расправиться с кем-л., побить, затоптать — букв. так, чтобы нутро вылезло)
[Күкүр Уус:] Дьэ, уһаарыы кыыс дии! Тукаам, абааһы, иирбит тайах буулаабыт. Дьону угунньалара көстүөр дылы үлтү тэпсибит. Суорун Омоллоон
Хоохунча кинээс баттаабыт-атаҕастаабыт, күрэстэспит киһитин угунньата тахсыар диэри үлтү тэпсиэҕэ. А. Сыромятникова; 2) кэпс. Хаҕыстык, тыйыстык (хол., мөхэт, кириитикэлээ). ☉ соотв. в пух и прах (напр., раскритиковать)
Биһиги кириитикэни сайыннардахпыт диэн ааттаан, олус аһара түһэн кэбиһэбит. Бэл алҕас үктээн биэрбит дьоммутун угунньалара тахсыар диэри дапсыйабыт. «ХС»
Биир киһини биир улахан мунньахха угунньата тахсыар диэри кириитикэлээбиттэр. Киһилэрэ тыл көрдөөбүт: «Табаарыстар, болҕомтоҕут иһин баһыыбаларыҥ». «Кыым». Угун- ньатын ороо — 1) сыс, кырбаа, кэһэт. ☉ Растерзать кого-л., расправиться с кем-л.
Бу табаарыс эһэни, хор, доруобунньугунан ытар киһи буолан биэрдэ дии. Дьүрү биир да доруобунньук эһэ кырдьаҕаска хатаммыта эбитэ буоллар, ити киһигитин угунньатын оруо этэ. Хата, кини дьолугар тамты сыыһан ордубут. В. Протодьяконов; 2) кими эмэ мөҕөн-этэн сэттэтин ыл. ☉ соотв. устроить кому-л. головомойку, разнести в пух и прах
Демократическай күүстэр бырабыыталыстыба үлэтин-хамнаһын сытыы кириитикэҕэ тардан, угунньатын оруур охсууну оҥорорго сананаллар быһыылаах. «Чолбон». Уу сирэй, угунньа харах — бэйэтигэр эрэлэ суох, өмүттүбүт, мух-мах барбыт (киһи). ☉ Лишённый уверенности в себе, растерянный, нерешительный. Аныгы кэмҥэ уу сирэй, угунньа харах буолар табыллыбат

I
1. аат.
1. Киһи көҕүс өттө, оттон туох эмэ илин өттүгэр утарыта, кэтэх өттө, кыыл, сүөһү кутурук өттө. ☉ Зад, задняя часть, задняя сторона кого-чего-л.
Борокуот диэкиттэн биир мотуор оҥочо, кэлин өттө чохчойон баран, күөх ууну көҥү ытыйан, биэрэк диэки барар. Эрилик Эристиин
«Чэ, киир, киирэ оҕус!» — диэн оҕолор Сеняны кэнниттэн иһирдьэ диэки үтүрүйдүлэр. Н. Лугинов
Икки бэкир хара саллааттар, аптамааттарын туора кыбынан, дьиэ илин, кэлин өттүгэр турунан кэбиспиттэрэ. Суорун Омоллоон
Иннин диэки, кэннин диэки Эрбии барар-кэлэр икки! И. Чаҕылҕан
2. көсп. Буолан ааспыт, урукку кэм. ☉ Прошедшее, прошлое (время)
Иннигэр хараҥа буруйдаах, Кэннигэр халыҥ аньыылаах, Кырыыстаах Гитлер ыта Кыыһы муннукка ыкпыта. Күннүк Уурастыырап. Иннилэригэр даҕаны, кэннилэригэр даҕаны туох да кэскил бэлиэтэммэтэх хараҥа бандьыыттар буолаллар… Күндэ
3. харыс. т. (тард. ф-гар тут-лар). Киһи-сүөһү тахсан киирэр сирэ. ☉ Зад, задница
Микиитэ кэннин көм этэ бүтэйдии ньүөлүйэн барда. Амма Аччыгыйа
Биһиги былыргылыы, сүөһү кэннин кэтиир дьон, аны дьон буолуохпут дуо. Суорун Омоллоон
[Ыалдьыбыт сылгы] өлөрүгэр муннуттан-айаҕыттан хааннаах күүгэн, кэнниттэн хара өҥнөөх хаан тахсаллар. НПИ ССЫа
2. даҕ. суолт.
1. Туох эмэ көҕүс, кэтэх диэки өттүгэр баар. ☉ Задний, находящийся сзади
Ынахтара муннунан буугунаан орулаан, хараҕа суох иччитин диэки көрөн кэбиһэн баран, кэлин туйаҕынан татыр-татыр тэбиэлэнэн, өлөн барбыта. Эрилик Эристиин
«Кэлин сиэпкин көрүн эрэ», — оҕонньор сүбэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Ат] сүүрэн быыппаһынна, икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҥа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
Чаачар оҕонньор — сыарҕа хамсаабытыгар өйдөнөн, кэлин биттэхтэн тутуста. Софр. Данилов
2. көсп. Тиһэх, бүтэһик. ☉ Последний
Киһи кэлин тылларын ыарырҕата, хайдах эрэ бөтөн хаала-хаала эттэ. В. Протодьяконов
Бу дойдуга кэлин сылларга тайах биллэрдик элбээтэ ээ. С. Никифоров
3. сыһ. суолт. Төһө эрэ кэм кэнниттэн, хойут. ☉ Спустя некоторое время, потом, позже
Кэлин кэтэхтэн үөрэнэн Москватааҕы финансовай институту бүтэрбитим. В. Протодьяконов
Кыргыттар кэлин ыанньыксыт идэтин син үчүгэйдик баһылаабыттара. И. Данилов
♦ Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! көр илин I
Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, Кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ! Ньургун Боотур. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕыҥ кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Кэлин сирэй — киһиэхэ сирэйигэр үчүгэй, ньымааттаһар сыһыаннаах, оттон суоҕугар үөҕэр, кини туһунан куһаҕаны кэпсиир идэлээх киһи. ☉ Человек, который в глаза льстит, а за глаза ругает, двуличный, двуликий (букв. заднее лицо). Кэннигэр туттума — кистээмэ, саһыарыма, көҥөнүмэ. ☉ Не прятать, не скрывать, не утаивать
Тугу кыайарбынсатыырбын кэннибэр туттуом суоҕа. Эрилик Эристиин. Кэннигэр хаалыа — өлбүтүн кэннэ хаалыа, ордуо. ☉ Останется после смерти что-л. Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П
Ойуунускай. Кэннибэр хаалар кэриэн ыччакка Кэскиллээх кэс тылы кэбиһэр Кэп суорун кэмим Кэллэҕэ даҕаны буолуо. С. Зверев
Киһим эрэ кэннибэр хааллын, баҕар, бэйэм бүгүн да умса түһүүм — дьыалата суох. Суорун Омоллоон. Кэннинэн ааны астар — кими эмэ үүрэн, батан таһаар. ☉ Выгонять, выдворять, выпроваживать кого-л. (букв. заставлять (его) открывать дверь задом)
Оо, бука киһини кэннинэн ааны астараргыт баар ээ. Н. Апросимов. Кэннинэн кэхтибэт, иннинэн чугуйбат — туох да буолтун иһин төннүбэт, төттөрү түспэт. ☉ Ни за что не отступает, не идет на попятную
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
Кэннинэн кэхтибэт, иннинэн чугуйбат саха диэн норуот баара фашистарга биллэр. Амма Аччыгыйа. Кэнниттэн доруоптаа — буолар буолан бүппүтүн кэннэ тугу эмэ гына, оҥоро сатаа. ☉ соотв. после драки кулаками махать
— Туруорсар [бу оскуолаҕа үлэлии хааларын туһунан] туруорсууҥ дьэ олоххо киирэр буолбат дуо? Баҕарар баҕаҥ туолар дии — Күлүү гыммыкка дылы, кэнниттэн кэлэн доруоптаама, доҕор. Р. Кулаковскай. Кэннэ кэтинчэ (кээнчэ) да буоллун — билиҥҥитэ эрэ үчүгэй буолан баран, кэлиҥҥитэ хайдах да буоллун. ☉ соотв. после нас хоть потоп; была не была; будь что будет; а там хоть трава не расти
[Күлүк:] Биһиги киһи кэнникитигэр кыһанааччыбыт суох. Бэйэбитигэр эрэ үчүгэй буоллун. Уонна кэннэ кэтинчэ да буоллун. А. Софронов
Петя баччааҥҥа диэри сатаан харбаабатыттан бэйэтигэр абатыйа санаата, буоллар буоллун! Кэннэ кээнчэ да буоллун! Уонна кини туох баар күүһүнэн ууга ыстанна. И. Данилов
Кэннэ уһаабыт (ырааппыт), иннэ кылгаабыт (чугаһаабыт) — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I). Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Күнүҥ-дьылыҥ ааҕыллан, кэннин уһаан, инниҥ кылгаан, хоруоптанарыҥ чугаһаабыт. Суорун Омоллоон
Ол биһиги, кэннибит ырааппыт, иннибит чугаһаабыт, сырыыны-айаны кыайбат буолбут дьон, төһө бэйэлээҕи бултуохпутун этээхтээтэххиний. Р. Кулаковскай
◊ Кэлин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна кэннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно: а, о, ы, у. ☉ Задние гласные (в якутском языке: а, о, ы, у)
Сахалыы тыл аһаҕас дорҕоонноро наар илин эбэтэр наар кэлин буолаллар. КИИ СТ-2
Ордук кичэйэн илин уонна кэлин, киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕооннору үөрэнээччилэр билэллэрин ситиһиэххэ. ПНЕ СТ. Кэлин кэбиһэр — көхсүнэн кэккэлээн түһэр араас ойуулаах, быһыылаах үрүҥ көмүс субурҕалартан турар дьахтар киэргэлэ. ☉ Женское серебряное наспинное украшение в виде длинных ажурных цепей в несколько рядов
Хабарҕа симэҕэр Хантаччы астарбыт, Кэлин кэбиһэргэ Кэдэрчи таттарбыт. С. Васильев. Кэлин уһугар (тиһэҕэр) — бүтэһигэр, түмүккэ. ☉ В конце, в конце концов
Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, аччыктыыр. Суорун Омоллоон
Уохтарын-тыыннарын таһаарсан, Орун-оннугар син быһаарсан, Кэлин тиһэҕэр эдэр ыччаттар Кимнээҕэр иллээх тарҕастылар. С. Руфов
Атыны тугу да гынар сир суох буолан, Киппирийээн кэлин уһугар отоһут эмээхсини аҕала барбыта. Д. Таас
ср. др.-тюрк., тюрк. кэйин, кейин ‘затем, после, позже’
II
аат дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын ханнык эмэ түгэн эбэтэр көстүү кэнниттэн буоларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, указывает на момент или явление, после которого совершается действие (после)
Барбыппыт, дьэ, ырыа ындыыланан Иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ, онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал. Эллэй
Баар резервэлэри мантан кэлин толору туһаннахха, былааннаах от сэттэ уон бырыһыанын эрэ ылар кыахтаахтар. «Кыым»
2. Ситим тыл суолтатыгар бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ В значении союза присоединяет придаточное предложение времени к главному (после того как). Били уол, эмээхсин мөҕүөҕүттэн кэлин, сылдьа илик. Кус көҥүллэниэҕиттэн кэлин, кини дьиэтигэр хоно илик